Ғүмер оҙонлоғо көн Повесть (4) Гүзәл СИТДИҠОВА

ТЫУҒАН ЯҠҠА ҠАЙТЫУ

Ҡабаштың ауыр енәйәтенән, унан да ауырыраҡ язаланыуынан һуң башҡаларға ялланмай, тура ауылына ҡайтырға ҡарар итте Сибәғәт. Әрәсәй яғында хәлдәр арыулана төшкән тигән хәбәрҙәр ҙә йөрөй башлағайны инде. Юлайҡан Пыраскыйҙарға ла һуғылып китергә булды. Тик уның өй тәҙрәләренә арҡыры-торҡоро таҡта ҡағып ҡуйылғайны, ишек алдын үлән баҫҡан. Күршеләре уның улы ла, үҙе лә гүр эйәһе булып ҡалғанын хәбәр итте. Башҡа диндән булһа ла, игелекле ҡатын рухына ауыҙ эсенән генә “иллә лилләһи үә иннә иләйһи ражиғүн” тип уҡынып ҡуйҙы ла, болдорҙағы тупһаға ултырып тамаҡ ялғап алғас, ары ҡуҙғалды.
Имен-аман ғына Талҡалаға килеп еткәс, әллә ни өмөт тотмаһа ла, теге хастаханаға әсәһе тураһында һорашырға инде. Байтаҡ ваҡыт уҙғайны шул, мәйеттәр ҙә бынан әҙ сыҡмаған, иҫәп яҙмаларынан оҙаҡ ҡына эҙләнеп, шаңҡытҡыс хәбәр әйттеләр – вафат булған, уны башҡа мәрхүмдәр менән бер ҡәбергә ерләгәндәр, һәр береһенә айырым соҡор ҡаҙырлыҡ кеше табылмаған. Хушлашҡанда уҡ күңеле һиҙенгәйне лә, тик барыбер ҡурҡыныс уйҙарға бирелмәҫкә тырышҡайны. Ышанысты өҙгән һүҙҙәрҙе ишеткәс, аяҡ аҫтында ер убылып киткәндәй бер аҙ шаңҡып торҙо.
Яңғыҙы ғына Сермәнгә килеп етеү менән коммунаға ашыҡты, тиҙерәк энекәшен күреп, һаҡлап ҡына тотонолған тәмлекәстәр менән һөйөндөргөһө килде.
Тик унда ла күңелһеҙ хәбәр ҡаршы алды. Директор исемлекте ҡарап сыҡты ла:
– Етемдәр шул тиклем күбәйеп китте. Ризыҡ еткерә алмағандан бер төркөм балаларҙы йылыраҡ, емеш-еләккә мулыраҡ тип, Украина яғына оҙатҡандар. Ул ваҡытта мин эшләмәй инем. Моғайын, ҡустың шулар менән ебәрелгәндер. Әлеге тәрбиәләнеүселәр араһында уның фамилияһы юҡ.
Был юлы инде көлсәләрен күҙ йәштәренә мансып ашаны егет.
Туғандарына инеп сығырға булды. Уларҙың барыһы ла имен-аман, әсәһенең вафатын ишеткәндәр икән. Сибәғәт тә юҡтыр инде, тип бик ҡайғырышҡанда уның мыҡты егет ҡорона инеп ҡайтып төшөүе көтөлмәгән оло шатлыҡ булды. Яңыраҡ Бөтә Союз старостаһы Михаил Калинин килеп киткән икән. Шунан һуң ауылға орлоҡ, төрлө тауарҙар ебәргәндәр. Аҡсалата бирелгән кредитҡа 190 һыйыр, 150 ат һатып алып, иң ярлы крәҫтиәндәргә таратҡандар. Быларға ла өлөш сыҡҡан – алдына бер тәгәс итеп тороп ҡойоп ултыртылған ҡатыҡ бүләк ителгән туҡалдыҡы икән.

***
...Иҫе инәрле-сығарлы булып, өнө менән төшө буталанып ятҡанында тағы шул көсһөҙ генә тауыш ҡолағына сағылды:
– Ағы-ый, ағы-ый... Китмә-әәә, китмә-әәә.
Украинаның сиге аша үттеләр ҙә, әллә эҙләп табып килгәнме? Тере булһа, ир ҡорона инеп, һуғышта йөрөймө икән? Ә тауышы – сабый сағыныҡы... Күпме эҙләп, төрлө яҡтарға хаттар ебәреп тә, өмөтһөҙ яуаптар килде. Грамытым етмәй, бәлки, шуға таба алмайҙарҙыр, тип уҡытыусы Бәҙриҙән дә юллатып ҡараны. Шул уҡ һөҙөмтә.
Ҡайҙан белһен инде улар оҙатып барыусының исемлекте юғалтҡанын, быны әйтергә ҡурҡып, балаларҙың үҙҙәренән һорап яҙып алыуын. Ә ул сабыйҙарҙың ҡайһы берҙәре аталарын да, фамилияһын да белмәй, үҙ исемдәрен дә нисек әйткәндер әле. Юлда ҡасып китеүселәр ҙә, үлеп ҡалғандар ҙа булған.
Имен-аман тере ҡалһа, ҡәһәр һуҡҡыр Бандера яғында йөрөй күрмәһен... Уныһының ярандары ниместәрҙең үҙҙәренән дә вәхшиерәк, ҡанһыҙыраҡ, тиҙәр.
Хәҙер инде ул яңынан аңына килеп, һыуыҡтың үҙәгенә үтеп ҡалтыратҡанын тойҙо. Көҙ үҙенекен итә. Ярай әле өҫтән яуып тормай. Өшкәбә түгел дә былай, ҡанын күп юғалтҡанға, етмәһә, хәрәкәтһеҙ ятҡанға шулайталыр. Йән көсөнә тырыша торғас, ятҡан көйө генә ҡанлы күлдәген сисә алды, ниһайәт. Винтовкаһына эләктереп, янындағы ҡыуаҡҡа элде.
Йәнә һаташа башланы. Өҙөк-һурыҡ үткәндәре әллә төш, әллә өн булып күҙ алдынан үтә.

***
Ул ҡаҙаҡ далаларынан ҡайтып төшкәндә Мәшәлек аслыҡтан арына, ҡотая башлағайны инде. Калинин сәфәре эҙһеҙ үтмәгән. Тыуған йортонда берәйһе йәшәйҙер инде тип уйлағайны. Юҡ икән. Байтаҡ ҡыналарының ишек-тәҙрәләре уныҡы кеүек үк ҡаҙаҡлап ҡуйылған. Аслыҡта ярты ауыл ҡырылған. Кеше йәшәмәгәс, мейесе лә дым тартып, үҙҙәре һуғып эшләгән кирбес ҡырҙары ҡубып-ҡубып төшкән. Ыҫ таратып бер булды. Мөрйәһенән төтөн сыҡҡанын күреп, күршеләре, сыбыҡ осо ғына булһа ла зат тейештәр килеп етте. Дала күстәнәстәренә һөйөнөшөп, хәл-әхүәлдәрҙе һөйләшә-һөйләшә ябай ғына сәй табыны ҡороп ебәрҙеләр. Әсәһенең Талҡалала вафат булғанын улар ҙа ишеткән икән.
– Әлипбайҙы Сермәнтә ҡалтырғанҡыҙ икән. Күрештеңме һуң? – тип һораны Хәблетдин ҡарт.
– Күрешеп булманы шул, – тип яуапланы Сибәғәт, күҙ йәштәрен саҡ тыйып. – Ашарҙарына еткерә алмай, Украинаға ебәргәндәр, ти.
Ғөбәйтә еңгәһе һүҙ ҡыҫтыра һалды:
– Ә минеңә, Сериднәй Азияға ебәргәндәр, тип әйткәйне ул кемдер Иҙелбашына барғанда. Имеш, ул яҡта ҡыш та ҡыҫҡа, емеш-еләк күп. Телдәре лә оҡшаш, ти.
– Бәлки, икенсе төркөмдө шул яҡҡа ебәргәндәрҙер, – тип аптырап ҡалды егет.
– Һин, ҡоҙаса, ныҡты белмәгән көйөңә кеше башын бутама, йәме, – тине ҡырыҫ ҡына итеп һунарсы ҡарт. – Сибәғәт бит дирихтырҙың үҙенән, үҙ ҡолағы менән ишеткән.
– Әллә инде, – тиергә мәжбүр булды ҡатын. – Муживит Иҙелбашының үҙендәге берийүттән әпкиткәндәрҙер. Ул Сермән дирихтырын да әйтәйем инде, гырамыты шул беҙҙекенән ары китмәгән.
– Иҫән генә булһын инде балаҡай, ул приют, камундарында балалар ауырып та, астан да күпләп үлгән ул. Йәшерәләр, яуап тотҡолары килмәй. Ҡасып киткән ти ҙә ҡуялар, – тип егеттең күңеленә йәнә бер шөбһә һалып ҡуйҙы бығаса өндәшмәй генә ултырған Миңдекәй исемле ҡатын.
Шул ике бисәнең әйткәндәре аҙаҡ гел генә мыр ҡорто кеүек күңелен кимереп тик торҙо: иҫәнме-түгелме энекәше, тере булһа, Украинаға ебәрелгәнме, әллә Урта Азияғамы?
Егеттең көйөнөп киткәнен күреп, һунарсы ҡарт һүҙҙе икенсегә борорға ашыҡты.
– Миңдекәй еңкә, һин тә әлләмә һөйҙәп, малайҙын йөрәген алып, яманҡа юрап ултырма. Бала тиктем бала кәбәнкә төшкән энә түгел, табылыр, иншалла. Ғөбәйтә, һин нуслы нисек һыйырыңты урҙатҡаныңты һөйҙә. Сибәғәттең антыйҙы ишеткәне лә, күргәне лә юҡтыр әле.
Ҡунаҡтар баҫалҡы ғына итеп кеткелдәшеп ҡуйҙы.
– Үҙең һөйҙә, былай ҙа, иҫкә төшһә, йән көйә. Күпме ҡанымды ҡоротто йәлсемәгер бур.
Сибәғәт ҡартҡа һораулы ҡараш ташланы.
– Быйыл ҡышыҡыһын Ғөбәйтә еңкәңтең һыйыры юғалты. Шунтуҡ ҡына белмәгән тә әлеуы. Йоҡтап ятҡан шунта төшкә һәттек.
– Һин, Хәблетдин, арттырма, йәме. Һыуалған һыйырҙы һауаһы түгел. Өйҙә ул-был иткәнсе ваҡыт үтә инде.
– Тышҡа сыҡмай тормағаның инте. Үҙең асығауыҙ. Ҡар өҫтөнтә эҙҙәр ярылып ята ла.
Ҡатын ирендәрен ҡымтып, асыу менән ҡулдарын ҡаушырып кәүҙәһенә ҡыҫты.
– Сыҡҡан был. Бесән һалайым тип аҙбарына инһә, һыйыры юҡ. Һарайҙан сыҡҡан эҙе лә юҡ. Һыйырымты ентәр урҙаған, тип ыразбуйлап урамҡа сығып һөрән һалған икән, ишеткәнтәр йүгереп килеп еткән. Ҡарҙы тапап бөткәнтәр.
Ғөбәйтәнән башҡалар шырыҡ-шырыҡ килеште.
– Нинтәй ен урҙаһын, мин әйтәм. Төнөн урамыңта ҡар шығырҙатып йөрөгәнтәр инте, моғайным. Йоҡтап яттың инте ҡурылтап, тим.
– Йоҡламаным, ишеттем мин, тәҙрәнән ҡарарға ла, сығырға ла ҡурҡтым. Ен йөрөйҙөр тип уйланым. Һуң, ҡарҙа һыйыр эҙе лә юҡ ине лә. Аны күтәреп әпкитерлек бәһлеүән юҡ та беҙҙә. Әпкитһә, алайтып ен генә әпкитә ала.
Хәблетдин бабай хәбәрен дауам итте:
– Киттем ҡалтағайҙы кейеп, һыйыр эҙләп.
– Һунарсы булғасың, кейек-ҡош эҙен юллап өйрәнгәнһең шул.
– Һиҙҙем инте эштең ниҙә икәнен. Башыңа ла килмәҫ, Сибәғәт ҡустым. Барам-барам, ҡарайым, ауыл осо яғына өс кеше үткән кеүек. Тик икәүенең быйма эҙҙәре бер алға, бер артҡа ҡарап баҫылған. Бәлхейәнең ҡапҡаһы эсенә инеп киткәнтәр былар. Барып инһәм, аҙбарҙа тора мөңрәп мының һыйыры.
– Өс кеше күтәреп әпкиткәнме? – тип һораны аптырған Сибәғәт.
Был юлы Ғөбәйтә лә ҡушылып, шарҡылдап көлөп ебәрҙеләр.
– Һәй, ҡустым, һине төп башына ултыртыу бер ней түгел икән. Быйма кейҙереп апсығып киткән һыйырҙы Бәлхейә. Шуға ҡылтый-былтый эҙҙәр ҡалған. Шаяртырға уйлағайным, тигән булты. Ғөбәйтә еңкәң малы табылыу шаттығынан сутҡа ла бирмәне.
– Эйе шул, юғалтып бер көйөн, сутлашып ишшеү нығыраҡ көйөн. Хоҙайҙан ҡайтһын. Әлдә табып бирҙең, ҡәйнешкәйем.
...Сибәғәттең ҡайтып күренгәнен көтөп кенә торғандарҙыр, шул айҙа уҡ әрмегә алдылар.
Кавалерияға эләкте. Башҡорт егеттәре ат йәнле икәнен беләләр шул. Был хеҙмәтендә лә яҡшы иҫәптә булды, сапҡырын һәйбәт ҡарай, тип гел өлгө итеп ҡуялар ине. Рота командиры уға бер ҡарап-ҡарап торҙо ла:
– Һин ҡайҙан? – тип һораны.
– Башҡортостандан, иптәш командир.
– Башҡортһоңмо?
– Так точно, иптәш командир.
– Һеҙ – бик шәп һунарсы халыҡ. Снайперлыҡҡа өйрәнергә кәрәк һиңә. Ҡыҙыл армия мәргән атыусыларға бик мохтаж.
“Снайпер” тигән һүҙҙе ул саҡта аңламаһа ла:
– Так точно, иптәш командир, – тип яуапланы.
Һунарсы тоҡомо зат ҡыумай ҡаламы, был яңы һөнәрендә лә һынатманы егет. Ауырлыҡты күп күреп үҫкән бала ла, хеҙмәте еңел генә тойолдо уға. Гимнастерка, галифе ыштан бирҙеләр. Ас-яланғас түгел, ғүмере лә зая үтмәй, ил һаҡлай.
Хеҙмәттән ҡайтҡас, Хәблетдин ҡарт уның әрмелә кем булып хеҙмәт иткәнен һорашып ултырҙы ла ҡышҡыһын үҙе менән һунарға алды.
Ҡама тиреһе менән тышланған ҡалтағайы әллә үҙе йөрөтә инде, артынан етеп алаһы түгел. Үр менгән ваҡытта ла артҡа таймай, тиҫкәреһенә ятҡан йөн тотҡарлай. Артыҡ йөк тип, таяҡ та алмай икән бабай. Сибәғәт улай булдыра алмай, этәренергә генә түгел, тауҙан төшкәндә тиҙлекте кәметергә лә, арығанда таянып торорға ла кәрәк тә. Егеттең ябай ағас саңғыһын күргәс, былай бармай, тип хужа һарайҙан йәнә бер пар ҡалтағай сығарып бирҙе.
Ул бала сағынан уҡ атаҡлы аусы атаһына эйәреп, урман серҙәрен ятлап бөткән. Һәр ҡарт ағасты белгәндер әле. Айыу өңдәрен ҡайҙан, нисек эҙләргә, төлкө-бурһыҡ ҡайҙа оялай, бүре ҡайҙа төйәкләнә – барыһын да үтә күреп торған кеүек йөрөй был “һунар генералы”. Ҡуян тотоуҙы ул эшкә лә һанамай, “һис юғында, буш ҡайтмаҫтан” тип кенә һөйләй. Әле лә тейендәр аймағына килтереп сығарҙы.
– Снайпер бултым тейһең инте. Ә һин мына берәйенә тейҙереп ҡара әле!
Һунарсының артынан өлгөрөргә тырышып көс төшөргән ҡулдары дерелдәп бер итте. Килеп, йәнлектәр йылп итеп ботаҡтар буйлап сабып китә лә бер ағастан икенсеһенә һикереп юғала ла ҡуя. Ҡарт мыйыҡ аҫтынан ғына йылмайып күҙәтә.
– Ҡустым, төҙ атыу менән кенә түгел шул, ауҙай торған йәндеккә күренмәҫкә лә күнекмәк кәрәк. Тауыш сығармай ғына йөрөргә лә, сабып барған йәндеккә, осоп сыҡҡан ҡошҡа тейҙерергә лә етеҙлекһеҙ бумай. Ел ҡайһы яҡтан иҫкәненә лә иғтибар ит.
Күп нәмәгә өйрәтте уны бабай. Һунарсы булып китеүен-китмәне, мәгәр һуғышҡа алынғас та бик ярап ҡалды шул һөнәре. Снайпер итеп тәғәйенләнеләр, төҙәгесле Мосин винтовкаһы тотторҙолар.

***

– Атаһы, уян, нишләп һаман тормайһың ул? Хәҙер көн ҡыҫҡа, норманы тултырып өлгөрмәбеҙ.
Әллә Һәжәре лә эргәлә йөрөй инде, йомшаҡ ҡына ул өндәшкәндәй тойолдо.
Эйе шул, нишләп баҫлығып тик ята әле ул. Ашығырға кәрәк. Зәхмәтин физметр тигән үлсәгесен тотоп килеп тә етер. Көнөнә алты физметр ағасты бысып, күләмен дөрөҫ үлсәтеү өсөн 1 метр 25 сантиметр оҙонлоғонда турап, оҙонлай уртаға ярып, тигеҙ генә итеп әрҙәнә өйөп ҡуйырға кәрәк. Юлға ваҡыт әрәм итмәҫтән диләнкәлә бурама барактарҙа йәшәйҙәр, аҙнаһына бер мунса инергә ҡайтып киләләр. Ҡатыны өйҙән йөрөй.
Күмер яндырырға ҡырҡалар был ағасты, уныһын Белорет комбинатына тар колеялы тимер юлдан тауар вагондарына тейәп ҡорос ҡойорға оҙаталар. Оборона хәжәттәрен әле тик ошо завод ҡына үтәй ала икән, металлургия тотош һуғыш барған яҡтарҙа ҡалған. Хәҙер күсерә алғандарын һәммәһен Уралға, әлеге лә баяғы, Иҙелбашына килтереп тултыра башлағандар, ти. Уларына ла күмер кәрәк. Шуға норманы арттырғандан-арттыра баралар.
Емертеп эшләп йөрөгән ағас ҡырҡыусыларҙы бронь менән һуғышҡа ебәрмәй тоталар, тәртип тә хәрбиҙәрсә. Шулай булмайсы, мартен мейестәре бер көнгә лә, бер сәғәткә лә туҡтап торорға тейеш түгел. Автоматтар атһын өсөн Иҙелбашы сығарған пружина кәрәк. Башҡа бер кем дә етештермәй икән уны әлегә, көнбайыштан күсерелгән заводтарҙы урынлаштырып, продукция бирә башлағансы күпме ваҡыт талап ителә.
Икмәге лә норма тултырыуыңа ҡарап. Дүрт сабый бит. Өй башына оялаған ҡарлуғастар, ана, ҡайһылай бөтөрөлә, туя белмәҫ ҡошсоҡтары ауыҙын ҙур асып ашарға таптырып сырҡылдашыуҙан туҡтамай. Ата-инәһе көнө буйы улар тирәһендә өйөрөлә. Әҙәм балалары ла шул инде, үҫә торған сабый ағастан япраҡ өҙөлөп төшкән арала асығып өлгөрә, ти торғайны бит ҡәйнәһе.
Ярай ул, донъяның әсеһен-сөсөһөн күп кисергән ҡарсыҡ, һуғыш башланыуын силсәүит алдындағы бағана башындағы “тәрилкә”нән хәбәр итеүҙәре менән үк, ҡойолоп төшмәй генә ике рәҡәғәт хәүеф намаҙын уҡыны ла тыныс ҡына тауыш менән:
– Төрлөһөн күргәнбеҙ, балалар, күрәсәкте күрмәй гүргә инеп булмай, сабырлыҡ кәрәк, – тип кәүгәләнеүҙән алдан уҡ тыйып та ҡуйҙы.
Аҙна-ун көн үтеүенә үк кейәүенә:
– Әлегә иркен һатылғанда күпләп арыш икмәге алып ҡайт, киптереп ҡуяйыҡ, – тип өҙмәй ҙә ҡуймай һөйләнергә тотондо.
– Һуғыш тиҙ үк бөтә ул, оҙаҡҡа бармаҫ, – тиеүенә лә ышанманы.
– Аҡ икмәккә өйрәнгән малайҙар арышты ашаймы ни ул, – тигән ҡыҙын да өҙөп кенә туҡтатып ҡуйҙы:
– Асыға башлаһалар, ашарҙар, хатта тутыға биргәне лә йылп итеп ҡала ул.
Шул һаҡлантылары бик ярап ҡуйҙы, ҡайҙа ул арыш тип һайланып тороу! Иң татлы һый күреп, йыпыралар ғына. Хәҙер бит ана бысҡы вағы һалып та бешерәләр.
Ағас бысырға йөрөгән ҡатын-ҡыҙға ваҡыт-ваҡыт ярма биргеләп тә ҡуялар. Шуға күрә хатта күрше ауылдарҙан да күп балалы әсәләр йәйгеһен эшкә сығырға тырышып ҡына тора – көрт кисәһе, өшөп-ҡатып йөрөйһө түгел. Һәжәр ҙә бер мәл тары алып ҡайтты. Диләнкәлә таратҡандар.
Ҡатыны тормош ауырлыҡтарына зарланып, шәмәреп йөрөй торғандарҙан түгел, мотлаҡ берәй күңел күтәрерлек, һис юғы йылмайтып алырлыҡ берәй нимә һөйләп, йәнгә ял бирер сәбәп тапмай ҡалмай. Әле лә нисек булғанын һөйләп, рәхәтләнеп көлөшөп алдылар.
Райкумдан килгән кеше бисәләрҙе йыйып алып, йыйылыш һымаҡ нәмә үткәргән. Әллә нисә түңәрәккә теҙелеп ергә ултырып алғандар, Һәжәрҙең эргәһенә Мәйгәштенән Һәрхиямал тубыҡланған. Райкум вәкиле башта илдәге һуңғы ваҡиғаларҙы һөйләп, совет һалдаттары ҡаһармандарса көрәшә, дошманды өңөнә табан ҡыуа башланы, һеҙ ҙә тырыш хеҙмәтегеҙ менән еңеүҙе яҡынайтаһығыҙ, тигән. Оҙон ғына телмәрен барыһын да һөйөндөргән хәбәр менән тамамлап ҡуйған:
– Бабы, вы в прошлом месяце хорошо потрудились, за это вам премия – полтора килограмма пшенки полагается.
Һәрхиямал алан-йолан ҡаранып:
– Нам балтара мала, нам балкила давай, – тип ҡысҡырып ебәрҙе, ти.
Итәгенән тартам, һаман аңламай, миңә аҡайып ҡарап тороп, “балкила, балкила” тип ҡысҡырып тик ултыра. Саҡ туҡтаттым.
– Теге вәкил нимә тине һуң?
– Нимә тиһен, көлдө лә, “хотите меньше, казне же лучше”, тине.
Шулай ҙа кило ярымышар биреп ҡайтарҙы. Бисәләр аҙаҡ премияны кәметтерә яҙған Һәрхиямалды: “Һөйләй белмәгән ауыҙҙан өрә белгән эт артыҡ”, – тип беште генә.
(Дөрөҫөндә, халыҡсанырағын әйткәндәр ҙә инде, тик ташҡа баҫырға ярамай шул).
...Ҡатыны, балалары ни хәлдәләр икән? Дошманды еңеп, имен-аман ҡайтып, күрешә алырҙармы? Санитарҙар килеп тапһа инде. Яралары еңелгә оҡшамаған. Шулай ҙа, терелеп сыға алһа, фашисты үҙ өңөндә дөмөктөрөүҙә ҡатнашҡыһы ла килә. Яҡындарынан ғына ла күпме кеше һәләк булды. Улар өсөн үс алмай, ҡон ҡайтармай ҡалмаҫҡа ине.
Зафуралары еткән ҡыҙ булып бара, Ғәзиме лә ҡул араһына инде, өйҙә ир-ат ҡулы кәрәк эштәрҙе атаһына ҡалдырмай. Хатта сабата үрергә, арҡан ишергә өйрәнеп алды. Улы ете йәшкә еткән йылы бигерәк тә уны энекәше менән сағыштырып, уйламаған, әрнемәгән көнө булмағандыр. Сабый ғына, бар донъяла ете ят араһында япа-яңғыҙ нисектәр генә үҫте икән. Бәхетһеҙ бала. Тереме, ҡайҙарҙа йөрөй, ауылды, уны хәтерләйме? Ҡурсый, яҡлай алмағанына һаман үкенә. Ғәйебе булмаһа ла, үҙен ғәфү итә алмай.
Ана шул күңел яраһы һулҡып торғанғамылыр, балаларын бигерәк күҙенән осоп барған кеүек бәпләп кенә үҫтереп килә ине. Иркәләтмәй ҙә, йәберләмәй ҙә. Ҡайһы берәүҙәр кеүек ҡағып-һуғыу түгел, ҡысҡыртып ҡына ла ҡуймай. Эшкингән инде сабыйҙары, эшкингән. Ололарына ни һүҙ, теге ике кесеһе лә мәшәҡәт тыуҙырмаҫҡа тырышып, йомош-юлға йүгерергә генә тора. Яратыуын тойоп, шулай тыңлаусандарҙыр ул.
Дүрт йәшлек сағында Әлипбай ҙа, малайҙары кеүек үк, балыҡҡа барғанда артынан ҡалмаҫ ине. Ауылда был шөғөлдө ялҡауҙар эше тип һанаһалар ҙа, көнөн, ваҡытын белеп кенә барып, көноҙоно йөрөмәй ҙә эре генә бер балыҡ тотоп алып ҡайтһа ла туйымлыҡ. Бер мәл тамағы шешеп ауырып киткән көйө барам тип ныҡышҡас, ҡустыһына муйыл сыбығына баулап киптерелгән балыҡ тағып, һыу һалынған биҙрәнән “тоттороп” та ултыртҡайны. Сабый балаға ни күп кәрәкме, ышанып, килеп ингән кешеләргә маҡтанып күрһәтеп тә бөткән булды. “Ҡармаҡсы” тигән ҡушамат та йәбештерҙеләр үҙенә. Әле шул иҫенә төшкәс, һыҙланыуы ла кәмегәндәй булып, күҙ йәше аша йылмайып ҡуйҙы.

Дауамы бар.