Шоңҡар
-24 °С
Болотло
75 лет Победы
Бөтә яңылыҡтар
Әҙәм һәм Һауа
1 Ноябрь 2021, 14:50

Рәшит Назаровты иҫкә алып

1966 йылдың яҙында иһә... шомло хәбәр ишетелде. “Армияла Рәшит зәхмәтле сиргә юлыҡ­ҡан... Ғәскәри частан санитарҙар уны тыуған ауылына оҙатып ҡуй­ған”, — тип һөйләнеләр. Төрлө имеш-мимеш, ҡайғы­ры­шып бышылдау­ҙар сикәләрҙе ҡыҫты, өшөт­тө. Эй был яҙмыш! Етемдең ауыҙы ашҡа тейһә, мороно ҡанай, ти: халҡыбыҙға бөйөк дандар өҫтәйәсәк талантты толпар өҫтөнән рәхимһеҙ яҙмыш бигерәк тә иртә һуғып төшөрҙө! Моғайын, әҙәбиәтебеҙ дусар бул­ған иң мәрхәмәтһеҙ фажиғәләрҙең береһе­лер был...

Рәшит Назаровты иҫкә алып
Рәшит Назаровты иҫкә алып

Шаһит булдым...

Иртәгәһенә иртүк Рәшит менән күрешеп таныштым. Буйға ҙур түгел, ыҡсым ғына кәүҙәле. Күркәм йөҙлө, мөләйем ҡарашлы. Мөғәмәләһе итәғәтле. Иғтибар ит­тем: кеше менән, хатта үҙ туғандары менән дә артыҡ һөйләшеп бармай. Уғата шым, өндәшмәҫ, үҙ-үҙенә ныҡ бикләнгән... Әммә уның менән сөкөрләшеп һүҙҙә­ребеҙ бөт­мәне. (Шуны ла әйтеп үтәйем: Рәшит ауыры­ған оҙаҡ йылдар буйына уның янына, дауа­ханаға, күмәклә­шеп барып йөрөгәндә лә бар ғазаптарын ул ни өсөндөр миңә күберәк асып һалыр булды.) Шиғыр­ҙар уҡыштыҡ. Апаруҡ ҡалын ҡулъяҙма­һын күрһәтте. Таң ҡалдым: аҫтын­дағы дата­ларға ҡарағанда, Рәшит бәғзе көн­дәрҙә икешәр, өсәр... хатта дүртәр шиғыр яҙған. Уҡыйым да һоҡланып туймайым: һәр береһе шәп! Ижад эшенә бына нисек етди итеп, бар булмы­шың менән мөкиббән китеп ҡарарға кәрәк! Бына, исмаһам, шағирлыҡ был!
Һөйләшеп танһыҡ ҡанмай. Кәйеф күтә­ренке. Әсәһе һәм туғандары менән бергә гөрләшә-гөрләшә ултырып сәй эстек. Сәй эстек тә (Фатима инәй: “Сабынлығы­быҙға кеше төшә инде”, — тип бер-ике уфтанғай­ны) яурындарыбыҙға салғы йөкмәп икәүлә­шеп ҡырға сыҡтыҡ та киттек. Ғәжәп: шәхси хужалыҡ өсөн бесән әҙерләүҙе төрөмбәт­тәргә сентябрҙә генә рөхсәт итәләр икән... (Түрә­ләрҙең халыҡтан көлөүенең шул за­мандағы иң йәмһеҙ бер миҫалылыр шәт!)

Эй ул көн! Ҡолас киреп йөрөп һөҙәк үҙәк­тә үҙе­беҙ бесән саба­быҙ, үҙебеҙ туҡтап-туҡ­тап ши­ғыр уҡый­быҙ, теге йәки был ҡә­ләм­дәшебеҙҙең ижады ха­ҡын­да фе­кер­лә­шә­беҙ... Эй ул көн! Йәшлектең гүзәл мәле, шиғриәттең тантана сәғәттәре!
...Ноябрь айында Рәшит Стәр­летамаҡҡа үҙе килде: һал­датҡа ҡарала икән. Ә тиҙҙән, ҡа­баттан килеүендә, мин йәшәгән студенттар ятағында икебеҙ бер карауатта ятып йоҡланыҡ та иптәшемде иртә таңда ар­мияға оҙатып ҡалдым. Ике йылдан ашыу хатлашып торҙоҡ...
1966 йылдың май айҙарында Рәшит Назаровтың Назар Нәж­ми мөхәррирлегендә “Таңды ҡар­шылау” тигән беренсе китабы нәшер ителеп һатыуға сыҡты ла... Башҡорт­ос­тан мәҙәниәте тормошонда сенсация яһаны. Авторҙың халыҡсан алым менән яҙыл­ған, киң ҡоласлы поэтик метафора­лар­ға ҡорол­ған һәләк ябай телле шиғырҙары һәр кемдең йөрәгенә тылсым төҫлө уралды, шағир исеме республикала танылыу тапты, шөһрәт ҡаҙанды.
1965 йылдың ахырында шикелле, Рәшит ялға ҡайтты. Институтты тамамлап, ул ва­ҡыт­та мин Өфөлә “Ағиҙел” журналы редак­ция­һында эшләп йөрөй инем. Һағынышып осраштыҡ. Журналға ул байтаҡ шиғырҙа­рын ҡалдырҙы. Тиҙҙән, ялы тамамланып, ҡабат үҙ часына китеп барҙы.

1966 йылдың яҙында иһә... шомло хәбәр ишетелде. “Армияла Рәшит зәхмәтле сиргә юлыҡ­ҡан... Ғәскәри частан санитарҙар уны тыуған ауылына оҙатып ҡуй­ған”, — тип һөйләнеләр. Төрлө имеш-мимеш, ҡайғы­ры­шып бышылдау­ҙар сикәләрҙе ҡыҫты, өшөт­тө. Эй был яҙмыш! Етемдең ауыҙы ашҡа тейһә, мороно ҡанай, ти: халҡыбыҙға бөйөк дандар өҫтәйәсәк талантты толпар өҫтөнән рәхимһеҙ яҙмыш бигерәк тә иртә һуғып төшөрҙө! Моғайын, әҙәбиәтебеҙ дусар бул­ған иң мәрхәмәтһеҙ фажиғәләрҙең береһе­лер был...
Йәй башында Яҙыусылар союзы идара­һы Рәми Ғарипов менән мине Рәшиттең хәлен белешергә ебәрҙе. Төрөмбәткә бар­ҙыҡ, күрҙек. Әхүәле — аяныс, таныуға беҙҙе таный ҙа ул, ләкин иркенләп китеп һөй­ләш­мәй, үҙ-үҙенә йомолоп тик ултыра... Өфөгә беҙ ҡайтып ике-өс көн дә үтмәне, сире көсәйеп киткәнлектән, туған­дары Рә­шитте килтереп тә еткерҙе: “Зинһар, да­уа­лар­ға һалығыҙ”, – тиҙәр. Идаранан шыл­тыратты­рып, ҡәләм­дәшебеҙҙе Рәми ағай менән икәүләп дауаханаға урынлаштырҙыҡ.
1966 йылдың аҙағына табан Рәшит шаҡ­тай арыу­ланды, ауылына — әсәһе янына — ҡайтып йәшәне, күп кенә яңы шиғырҙар ижад итте, колхозда эшләп йөрө­нө... 1968 йылдың яҙында мин уға: “Икенсе кита­бың­ды ҡасан әҙерләйһең?”— тип хат яҙғайным, ул, оҙон-оҙаҡ көттөрмәйенсә, “Йылмайыу” исемле һәлмәк ҡулъяҙма йыйын­тығын Яҙыусылар союзына ебәрҙе, шунан үҙе лә Өфөгә килеп китте. Идараның шул дәүер­ҙәге яуаплы хатибы Шәриф Бикҡол, кабинетына ми­не саҡыртып: “Иптәшеңә ярҙамлаш, шиғырҙа­рын машинка­нан үткәртеп бир”, — тип үтенде. Рәшит тә: “Машин­кала баҫтыр­ғас, нәшриәткә тапшырырһың”, — тип ҡулъ­яҙмаһын миңә ышанып ҡалдырып китте.
Аймы, ай ярыммы эсендә “Йылмайыу”ҙы ма­шинкала баҫтыртып алдым. Шиғырҙар 5 178 юл (йәғни 7,4 табаҡ) тәшкил итте. Ләкин ҡулъяҙма­ны өр-яңынан төҙөргә тура килде. Ҡат-ҡат ҡарай торғас, тулы ғына бер мә­ғәнәүи килбәт, композицион бөтөнлөк хасил бул­ғас, йыйынтыҡта 3 756 юл шиғыр (йәғни 5,37 табаҡ) ҡалдырҙым: “Ҡояш юлы буйлап” тип исем ҡушып, ан­нотация ла яҙып, нәшриәткә илтеп бирҙем. Тик нәшриәт уны ни өсөндөр 1969 йыл планына индермәне...

1969 йылдың июнендә командировкаға барышлай Төрөмбәткә һуғылып, “Йылмайыу”ҙың нөсхәһен (“Ҡояш юлы буйлап” йыйынтығынан төшөрөп ҡалдыр­ған өлөшө­нә ҡушып) Рәшиттең бәләкәй апаһы Рәми­лә­нең ҡулына тотторҙом: “Һандыҡҡа бикләп ҡуй ҙа, Рәшит үҙе талап итһә лә, бүтәндәр һораһа ла, бир­мә!” Эш шунда: бер­ҙән, әсә­һе менән апаһының һөйләүҙәренә ҡара­ғанда (Рәмилә ул саҡта тыуған йортон­да тора ине), 1968 йылда Яҙыусылар союзына сәфәргә барып килгәс, ҡайтанан нығытып ауырый баш­лаған Рәшит: “Һеҙ генә минең башыма еттегеҙ!” — тип йәшник-йәшник ҡағыҙ­ҙарын, ҡаралама яҙыуҙарын, өй эсен­дәге төрлө китаптарҙы утҡа яғырға кереш­кән, туғандары арҡаһын­да ғына, аҙмы-күп­ме ши­ғыр дәфтәрҙәре ҡот­ҡа­рып ҡалынған. Икенсенән, Тө­рөмбәт аша уҙған Өфө журналистары һәм әҙиптәре Рәшиттең шиғыр­ҙарын таптырып йонсотҡан... (Был урын­да шуны әйтергә кәрәк: 1981 йылдың февра­лендә Яҙыусылар союзы идараһы­ның махсус комиссияһын төҙөп, беҙ — Рә­шит Шәкүр, Рәшит Солтангәрәев, Төрөмбәт ҡы­ҙы Мәликә Әминева, комсомолдың өлкә комитеты хеҙмәт­кәре Ҡәлә­мов тигән иптәш һәм мин — Рәшит Назаровтың бар­лыҡ яҙма­ла­рын да СССР Фән­дәр акаде­мия­һының Урал бү­лексәһе Башҡорт­остан ғилми үҙә­генең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институ­ты архи­вы­на рәс­ми рә­үеш­тә алып ҡай­тып тапшыр­ҙыҡ).
Шағирҙың хәле 1969 йылдың йә­йендә айы­рыу­са мөш­көл күренде. Ныҡ бирешкән, ҡаҡ һө­йәккә етеп ябыҡ­ҡан. Фатима инәйҙең әйтеүе буйынса, йүнләп ашамай ҙа, бер ни менән ҡыҙыҡһынмай ҙа, ти. Бар белгәне ихата буйлап ун-ун биш аҙым арала баш баҫып, өҙ­лөкһөҙ тәмәке быҫҡытып аллы-артлы тиктән-тик йөрөү икән. Үкһеп-үкһеп зар илай әсә: “Рәшитте ҙур врачтарға күрһәтергә ине! Үҙемдең сәләмәт­легем юҡ... Минән дә тороп ҡалһа, нишләр инде балаҡайым?” — тип уттар йота... Мин гәпләшер­гә тырышһам да, ҡәләмдәшем асы­лып һөйләш­мәй. “Исма­һам, китап уҡып ауыр уйҙарҙан ары­ныр инең”, — тиеүемә ҡаршы: “Юҡ, уҡый ҙа ал­майым, яҙырға ла ярамай, әлегә ярамай”, — тип кенә яуапланы.

Өфөгә ҡайтҡас, Яҙыусылар союзына, нәшриәткә һәм ВЛКСМ-дың өлкә комитетына исем­ләп, әсенеп-әсенеп хат яҙҙым. “Рәшит Наза­ров­ҡа кисектергеһеҙ ярҙам итер­гә, уны атаҡлы медицина белгестәренә күрһәтергә, шағир­ҙың икенсе китабын тиҙ арала һәм тулы көйөнсә сыға­рырға кәрәк!” — тип саң һуҡтым. Ләкин хатыма, күрә­һең, ҡул ғына һелтәнеләр. Фәҡәт “Ҡояш юлы буй­лап” йыйынтығы ғына 1970 йылда, ту­нал­ған-тураҡланған ки­леш, ни бары ике табаҡ күлә­мендә, нәшер ителде лә... башҡаса булышлыҡ ишетелмәне лә, тойолманы ла. Кеше ҡайғыһы төштән һуң тигәндәгесә килеп сыҡты.
Шәфҡәтле бер нисә ҡәләмдәшенең генә Рә­шит өсөн янып-көйөп йөрөүе етерлек түгел ине шул. Унарлаған, хатта йөҙәрләгән интеллигенция вәкилдәренең шағир яҙмы­шы тураһында борсолоп көрһөнөүе, баш сайҡап ҡайғырыуы ла аҙ ине. Ашығыс ярҙам зарур саҡта рес­публи­каның ҡөҙрәтле түрә­ләре ҡыл да ҡыбырлат­ма­ны. Әҙәбиәтебеҙ үҫешен, шиғриәтебеҙ ки­мә­лен айырата са­ғыу билдәләгән шәхес ғүмере бынан егерме йыл самаһы элгәре, шулай итеп, тәҡдир хө­көмөнә тапшырылып ҡуйылды. Улай ғына ла түгел, шағирҙың ижадын тиҙе­рәк онот­торорға тырышыусылар ҙа табылды. Мәҫә­лән, 1976 йыл­да Рәшит Назаровтың уғаса инде донъя күр­гән, шулай уҡ китаптарын төҙөүсе һәм мөхәррир­ләүселәр тарафынан “Йылмайыу” ҡулъяҙма­һы­нан иреклеме-ирек­һеҙме төшөрөп ҡалдырылған иң-иң аҫыл шиғыр­ҙарын туплап, йыйынтыҡҡа “Йөрәгем­де һеҙгә илтәм” тип исем ҡушып нәш­риәткә алып барғайным. “Хужаһы” мине бороп сы­ғарҙы: “Ни өсөн диуананың әйберен күтәреп мине бимазалап йөрөйһөң?! Уның исе­мен тиражлап ултырырға минең башым икеме әллә?! Тәүҙә үлһен әле, үлгәс, ҡарап ҡа­рарбыҙ!”... Булды, ун­дай хәлдәр ҙә булды...
Ҡабатлап шаһитлыҡ ҡылам: Рәшит Назаровты ки­секмәҫтән медицина белгестәренә күр­һә­теп ҡотҡарып ҡалыр мәлдә, уның фа­жиғәле хәл-әхүәленә бигерәк тә Яҙыусылар союзы ида­раһы менән республика етәксе­ле­ге вайымһыҙ булды... Ләкин айырым шәхестәрҙең егет­кә булышырға атлығып тороуҙарын бөгөн инҡар итеү гонаһ булыр ине. Шулай, 1962 йылда уҡ профессор Жәлил Кейекбаев менән элекке мә­ғариф министры Фа­тима Мостафинаның, үҙ иң­дә­ренә оло яуаплылыҡ йөк­мәп, Рәшит Наза­ров­ты Башҡорт дәүләт университетына им­тихан­һыҙ индереп уҡытабыҙ, тип өгөт­ләү­ҙәрен күп­тәр хәтерләйҙер. Әммә Рәшит: “Мин русса насар бе­ләм, армияға барып русса өйрәнеп, донъя күреп ҡай­там”,— тип ул тәҡдимгә үҙе ҡаршы төшкән... Эйе, һү­ҙен һүҙ итте ул — һалдатҡа китте. Мәгәр... ана ҡалай алып китте бит уны тәҡдир...
Ә 1970 йылда сыҡҡан “Ҡояш юлы буйлап” китабы йәнә лә уҡыусыларҙың күңелен арбаны. Үтәнән-үтә кү­ренмәле ебәк кеүек еңел һәм саф теле менән, глобаль сағыш­тырыу сараларына байлығы-муллығы, фи­ло­софик тәрәнлеге менән Рәшиттең ши­­ғыр­­ҙары башҡорт халыҡ ижадының иң гүзәл өлгөләренә тиң ине. Китап ныҡ та­лап­сан мәҙәниәт әһелдәренең дә зауығын ҡәнәғәт­ләндерҙе. Бер генә дәлил: композитор Заһир Исмәғилев йыйынтыҡтағы “Әсә һүҙ­ҙәре” шәлке­мен уҡып илһам­ланып, ғәжәйеп романстар ижад итте, Мостай Кәрим либ­рет­­тоһына яҙылған “Ағиҙел тулҡындары” операһы менән бергә шул романстары өсөн дә РСФСР-ҙың М. Глинка исемендәге дәүләт премияһын алыуға иреш­те...

Хөрмәтле дуҫ! “Йөрәгемде һеҙгә илтәм” тигән китапты уҡып сыҡҡас, ышанам: был әҫәрҙәрҙе һин, моғайын, бөйөк шиғриәт үрнәге тип ҡабул иткәнһеңдер. Егерме берҙә генә күкрәп туҡтаған йәш даһи тарафынан тыуҙырылған шиғырҙар улар! Улар — Рәшит На­заровтың исемен быуаттарҙан быуат­тарға яңғырата­саҡ, ғәзиз халҡыбыҙға һүнмәҫ-һүрелмәҫ дандар өҫтәйәсәк күңел аҫылташтары, кү­ңел гәүһәрҙәре!.. Мин иһә ши­ғырҙарҙы бәйнә-бәйнә анализлауҙы, улар­ҙың таң ҡа­лырлыҡ күркәмлектәрен айырым-айырым күрһәтеп би­реүҙе был яҙмамда, юҡ, маҡсат итеп ҡуйманым. Ун­дай эште киләсәктә на­мыҫлы тәнҡитселәр башҡарыр, шағирҙың һәммә әҙәби хази­наһын барлаусы, академик баҫмаларын төҙөүсе выжданлы әҙә­биәтселәр ҙә үҫеп етер... Мәгәр мин шуға ысынлап инанам: Рәшит На­заров үҙенең йәшен кеүек яҡты ғүмерендә үрҙә миҫал­ға килтерелгән ике генә мөғжизәүи шиғырҙы — ни ба­ры “Йә­шен” менән “Йөрәк” әҫәрен — ижад иткәндә лә әҙәбиәт тарихында барыбер даһи тип нарыҡланыр ине!
 Әсхәл ӘХМӘТ-ХУЖА.

Автор:Венер Исхаков
Читайте нас в