Ғүмер оҙонлоғо көн Повесть (2) Гүзәл СИТДИҠОВА

*** 2
Талҡалаға (Верхнеуральск) аҡһай-туҡһай саҡ барып еттеләр, әсәһенә ярты юлда уҡ ниндәйҙер зәхмәт йәбеште. Ҡала ситенән аҡҡан һаҙ еҫе аңҡып торған йылға аша һалынған күперҙән сығып, яр буйында аяҡтарын яҙып ултырып әҙерәк тын алғас, бер-береһенә тотона-тотона шул һуҡмаҡтан ары атланылар.
Байҙар ҡалаһы тигән даны таралғайны Талҡаланың, үҙәгендә матур-матур сауҙагәр йорттары теҙелеп киткән. Ихтилалдан һуң хужалары кеме ҡайҙа һил булған. Граждандар һуғышында ла ҡан ҡойошҡандар. Эйәһеҙ ҡалған биналарҙа төрлө кәнсә-мәнсә асылған, уларының ишектәрендә – яңы исем таҡталары. Хәҙерге түрәләргә лә фатир биргәндәр.
Урамда әҙәм заты түгел, күләгәләр генә күсеп йөрөй кеүек. Йөҙҙәр нурһыҙ, күҙҙәр эскә батҡан, ят кешеләрҙе күреү менән ялтана һалалар. Икеһенең дә урыҫсаһы икмәк-тоҙлоҡ. Әсәһе туҡтай биргән һәр кешегә бер үк һүҙҙе ҡабатлай:
– Балнис, балнис.
– Мама балит, – тип өҫтәгән була улы.
Туҡтағандар ҡулдары менән генә ишаралай ҙа уҙып китергә ашыға. Күрһәтелгән яҡҡа йүнәлделәр. Иллеләп кенә кешегә иҫәпләп һалынған бинала ауырыуҙар һаны әллә күпмегә артыҡ икәне коридорҙа ла саҡ үтеп йөрөрлөк урын ҡалдырып теҙелгән урындыҡтарҙан уҡ күренә ине. Иҙәндә лә яталар. Шулай ҙа сирлене бороп сығарманылар.
Әсәһе хәле бөтөп иҙәнгә ултырҙы ла ҡулы менән генә янына тубыҡланырға ишараланы. Тыны ҡыҫыла-ҡыҫыла хәбәрен әйтеп ҡалырға ашыҡты:
– Балам, бында йә астан үлерһең, йә берәй бәләгә тарырһың. Кеше ашаусылар тураһында ла ишетелгеләп ҡала. Ары кит. Бер-бер хәл булһа, йәшәрен йәшәгәнмен, Әлипбайҙы ғына ташлама.
Улының ризалашмай баш сайҡағанын күреп, хәлһеҙ ҡулы менән арҡаһынан һөйҙө лә ҡабатланы:
– Ары кит, балам. Ҡаҙаҡтарҙың теле лә аңлашыла. Һиңә тере ҡалырға кәрәк. Әлипбай һине көтөр. Бар, балам, бар.
Түшелдерегенең кеҫәһен әйләндереп, ҡорот ваҡтарын, икмәк валсыҡтарын ҡулъяулығына ҡаҡты ла, төйнәп, Сибәғәткә һуҙҙы.
– Бында хөрт кенә булһа ла ашарға бирәләр, ти. Төнгә ҡалма, юлға сыҡ. Бәхил бул, балам.
Уларҙың ни һөйләшкәненә ҡолаҡ һалып ултырған урта йәштәрҙәге ҡатын эргәләренә килеп баҫты ла татарсаға яҡын телдә өндәште:
– Түтәй, малайыңды ҡаҙаҡтар яғына ебәрергә итәһең, шикелле. Ул яҡҡа беҙҙең ауыл аша үтергә кәрәк. Нуғайбәк мин, исемем Пыраскый. Әйҙә, балаҡай, минең менән. Улым килеп алырға тейеш ине лә, ни булғандыр, өс көн көтәм инде, һаман юҡ.
Әсәһе һөйөнөп китте:
– Аллаға шөкөр, юлдаш та табылды. Үҙе юлын күрһәтә. Хәҙер күңелемә лә тыныс булыр. Рәхмәт, Быраскый.
Улы менән хушлашырға һуҙған ҡулы боҙҙай һалҡын ине. Бәлки, ризыҡҡа алмаштырып ала алырһың, тип көсләп сапанын биреп ебәрҙе. Уның бер ҡат балитәкле күлдәк, йоҡа кәзәкей менән генә ҡалғанын күреп, ҡаршылашҡан үҫмергә:
– Тере ҡалһам, оят булһа ла, теләнеп булһа ла кейем табырмын, – тине. – Минең өсөн ҡайғырма, йәшәрен йәшәгәнмен, ашарын ашағанмын. Һин иҫән ҡалырға тырыш, Әлипбайҙы юғалтма. Бәхил бул, балам.
Йәшәрен йәшәгән, имеш. Ун бишендә үк кейәүгә биргәндәр, ике йылдан Сибәғәткә әсәй булған. Әле бына уның үҙенә ун ете. Аслы-туҡлы ауыр тормоштан иртә ҡартайып, сәстәре ағарған, әбей һыны ингән әсәһен йәлләүҙән, уның менән айырылыу көйөнөс өнән илағыһы килһә лә тыйылды. Ир кеше бит әле ул...
Пыраскыйҙың юлайҡан нуғайбәк ауылындағы бер таныштарында әҙ генә серем итеп алып, үҙенең йортона икенсе көнөнә төнләтеп кенә барып еттеләр. Уларҙы сығып ҡаршылаусы күренмәне. Улы ауырып ята икән. Сибәғәтте ҡоролай ғына булһа ла сәй эсереп ебәрҙе шулай ҙа алсаҡ ҡатын.

ҠАҘАҠ ДАЛАҺЫНДА

Мең бәлә менән, ҡайҙа хәйер теләнеп, ҡайҙа тамаҡ ялына ваҡ-төйәк йомош үтәп, һуңғы сиктә әсәһенең сапанын бер кәсә бутҡаға алмаштырып, ҡаҙаҡтар араһына саҡ барып етте ул. Эш белешеп өйҙән-өйгә йөрөй башлағас, бай ғына берәү:
– Ат ҡарай беләһеңме? – тип һораны.
– Беләм, белмәгән ҡайҙа, – тип һөйөнөп яуапланы Сибәғәт.
Әзмәүерҙәй кәүҙәле, табаҡ бите ҡыҙарып янып тора, күҙҙәре урынлашырға тейешле төштә нәҙек кенә ике ҡыя һыҙат. Нисек күрәлер. Аҙаҡ асыҡланыуынса, хатта бик мәргән һунарсы булып сыҡты Ҡабаш исемле был ҡаҙаҡ. Иркен ҡурйын йортта* етеш йәшәй, тик баланан мәхрүмдәр.
Икәүҙән-икәү генә көн итһәләр ҙә, хужабикә Сәүле исемле йомошсо ҡыҙ тота. Ҡайһы саҡ байбисәнең уға, бәрхәт йә ебәк күлдәгемде килтер, сапанымды йыуып ҡуй, һыйырҙарҙы һау, тигән ише бойороҡтары ҡолағына салынып ҡала. Бер көн уның:
– Кейеҙ ҡолаҡ! Мин һиңә кимешегемде (таҫтар рәүешле оҙон туҡыма) бәйләш тип әйттем, ҡайҙа йөрөйһөң, – тип асыулы екеренгәнен дә ишетте.
Ҡабаш иһә, асҡаҡ ҡына булһа ла үҫмерҙең хужаларса ҡатынҡы ғына тотоноп эш бөтөрөп йөрөгәнен оҡшатып:
– Ҡал беҙҙә бөтөнләйгә, улыбыҙ булырһың, Сәүлегә өйләндерермен, – тип тә һалдырҙы бер көн.
Сибәғәт “эйе” лә, “юҡ” та тимәне. Ризалашмаһа, йә ҡыуып та ебәрер. Әлегә үлемдән ҡотолор ере бында. “Сәүлегә өйләндерермен”, тисе. Ул меҫкен генә ҡыҙыҡай ауылдың күп балалы иң ярлы ғаиләһенән. Тамаҡ ялына баш күтәрмәй йүгерә инде байбисә алдында. Нисек ғүмергә сит ҡәүем араһында ҡалһын. Уны әсәһе, энекәше көтә. Йо-оҡ, аслыҡ мәңгегә килмәгәндер әле, ҡайта ул тыуған ауылына, ҡайта, иншаллаһ. Сығып киткәндә әсәһенең Мәшәлек яғына моңһоу ғына ҡарап торғаны иҫенә төшә.
Һуңғы тапҡыр күргәндәй йотлоғоп ҡарап торҙо бит ул.
Һағынды егет үҙе лә урман-таулы тыуған яҡтарын. Бында күҙ эләгер бер ағас ҡына ла  бит, исмаһам. Киҙәк быҫҡытып йәшәп яталар.

Дауамы бар.