Ауылдан сыҡҡан миллионер Повесть (7) Сауле Досжан

МАГАЗИНДАҒЫ ӨРӘК

Телевизорҙан Ҡытай халҡын күрһәтәләр. Улар ҡәҙимге велосипедҡа тәгәрмәсле арба тағып, рәхәтләнеп сауҙа итәләр, кешеләргә кәрәкле әйберҙәрҙе ташыйҙар. Йомарт та Аҡылбек еҙнәһенән шундайыраҡ арба эшләп биреүен һорағайны, бер нисә көндән арба әҙер ҙә ине. Харап ҡулайлы ул. Элек биш тапҡыр барып килтергән тауарҙы хәҙер бер юлы алып ҡайтырға була. Ауылдаштары Йомартты күреп, Аҡылбектән шундай уҡ арбаларға заказ бирә хәҙер. Эшләгән һайын ул оҫтарғандан-оҫтарҙы, хатта күрше ауылдарҙан да уға мөрәжәғәт итә башланылар.

Бер көндө Йомарт еҙнәһенә:

– Еҙнә, үҙегеҙҙең ихатала оҫтахана асһағыҙ, ҡайһылай шәп булыр ине. Буш ваҡытта үҙегеҙгә аҡса эшләр инегеҙ, – тип кәңәш бирҙе.

Баҫыу эштәре тамамланғас, Аҡылбек кирбестән ҙур гараж төҙөп ҡуйҙы.

Бер көндө Йомарт:

– Инәй, беҙ оло йәштәгеләргә, ярҙамға мохтаждарға кәрәкле бөтә нәмәне өйҙәренә алып бара башлаһаҡ, нисек булыр икән? – тине.

Шул ваҡыттан алып Йомарт велосипед арбаһында кешеләргә емеш-еләк, йәшелсә, һөт ризыҡтары, шәкәр, сәй һәм башҡа кәрәкле аҙыҡ-түлек ташып тағы аҡса эшләй башланы.

Быға Роза инәй ҡыуанып бөтә алманы:

– Ҡара әле, Йомарт, һинең был алымың ныҡ шәп булды. Хәҙер магазинға тауар ташып өлгөртә алмайбыҙ.

Чунджи баҙарына барғанда ул брезент менән көпләнгән “Газель” машинаһында ауылдан-ауылға тауар ташыған кешеләрҙе күрҙе. Ул водителдәрҙең береһенән:

– Беҙҙең тауарҙы ла ауылға илтә алмаҫһығыҙмы икән? – тип һораны.

– Алып барам. Әгәр тейешенсә түләһәгеҙ, – тип йылмайып яуапланы водитель.

Йомарт был хаҡта Роза инәйгә әйткәйне, ул:

– Бының өсөн ул, моғайын, килемдең яртыһын һораясаҡ, – тип шикләнде.

– Инәй, юлда “Тирмән”дән һатып алыусылар булһа, әйҙә, улар менән юл һәм ташыу өсөн аҡса ҡушылышып, үҙебеҙ өҫтөнә ултырабыҙ. Шулай итһәк, юл хаҡы күпкә арзан буласаҡ, – тине Йомарт.

– Бик шәп булыр ине. Әле генә бында “Тирмән”дән килгән бер ҡатынды күрҙем. Әйҙә, уны табайыҡ та һөйләшеп ҡарайыҡ.

Тиҙҙән күрше ауылдан тағы бер ҡатын табылды. Уға ла ошо хәлде һөйләп биргәс, шатланып риза булдылар. Бер аҙҙан улар ҙур “Газель”де тыңҡыслап тултырып, өсөһө лә тауарын алып ҡайтты.

– Инәй, хәҙер баҙарға аҙна һайын түгел, ике аҙнаға бер тапҡыр йөрөһәк тә була. Тауарҙарҙы беҙҙең яҡҡа юл ыңғай булған “Газель”гә тейәп алып ҡайтырға мөмкин тип әйтә алабыҙ, – тине Йомарт.

Йомартҡа Роза инәй менән эшләү шул тиклем оҡшаны, ул көн һайын нимәлер уйлап табып ҡына тора. Бер көндө:

– Инәй, әйҙәгеҙ, келәттең буш өлөшөн бер аҙ ремонтлайыҡ та кейем-һалым һатыу өсөн магазин эшләйек, – тине.

– Йомарт туғаным, ике урындан нисек һатырбыҙ һуң?

– Ауылда эшһеҙ ҡыҙҙар күп бит, уларҙың береһен үҙегеҙгә һатыусы итеп алығыҙ. Һатыу буйынса иҫәп-хисапты үҙ өҫтөмә алам, – тине Йомарт ышаныслы итеп.

Был һөйләшеүҙән һуң Роза инәй иренең эшһеҙ ятҡан ике ағаһын алып килеп, улар унда ремонт эшләй башланы. Бер аҙна эсендә бина матур, төҙөк кейем магазинына әйләнде. Роза инәй йөк машинаһында тауар алып килгәс, икәүләп уларҙы төн уртаһына тиклем тикшереп, яңынан иҫәпләп, бергәләп хаҡтар ҡуйҙылар. Унан тауарҙарҙы кәштәләргә һалып, кейемдәрҙе элделәр. Роза инәй ҡайтырға йыйынғас, Йомарт уға:

– Моғайын, бөгөн бында йоҡлармын, мин шул тиклем арыным, хатта өйгә ҡайтып етергә лә хәлем етмәҫ кеүек, – тип магазинда ҡалырға булды.

Бүлмәне бикләп, коланың ярты шешәһен бушатып, ул касса артында мөйөштә торған иҫке диванға барып ятты. Арыған малай шунда уҡ әүен баҙарына китте, хатта ихатаны һаҡлаған Барстың бер туҡтауһыҙ лауылдауын да ишетмәне. Тирләп йоҡлаған малайҙың кейемдәре өҫтөнә йәбеште. Бер мәл уянып киткәндә уға тәҙрә алдында оҙон буйлы кемдер тора кеүек тойолдо. Шул мәл ишек шығырлауы ишетелгәндәй булды, шәүлә юҡҡа сыҡты. “Был нимә булды? Кисә үҙем ишекте бикләп ҡуйғайным бит?!” Нисек кенә тырышмаһын, ул барыбер түшәгенән тора алманы. Малай йәнә күҙҙәрен асҡайны, тәҙрә эргәһендәге шәүлә күҙенә күренде. Ул һын тәҙрә алдында тағы ла ялтырап тора. Был – уның йәшендәге малай. Уның күкрәге генә асыҡ күренә, өҫтөнә ҡыҫҡа еңле аҡ футболка кейгән, ә тәненең аҫҡы өлөшөн аңлайышһыҙ томан уратып алған.

– Кем һин? – Йомарт телен көскә әйләндереп шулай тип һораны.

“Өрәк малай” шым ғына тауыш менән нимәлер әйткән кеүек булды. Сәйер. Өрәк кәштәләр яғына атланы. “Бының кем булыуы мөмкин икән?” Хәҙер инде уянып, күҙҙәрен шар асып аптыраны Йомарт. Тимер рәшәткәле тәҙрә аша тураға ҡояш нурҙары төшә. Өрәк ҡапыл күҙ алдында юҡҡа сыҡты.

Йомарт башын күтәреп, аяҡтарын һәлендергән килеш бер аҙ ваҡыт тәҙрәгә ҡарап ултырҙы. Тышта Барстың өрөүенән башҡа бер тауыш та ишетелмәй. Малай тороп, кисә үҙе бикләп ҡуйған ишекте тартып ҡараны, ул бикле. “Ул бит ишекте асып сығып китте. Бикле ишектән нисек сыҡмаҡ кәрәк?” Унан һуң тағы тәҙрә янында ла күренде бит әле. Йомарт төшөндә лә, уянғас та ғәжәп, серле күренешкә аптыраны. Ахырҙа, кисә шул тиклем ныҡ арығанға шулай күренгәндер, тип үҙен тынысландырҙы ла диванға барып ултырҙы. Алда торған дәүләт имтихандары тураһындағы уйҙар иртәнге серле ваҡиғаны онотторғандай итте. Электр сәйнүгенә һыу тултырып, сәй ҡайнатты. Ишекте киң итеп асып ҡуйҙы ла иҙәнде матур итеп йыуып алды. Бөтә әйберҙәрен йыйып, уларҙы бүлмәһенән күршеләге һарайға алып сыҡты, унан ҡулына ҙур һепертке алып, бөтә тыҡрыҡтарҙағы, мөйөштәрҙәге туҙанды һеперҙе. “Ихаталағы буш урындарға сәскә орлоҡтары сәсергә кәрәк. Матур булып ултырыр ине”, – тип уйланы ул.

Эскә ингәс, Йомарт стенала торған асҡысты алып, аҙыҡ-түлек магазинын асты. Һыуытҡыстан һөт, печенье сығарып, ҡабаттан сәйҙе йылытып, тәмләп сәй эсте. Сәғәт әле һигеҙ ҙә тулмаған. Ул, кейем һатыу бүлеген йоҙаҡ менән бикләп, аҙыҡ-түлек бүлегенә инеп дәрестәрен әҙерләй башланы. Шул мәл магазинға Роза инәй килеп инде.

– Йомарт, һин йоҡламаныңмы әллә? – Ихатаның йыйыштырылғанын күреп, уның кәйефе күтәрелде.

– Иртә торҙом, йоҡом да туйҙы.

– Бында бер үҙеңә генә йоҡлау ҡурҡыныс булманымы? – тип һораны Роза инәй, алып килгән сумканы бушата-бушата. – Мин бында бер тапҡыр ҙа ҡунғаным юҡ.

– Юҡ, – тине Йомарт, “төнгө өрәк”те иҫенә төшөрөп. Был ваҡытта ул тик әлеге сәйер хәл тураһында уйлаһа ла, бер нимә лә һиҙҙермәҫкә тырышты.

Бергәләп тағы бер сынаяҡ сәй эскәндән һуң, улар икеһе лә эшкә тотондо. Йомарт Роза инәйгә сәскәләр ултыртыу тураһындағы уйын да әйтте.

– Һиңә имтихандарға әҙерләнеү яҡшыраҡ булыр, әгәр уҡыуың насарайһа, Жибек һеңлем мине шаяртмаҫ. Ул миңә, улымдың төп эше – уҡыу, тине. “Беҙ уның атаһы менән уҡый алманыҡ, исмаһам, ул уҡып, кеше булһа ине. Ул һинең кеүек булырға теләй, тырыша. Зинһар, улымды сауҙагәр итмә”, – тип тә әйтте.

– Мин бит тырышып уҡыйым. Дәүләт имтиханын “бишле”гә тапшырһам, ҡыҙыл аттестат аласаҡмын.

– Ярай, яҡшы. Бар, дәрестәргә әҙерлән. Мин ихатала ярҙамлашырға Ботайҙы саҡырам. Ауыр эшкә харап шәп ул.

– Ярай, мин өйгә ҡайтып, кейемдәремде алмаштырым да китаптарымды алам. – Йомарт һикереп кенә велосипедына атланды ла өйҙәренә ҡарай елдерҙе.

“Өрәк” тураһында уй көн буйына уның башынан сыҡманы. “Был хаҡта кем менән һөйләшергә икән? Был төш булдымы, әллә ысынлап та өрәкме? Көн һайын кейем бүлеген күргән, күҙенә тәҙрә салынған һайын ул үҙен әллә нисек тойҙо.

– Йомарт, мин үрге ауылдан Жанаркүл исемле ҡатынды ярҙамсы итеп алырға теләйем, уның ике балаһы бар. Бөгөн уның менән эш хаҡы, эш ваҡыты тураһында һөйләшәм, – ултырғысҡа менеп кәштәләрҙәге туҙанды һөртә башлаған Роза инәй шулай тине.

– Нисек теләйһегеҙ! – тип яуапланы малай.

Жанаркүл шунда уҡ һатыусы булып эшләй башланы. Күрәһең, Роза инәйҙең шарттарына риза булған. Аҙыҡ-түлек магазинында йыш ҡына төрлө ауыр йөктәрҙе күтәрергә тура килә. Шуға бында Йомарт та йыш килә. Бынан тыш, ул Роза инәйҙең иҫәп-хисап дәфтәрен бик ғәҙел алып барҙы. Тиҙҙән оло йәштәге кешеләргә кәрәкле бөтә нәмәне килтерергә ниәтләне. Сауҙа шәп бара. Пенсия таратылған көндә Роза инәй үҙенең бурыслылар китабын алып, ғәҙәттә, почтаға бара, ауылдаштарының бирәсәктәрен йыя башлай. Уның һеңлеһе бер ваҡыт көлөп: ”Был ауылдағы кешеләр, моғайын, Розаның ошо китабының юғалыуы тураһында хыялланалыр”, – тине. Сөнки был дәфтәргә кемдәр генә яҙылмаған – үрге, түбәнге ауылдарҙа ла йәшәүселәр теркәлгән. Ҡайһы берҙәренән бурысын биреүҙе һорап Йомарт та бара. Шундай “бурыстарҙы түләтеү кампаниялары” барышында унынсы класта уҡыған Сапар исемле егет Йомартҡа:

– Эй, Розаның ярҙамсыһы! Һеҙҙең башҡа эшегеҙ юҡмы ни? Ни өсөн һеҙ кешеләрҙе өйөнә килеп борсойһоғоҙ? – тине.

Йомарт, һөйләшеүгә әллә ни әүәҫ булмаһа ла, һүҙ артынан кеҫәгә инеп бара торғандарҙан түгел.

– Ә ни өсөн һеҙ тол ҡатынға бурысығыҙҙы бирмәйһегеҙ? – тине.

– Был етемде аҡылға ултыртырға кәрәк. – Тауышты ишетеп Сапарҙың ағаһы килеп сыҡты.

– Кем бында етем? – Йомарт велосипедын ҡапҡаға терәне лә Сапарҙың ағаһына яҡынлашты

– Һин! Күптән түгел генә әсәйең менән мал өйөндә йәшәй инегеҙ. Хәҙер ҡарағыҙ әле! Кеше булған!

Сапарҙың ағаһы шулай тип әйтеүе булды, Йомарт уға боксер алымы менән берҙе эләктереп тә алды. Быны көтмәгән егет ауыртыуҙан ергә сүкәйҙе.

– Әле һин шулаймы әле! – Уларҙы күреп торған ҡустыһы Йомарттың күкрәгенән матҡып алды.

Шул мәлдә генә ағаһы урынын һикереп кенә торҙо ла эргәһендә ятҡан ағас таяҡты алып, Йомарттың башына һуҡты. Малайҙың башынан ҡан китте. Кесе ҡустылары өй яғына йүгереп барҙы ла ҡысҡырып ебәрҙе.

– Атай, үлтерәләр! Үлтерәләр! – Тауышҡа өйҙән оло йәштәге ир менән ҡатын йүгереп килеп сыҡты. Өлкән улдары менән һуғышҡан үҫмерҙең башы шау ҡан булыуынан ҡурҡып, уларҙы төрлө яҡҡа айырырға тотондолар. Ярһыған Йомарт асыуынан Сапарҙың өлкән ағаһын төйә генә. Ныҡ йәненә тейгән ваҡытта әсәһе кеүек ул да ныҡ ҡыҙыу шул. Был ваҡытта уны туҡтатып алыр әмәл юҡ ине.

– Улым, туҡта, үтенеп һорайым! Һин кем? Һин кем улы? – Йомартты тотоп алған ҡатын илай ине.

Атаһы өлкән улын әрләй-әрләй өйгә ҡыуаланы. Ир өйөнә ҡайтырға ҡуҙғалған еренән Йомартты тотоп алды ла уның башына ҡағылды. Йомарт ирҙең ҡулынан ысҡынайым тип тартылғанда башы әйләнеп китте лә ергә йығылды.

– Ай, Аллам! Үлтерҙеләр! Сит кеше балаһын үлтерҙеләр! – Ҡатын уның башын тотоп үкһей башланы. Атаһы был мәлдә улдарын бик ныҡ әрләй ине.

– Дәүләтбәк, табипты тиҙерәк саҡырығыҙ! – тип ҡысҡырҙы ҡатын.

– Кем ул? Ҡайҙан килгән? – Ниндәйҙер егет атын йәһәт кенә бәйҙән ысҡындырҙы ла һикереп менеп фельдшер пункты яғына сапты.

Оло йәштәге табипты килтергәндә Йомарт иҫенә килгәйне. Ҡатын уның ҡанын туҡтатырға теләп башын яулыҡ менән бәйләп ҡуйғайны. Табип үҫмерҙең башын ентекле ҡарап:

– Ашығыс рәүештә бүлеккә алып барығыҙ, егеттәр, һеҙ башын тотоп барығыҙ, – тип уларҙы машинға ултыртты.

Сапарҙың атаһы улдарын әрләй-әрләй аты менән машина артынан эйәрҙе.

Фельдшер, Йомарттың башын ҡарап, ҡанды туҡтатты:

– Башың әле лә әйләнәме? – тип һораны.

– Юҡ, быға тиклем әйләнә ине, хәҙер юҡ.

– Хәҙер башыңдағы яраны тегеп ҡуясаҡмын, бер аҙ түҙергә тура киләсәк, – тине фельдшер. Унан башын ниндәйҙер еҫле шыйыҡса менән һыулап, яраһын тегә башланы.

Фельдшер малайҙың башындағы яраны марля менән бәйләп:

– Иртәгә район дауаханаһына барып, башыңды рентгентҡа төшөрөргә кәрәк булыр. Шул саҡта ғына баш һөйәгенә зыян булыу-булмауын белербеҙ, – тине.

Йомарт ишек алдында торған көҙгөлә үҙен күреп, Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы яралы һалдат-фронтовикка оҡшатты. Сапарҙың атаһы көтөп ултыра ине. Ат сабыштарында гел чемпион булған Елетмәҫ ҡапҡа янында тыпырсынып тора.

– Зинһар, ошонда ултыр, – тине ағай яғымлы итеп. Йомарт уның эргәһенә ултырҙы

– Атайың кем? – тип һораны ул.

– Жолдыбай...

– Ниндәй Жолдыбай?

– Һеҙ уны белмәйһегеҙ, ул күптән үлгән.

– Әсәйең бармы?

– Эйе. Кем һуң?

– Жибек…

– Их, нисек шулай килеп сыҡты! Һин ағайым Жолдыбайҙың берҙән-бер улы бит. Жибек алдында оят булып сыҡты. Шул тиклем оят, хатта йөҙөнә нисек ҡарарға ла белмәйем. Ә һин беҙҙең йорт янында нимә эшләнең?

– Роза инәй мине бурысын алырға ебәрҙе...

– Тағы ниндәй бурыс?

– Улығыҙ магазиндан бурысҡа әйбер алған.

– Эй, улым! Улдарым бөтәһе лә ҡатынымдың туғандарына тартҡандар. Әллә ниндәй аҡылһыҙ булып үҫеп киләләр. Ниңә килгән кешегә бәйләнгәндәрҙер?.. – тине ул, башын һелкеп.

– Әйҙә, Жибек килен алдында ғәфү үтенергә кәрәк. Ул, моғайын, һине шундай хәлдә күреп ҡурҡып китер, – тине ул, урынынан тороп. Атын бәйләгәс, Йомарттан:

– Минең менән бараһыңмы? Йәйәү барайыҡмы? Башың ауыртмаҫмы? – тип һораны.

– Йәйәү барам, – тип яуапланы Йомарт.

Тәҙрәнән атын бәйләгән ирҙе, аҡ башлы Йомартты күреп, әсәһе улын аҡ эшләпә кейгән тип уйланы. Унан уларҙың өйгә инеүен көтә башланы. Улар яҡыныраҡ килгәс, ҡайнағаһын танып, урамға сыҡты. Ул ишекте асып иҫәнләште. Мөһабәт ирҙең артында улының башы марля менән бәйләнгәнен дә һиҙмәне.

– Нисек һеҙ, ҡайнаға? Инегеҙ.

Оло йәштәге ир итектәрен сисә башланы.

– Сисмәгеҙ, һеҙҙең һәр эҙегеҙ беҙҙең өсөн хөрмәт билдәһе һәм изге, – тине ул, үҙенең ҡайнағаһына хөрмәт күрһәтеп.

Килененең шул тиклем хөрмәт итеүен күреп, уның алдында балалары өсөн ныҡ оят ине. Берҙән-бер улының башын тишкәндәр бит. Өйгә ингәс, Йомарт әсәһен ҡурҡытмаҫ өсөн, ҡанлы күлдәген сисеп, ишек янында яланғас тора бирҙе.

– Килен, ҡәҙерлем! Мин һеҙҙең алдығыҙҙа ғәйеплемен. Миңә мәрхүм Жолдыбай алдында бик оят. Атымды һеҙҙең йорт алдығыҙға бәйләп ҡуйҙым, ғаиләмде ғәфү итегеҙ, – тине ул, башын түбән эйеп.

– Нимә булды, ҡайнаға? – тип һораны бер ни ҙә аңламаған әсәһе күҙҙәрен шар итеп асып. Һуңынан улын иҫкә төшөрөп:

– Йомарт, һин ҡайҙа? – тип саҡырҙы. “Яраланған һалдат” уның янына башын эйеп килде. Әсәһе улын күреп шаҡ ҡатты.

– Башыңа нимә булды?

– Тиреһе йыртылды.

– Улым, Сапар, уның йәштәше, улың менән һуғышҡан. Ул, ахмаҡ, уның башына таяҡ менән һуҡҡан. Уға һуҡҡан өлкән улым, күрәһең, үҙен олораҡ итеп күрһәтергә теләгән...

– Табип яраһын ҡаранымы? – тип һораны әсәһе ҡәтғи тауыш менән.

– Эйе.

– Нисек?

– Иртәгә рентген эшләргә кәрәк, тиҙәр.

– Ауыртамы?

– Юҡ…

– Ҡайнаға, “башы ярылһа, ҡайғырма” тигән мәҡәлдә әйтелгәнсә, ул бит эшләпә аҫтында. Һеҙ бит беҙҙең туғаныбыҙ, Жолдыбай һеҙҙе бик ныҡ хөрмәт итте. Ул да һинең улың кеүек. Ирҙәрҙең ҡайһы берҙә һуғышыу ғәҙәте бар, һәм, әгәр ирҙе кәмһетһәләр, ул үҙе өсөн яуап бирмәйенсә тынысланмаясаҡ, тиҙәр. Өлкән булһағыҙ ҙа, ғәфү үтенергә килгәнегеҙ өсөн барыбер рәхмәт. Шуға күрә һеҙ тәҡдим иткән ат урынына, миңә һеҙҙең ғәфү үтенеүегеҙ етерлек! Иң мөһиме – улымдың иҫән-һау булыуы, – тип ҡабатлай-ҡабатлай, эйелеп, ҡартҡа рәхмәт әйтте.

Йомарт әсәһе менән бергә аҡһаҡалды атҡа ултыртып, өйөнә ҡайтарып ебәрҙе. Өйгә ингәс, әсәһе ризаһыҙлыҡ менән улына ҡараны. Был ҡараш Йомартҡа арҡаһына ҡамсы менән һуғыуҙан да нығыраҡ булып тойолдо. Әгәр әсәһе бөтәһен дә белһә, ул башҡаса магазинға ике аяғының береһен баҫтырмаҫ тип ҡурҡты.

Икенсе көндө ул тағы ла табипҡа баш яраһын күрһәтергә барҙы. Табип яраны таҙартты, дарыу һөрттө.

– Иртәгә тегелгән урындарҙы сисәм, – тине. Ул көндө малай мәктәпкә лә, магазинға ла барманы, өйҙә имтиханға әҙерләнде.

Төшкө аштан һуң Сапар уның велосипедын алып килде.

– Йомарт, һин ағайым менән мине ғәфү ит. Ахмаҡ булғанбыҙ. Атайымдан беҙгә ныҡ эләкте, әйҙә дуҫ булайыҡ, – тип ҡулын һуҙҙы.

Табип епте алып ташлап, йәрәхәтте эшкәртеп, бәләкәй генә пластырҙы башына йәбештерҙе. Ул башына эшләпә кейеп мәктәпкә барҙы. Ә дәрестәрҙән һуң магазинға йүгерҙе. Роза инәй бер ни ҙә белмәй ине.

– Йомарт, һине имтиханға ныҡлап әҙерләнәһең тип уйлап эҙләмәй башлағайным. Жанаркүл бик сос булып сыҡты, сауҙа яҡшы бара, – тип шатлығы менән уртаҡлашты ул.

Кейем бүлегенә ингәс, ул Жанаркүлдең теге йәки был тауарҙы тиҙ-тиҙ генә күрһәтеп, хаҡтарын әйтеүен, бөтә һорауҙарға аныҡ яуап биреүен күреп шаҡ ҡатты. Барыһы ла баҙарҙағы кеүек.

Сауҙа гөрләп барғас, Роза инәй районға йышыраҡ йөрөй башланы. Хәҙер ул тауарҙарҙы ҙур йөк машинаһында алып килә. Жанаркүл менән бергә төн уртаһына тиклем уларҙы һанай, тауарҙарҙы кәштәләргә һала. Шул уҡ ваҡытта Йомарттың имтихан тапшырыу ваҡыты ла етте. Роза инәйҙең дә мәшәҡәттәре артты. Шуға ла уға кейем магазинында йоҡларға тура килде. Жанаркүл – ике балаһы менән ғүмер иткән тол ҡатын. Ғәҙәттәгесә, һуң булыуға ҡарамаҫтан, төндә өйҙә яңғыҙ ҡалырға ҡурҡҡан ике балаһы янына ҡайтып китте.

Арманһыҙ булып арып йоҡлап киткән Роза инәй иртән асылған ишектең шығырлауына уянып китте. Ул башын күтәреп ҡараған ыңғайға аҡ футболкалы малайҙың сығып барыуын күреп, ҡурҡып китте.

– Кем һин? – тип ҡысҡырып ҡарағайны ла, теге малай ләм-мим. Таң алдынан ғына була торған үле тынлыҡ. Мәңге тынмаған Барс та өрмәй. “Жанаркүл киткәндә ишекте үҙем ябып ҡалғайным даһа”. Роза инәй ишектең биклеме-юҡмы икәнен тикшереп ҡараны. Бикле. Моғайын, күҙенә генә күренгәндер. Ул кире диванға барып ятырға торғанда ғына боролоп ҡарағайны, кемдеңдер тағы ла тәҙрә эргәһенән үтеп барыуын күрҙе. Уның шул уҡ аҡ футболкалы малай булыуы ап-асыҡ күренде. Ҡурҡып, ул утты ҡабыҙып: “Биссимиллаһ”, – тип доға ҡылды. Ҡурҡышынан төндә башҡаса керпек тә ҡаҡманы.

Икенсе көндө ул Йомартҡа төндә күргәндәре тураһында һөйләгәс, малай ҙа ике-өс ай элек булған ошо хәлде иҫенә төшөрҙө. “Бәлки, был өй эйәһелер. Мин китапта был хаҡта уҡығайным”. Роза инәй төндәге хәлде бер нисек тә онота алманы. Юлда барғанда был хаҡта йөк машинаһы водителенә лә һөйләне. Водитель оҙаҡ ваҡыт ошо ауылда йәшәгән өлкән кеше ине.

– Һеҙ асҡан магазин элек келәт ине. Ул күп йылдар буш торҙо. Унда бер үҫмерҙең аҫылынып үлгәнен ишеттем. Үҙенә ҡул һалған йәки кемдеңдер ҡулынан үлгән кешеләрҙең йәндәре оҙаҡ ваҡыт үлем урынын ташлап китә алмай, тиҙәр. Күршелә йәшәгән кешеләрҙән белешеп ҡара әле, – тине ул.

Роза был хаҡта күршеләренән һорағас, бында ысынлап та шундай хәл булыуын белде. “Мулла саҡырып, Ҡөрьән уҡытһаң, һәр йома һайын бүлмәне артыш менән төтәҫләһәң, өрәк китәсәк”, – тип кәңәш бирҙеләр.

Ауылда Розаның магазинында үлгән баланың рухы йәшәй, төндә унда йөрөргә ярамай тигән имеш-мимештәр таралды. Был хәбәр Йомарттың әсәһенә лә ишетелде. Әсәһе был хаҡта һорағас, малай, башҡаса уны магазинға ебәрмәҫ тип ҡурҡһа ла, уға нисек бар – шулай һөйләп бирҙе.

– Роза менән унда ҡурҡаһығыҙмы?

– Беҙ башҡаса унда төн йоҡламаясаҡбыҙ, – тип яуапланы ул.

Әсәһе һүҙен дауам итте:

– Ҡаҙаҡтарҙың “Саранчанан ҡурҡһаң, иген сәсмә” тигән әйтеме бар. Әгәр ҙә өрәктән ҡурҡһағыҙ, сауҙа менән дә шөғөлләнмәгеҙ. Ошо магазинда сауҙа итеп, Роза етем балаларын тәрбиәләй, ҡалаға уҡырға оҙатты, ҡыҙын кейәүгә бирҙе. Былар барыһы ла магазин арҡаһында. Беҙҙе лә ошо магазин ҡарай, ашата. Ана, ҡустың менән һеңлеңә телевизор һатып алдың. Камшатҡа мәктәпкә кейемдәр алдың. Был урын һеҙҙе туйҙыра.

Иртәгеһен әсәһе Розаны өйгә саҡырҙы. Үҙе уның килеүенә әҙерләнде, былау бешерҙе. Был ваҡытта Йомарт магазинда ине. Апалы-һеңлеле булып киткән әхирәттәр төн уртаһына тиклем берсә илап, берсә көлөп, үҙҙәренең үткәнен, бәләкәйҙән тол ҡалыуын, тормош ауырлыҡтарын иҫтәренә төшөрҙө.

– Роза, һеҙҙең магазинда өрәк йәшәй, халыҡ ҡурҡҡан тигән имеш-мимештәр йөрөй. Хәҙер ҡайһы бер конкуренттар йәки дошмандар хатта һеҙҙән әйбер һатып алмаҫҡа өндәй. Имеш, өрәк тауарҙар менән бергә йорттарға күсеп килә, тип һөйләйҙәр. Һеҙ хәҙер ошо беҙҙе ашатҡан эштән баш тартырға йыйынаһығыҙмы әллә? Шул уҡ бүлмәлә кейем һатаһығыҙ. Ҡөрьән уҡығыҙ, ҡорбан салығыҙ, ҙур табын әҙерләп, кешеләрҙе ашатығыҙ. Шунан һеҙҙең берегеҙ көн һайын шунда йоҡлаһа ла була, – тип кәңәш бирҙе Жибек.

– Мин берәй нимә уйлармын. Йомарт бала ғына бит, ул, моғайын, ҡурҡалыр? – тип борсолоп әйтте магазин хужабикәһе.

– Мин һиңә әсәйем һөйләгәнде һөйләйем әле. “Чечендар – көслө, ҡыйыу һәм ғорур халыҡ. Улар балалары ла ҡыйыу, көслө булһын, ҡурҡмаҫҡа өйрәнһен өсөн, төндә уларҙы ауылдан алыҫ ҡалдырырға булғандар, ти. Хатта улдарын төндә аҙашҡан, юғалған малын да эҙләргә ебәрәләр”, – тип һөйләне ул. Мин дә Йомарттың батыр булып үҫеүен, бер нимәнән дә ҡурҡмауын, герой булыуын теләйем. Ул биш йәшенән бирле бөтә нәмәне лә күрҙе. Мин уға ҡыйыу, батыр булырға кәрәклеген һеңдерергә тырыштым. Улым унда көн дә йоҡлай аласаҡ, – тип ғорурланып әйтте әсәһе.

– Эй, һеңлем, улым үҫкәндә ошо кәңәште биреүсе булмауы үкендерә. Улымды өф итеп кенә үҫтерҙем бит. Уның тирәләй йүгереп йөрөнөм, бөтә нимәнән һаҡланым. Һәр ваҡыт уның тураһында ҡайғырттым, кәйефе тураһында борсолдом. Шуға күрә, моғайын, ул йомшаҡ булып үҫкәндер. Хәҙер институтты тамамлап, хеҙмәт итергә барыуын теләйем. Юлында һәйбәт кенә кәләш осраһын ине. – Был һүҙҙәрҙе әйткәндә Роза инәйҙең күҙҙәренә йәш тулды.

Шул уҡ йомала һарыҡ салып, бөтә шартына килтереп ҡорбан ашы әҙерләнде, ҡунаҡтар йыйҙылар. Ошонан һуң магазиндағы өрәк малай юҡҡа сыҡты.

Дауамы бар.