Шоңҡар
-13 °С
Болотло
75 лет Победы
Бөтә яңылыҡтар
Мәҙәниәт
24 Ноябрь , 09:10

Еңеү алып ҡайтҡан оҙон юлдар Мансур Һиҙиәтов

Әйткәндәй, бөгөн Белорет ҡалаһында ғүмер иткән яҙыусы Мансур Һиҙиәтовтың ғүмер байрамы. Ҡәләмдәшебеҙҙе тыуған көнө менән тәбрикләп, иң изге теләктәребеҙҙе юллайбыҙ. "Шоңҡар"ҙар. 

Еңеү алып ҡайтҡан оҙон юлдар                    Мансур Һиҙиәтов
Еңеү алып ҡайтҡан оҙон юлдар Мансур Һиҙиәтов

Беҙ ултырған машинаның тотҡалары еҙ генә,

Тыуған ерҙән бер айырылһаң,

ҡайтып булмай тиҙ генә. (Һалдат йырынан)

Мең туғыҙ йөҙ ҡырҡ биштең май айы баштары... Ниһайәт, фашист өңө ҡамалған. Беҙҙекеләр бына-бына һуғышты тамамлап, еңеү менән ҡайтырға тора, тиҙәр. Тик ниңәлер йыл башынан бирле Илсебайҙың хәбәр-хәтере генә юҡсы: “Ниместең Кенигсберг тигән бик ҡаты нығытылған ҡалаһын штурм­лай­быҙ. Баш ҡалҡытырға ирек бирмәһәләр ҙә, барыбер аласаҡбыҙ”, – тип яҙғайны ул һуңғы өсмөйөш хатында. Шунан бирле тыны ла, өнө лә юҡ, бер ауыҙ һүҙе лә ишетелмәй. Һылыубикә үҙе хәреф танымаһа ла, береһе – ун, икенсеһе һигеҙе менән барған ҡыҙҙары хат уҡырға һәләк шәптәр. Шөкөр, тип һөйөнә ул шуға. Силсәүиткә йомошо төшкән юлаусылар килтергән хат-хәбәрҙе көтөп, ҡарауыллап ҡына торалар... Атаһы киткәндә йәшен дә тултырмаған ыштанһыҙ малайы ла, инде бишен тултырып, ҡул араһына кереп бара. Әле лә, әсәй ҙә әсәй тип, өй тултырып, яр һалып килеп керҙе. Аяҡтарын күрһәң уның?! Бармаҡ аралары ҡып-ҡыҙыл булып, сей яраға әйләнеп бөткән.
– Тимерҙең ағаһы Кәбир, аяғыңдың бармаҡтары көсөкләгән дәһә, хәҙер ҡалайтып имеҙәһең инде уларҙы? Бар, ҡайтып имеҙлек эҙләй тор, бәлки, туғандарыңдан ҡалғаны барҙыр, тип ҡайтарҙы. Әсәй, беҙҙең имеҙлек бармы ул? Анау, шешәгә кейҙереп быҙау имеҙә торған нәмәкәй ҡайҙа икән? Төнөн ул аснәкәттәр юрған аҫтына керә лә, шым ғына аяҡ бармаҡтарын һуралар, имеш. Әсәй, улар ысынлап та шулайтамы ул?
– Бәс! Ысын булмайсы, кем ялан аяҡ боҙло һыу кисә? Һапырый булғасың һинекен дә имерҙәр инде, уларҙың да ашағыһы килә бит. Баҙҙа, нигеҙ буйында һинең йоҡоға киткәнеңде көтөп кенә ята улар. Аяғыңдың бармаҡтары етмәһә, һиҙҙермәй генә ҡулыңдыҡын да имәләр төнөн, мәлғүндәр. Һөтө булмағас, ҡанын һуралар. Шуның өсөн күп һыу кискән балаларҙың аяҡтары ҡатып бөтә. Мә, төнгөлөккә балауыҙлы май һөртөп ят бармаҡ араларына, һеңдергәнсе! Балауыҙ еҫен яратмай улар. Таң атҡансы аяҡтарың да йүнәлеп йомшарыр.
– Әсәй, Кәрим ағай ищеү, һинең атайың ҡайтмай, уны Биләриттә бер мәрйә бисураһы эйәләткән дә, эргәһенән бер аҙым да ебәрмәй, тей. Әллә ул да атайымдың һуғышта сейләнгән бармаҡтарын имәме икән? Кешегә бисура эйәләһә насар була, ивет?
Ҡайҙан белә Кәбир ул турала? Хыялыйға әйләнмәһә бер-бер? Кисләтеп кенә ҡайтҡайны лаһа. Һуғышҡа алынырға барған.
– Әсәй, мин атайымды күргем килә. Ул миңә нимес бәкеһе алып ҡайта. Шулай бит?
– Һин уны бер тапҡыр күргәнең дә булманы, нишләп атай ҙа атай тип телеңдән төшөрмәй башланың әле?
– Ана, Вәхиттең күргәне булмаһа ла ҡайтты бит. Күп итеп тәмлекәстәр, тәтәйҙәр алып ҡайтҡан. Хәҙер ул урам буйында күҙ ҡыҙҙырып ауыҙ гармуны һыҙғыртып йөрөй.
– Бар әле, улым, бар! Тиҙ генә Кәбир ағайыңды табып, әсәйем саҡырҙы, тип әйт! Кеше-ғара күреп ҡалмаһын! Мыҙылма, йәһәт йөрө!
– Хәҙер, сыбыҡ атымды менеп алам да, фю-ют!

***
Бала бала инде, ул сыбыҡ атын менеп сығып китеү менән Һылыубикәнең башын икенсе уйҙар биләне. Миллиондарса йән ҡыйған һуғышы ла оҙаҡҡа һуҙылды бит, ҡәһәрең, бик оҙаҡҡа һуҙылды... Шул ярмандар башлаған беренсе һуғыштан һуң: ата – улын, улы атаһын танымаған риүәлициә үҙ-ара ыҙғышҡа әйләнеп ете-һигеҙ йылға һуҙылһа ла, бала булғанлығынанмы, әлегесә оҙаҡ тойолмағайны уныһы Һылыубикәгә.
...41-ҙәге икенсе Ярман һуғышының беренсе көнөнән үк уның Илсебайы менән бергә алынған Ғилман Асияһына яҙған һуңғы хатында: “Әлегә иҫән-һаумын, тик һуңғы бәрелештә генә, көслө миномет утына эләгеп, барыбыҙ ҙа көлгә әйләнеп, харап була яҙҙыҡ. Шул ваҡытта Илсебай ағайҙы юғалтып, эҙенә төшә алмайым. Һыуға батҡандай юҡ булды ла ҡуйҙы... Хәбәрһеҙ юғалыусылар иҫәбендә лә, әсиргә эләгеүселәр араһында ла һаналмай. Эргәлә мина шартлауҙан шаңҡып, мин дә йығылғанмын. Ҡолаҡтарымдан ҡан китеүе туҡтап, санбатта иҫемә килгәс эҙләштерһәм, бер ҡайҙа ла булмай сыҡты, белеүсе-күреүсе лә тойолмай. Хафалан­мағыҙ, табам мин уны... эт тә эҙһеҙ юғалмай. Ә ул беҙҙең командир. Отделение менән взводты тотош тиерлек ҡырып һалды ла ҡуйҙы шул дөмөккөр фашист. Прустарҙың бер кирбес ватығын да ҡанға мансымай биргеләре килмәй, кафырың. Ике көн ялан госпиталендә ятып сыҡҡас, тағы һуғышып йөрөйөм. Иҫән ҡалһам, мотлаҡ ҡайтып етермен, көтөгөҙ, күп ҡалманы. Алла ҡушһа, Илсебай ағай менән бергәләшеп, еңеп ҡайтырбыҙ, шайтан ғына өмөтһөҙ... Командир булһын да ҡайтмаһын, имеш. Дүрт йылға яҡын окоп һыуыҡтарынан һаҡлар шинелдәребеҙ ҙә, һуңғы һыныҡ ҡатҡан икмәк­тәребеҙ ҙә уртаҡ булды беҙҙең. Әллә күпме разведкаларға йөрөп, бер-беребеҙҙән күҙ яҙлыҡтырғаныбыҙ ҙа булмағайны әлегәсә... Ым-ишара менән дә аңлаша торғайныҡ”, – тигән.
Ғилман ысынлап та полкауай разведка командиры Илсебайҙың уң ҡулы булды. Бер тапҡыр ҙа бер-береһен ташлап тыл аша йөрөмәне улар. Сөнки разведкала үҙеңә ышанғандай ышаныслы, эттәй тоғро иптәшһеҙ булмағанын һәр һалдат белә. Ике ауылдаш үҫкән саҡта уҡ ике бер туған кеүек инеләр. Һуғышҡа ла бер көндө киттеләр. Икеһе лә Алкин тигән ерҙәге һалдат өйрәтеү мәктәбенә эләкте. Былар барып етеүгә, күрше райондың уларға күрше Һарыташ ауылынан Хәйрулла таныштары һалдат уйнатып та йөрөй ине инде, быларҙың шатлығына... Ул Фин һуғышында уҡ дары еҫкәп, сержант погондары тағып ҡайтҡан. Тик шатлыҡҡа булманы уларҙың танышлығы. Аяманы ул бер кемде лә, Илсебайҙы ла, бажам, тип торманы. Хәйруллаға нимә, Алкинға яҡын райондыҡы булғас, йәйәүләп тә ике көндә килеп еткән. Илсебай менән Ғилман барып еткәнсе, отделение командиры булып та өлгөргәйне. Ауылдан яҙыуҙарынса, фашистарҙы ла аямаған икән. Һуғыштан да орден-миҙалдары түшенә һыймай ҡайтҡан, тиҙәр. Снаряд ярсығы һыңар ҡулын төбөнән үк өҙөп ырғытҡас, госпиталдән һуң бәләкәй самолет менән ауылына ук килтереп ҡуйғандар. Ә быларға теге ваҡыт тар кәлийәле юлдан Биләриткә – ике, Тирлән аша Запрудовкаға, һуңынан Әлкәгә тағы өс көн барырға тура килде.
Ирҙәре һалдат уйыны уйнап ятҡан саҡта, һеңлеһе Гөлбикәне эйәртеп, бәләкәй сана һөйрәп, Асия менән өсәүләп барҙы улар һалдат өйрәһе ашаған хәләлдәре янына. Башта Юлыҡҡа, шунан Аҡташҡа сығып, өсөнсө тәү­ле­генә сабаталары теткеләнгәнсе 150 саҡ­рым­­дан ашыу юл тәпәйләп, ирҙәрен йәлләп, ила­шып ҡайт­тылар. Һалдат бахырға ал да, ял да юҡ икән. Ағас мылтыҡ ҡосаҡлатып, көндәр буйы ҡарҙа йөҙ­ҙөрөп ыҙалаталар бахырҡайҙарҙы. Әҙ генә бул­һа ла аяҡ өҫтө тороп баҫырға ла рөхсәт юҡ, ис­маһам, меҫкенкәйҙәргә. Икенсе тапҡыр ба­рыу­ҙарына Илсебайҙың ағаһы Нәбиулланың, көн­­дәр буйы ҡарҙа боларып йөрөүҙән һыуыҡ тейҙереп, госпиталь тигән балниста ятҡан сағы тап килде. Шулай булһа ла, күп тә тормай, үҙе теләп һуғышҡа киткән. Ләкин үпкәһе шешеүҙән фронтҡа барып етә алмай, Калинин ҡалаһына етәрәк юлда вафат булды, тигән аяныслы ҡағыҙы килде.

***
...“Барҙың – барлығы, юҡтың тарлығы тейә” тип дөп-дөрөҫ әйткәндәр икән. Ирһеҙ бисәнең утһыҙ төтөн генә икәнлеген ныҡ аңланы хәҙер Һылыубикә. Шулай булмай ни: үткән ай башында йылаға барам тип, “теге донъяға” барып тигәндәй ҡайтты бит урмандан. Быйылғы ҡыш ҡыш булдымы һуң... Былтыр был ваҡытта мал ҡараға баҫып, ҡаулан булһа ла табып көйшәй ине әле. Быйыл һаман да алас-йолас. Оя башында һыйыр телен ҡыҫтырып яларлыҡ әүрәү ҙә ҡалмаған. Шуға күрә таң менән ул оло ҡыҙына:
– Ҡыҙым, тора һал инде, туңғаҡ саҡта йылаға бара һалып киләйек, – тип сығып киттеләр, бик өйрәтелеп тә бөтмәгән ҡонан айғырҙарын егеп.
– Әсәй, сәй эскем килә!
– Ҡайтҡас! – булды әсәһенең яуабы. Бәләкәй булһа ла ҡыҙының түҙем икәнен яҡшы белә Һылыубикә. Урманда эштәре лә уң булды. Шаҡарғы тартып, ҡутара тейәне лә ҡуйҙылар йыланы. Кәм тигәндә өс-дүрт көнлөк. Эшенән ҡәнәғәт әсә, шатлығын йәшермәйенсә, көләс йөҙ менән ат егә башланы. Ас ҡарыны һурылһа ла, йыла ташып йөҙө алһыуланған ҡыҙы ла тиҙерәк ҡайтып сәй эсәбеҙ, тип тырышты. Шуға күрә йүгереп йөрөп йә дуғаһын күтәреп килтерҙе әсәһенә, йә сүс дилбегәһен килтерә һалып тотторҙо, атының ыңғырсағын нығытып, ашаһынан арҡалығын да ташланы балаҡай. Сәйҙән бигерәк ул да йылы өйгә, бәләкәс туғандары янына ашҡынды.
...Оло юлға атын етәкләп сығарырға ниәтләгән Һылыубикә тәртәнең ҡолаҡ бауына йүгәнен бәйләп: “Әйҙә, малҡай!” – тип кенә әйтеп өлгөрҙө. Артабан ни булғанын аңламай ҙа ҡалды... Ауыр йөк баҫыуҙан табандары һыулы ергә ҡуша туңып өлгөргән сананы аттың ҡапыл тартыуынан, ҡамыты ныҡ тартылһа ла дөрөҫ бәйләнмәгән тамаҡ бауы тағатылып китте шул мәлдә. Ул ғына ла түгел, кейҙереп еткерелмәгән ҡолаҡ бауынан ысҡынып яҙылған дуға, шаҡ итеп “ир-бисәнең” маңлайына тондорҙо. Нисек салҡан барып төшкәнен дә белмәй ҡалды.
Булыр бала биләүҙән. Әлдә лә ҡыҙы ҡаушап ҡалмаған, йүгерә һалып ҡайтып:
– Әсәйемде дуға һуҡты, әллә үлде инде? – тип, ярты сәғәт тигәндә һуғышҡа ярамаған күршеләге Зариф бабаһынан ат ектереп килтерҙе. Улар килеп еткәндә Һылыубикә тороп ултырып, таҙ булһа ла эргәңдә ирең булһын ине ул, тип үҙен ҡотҡарған шәлен ҡосаҡлап илап ултыра ине. Ел һуҡмаһын тип, шәлен өс-дүрткә бөкләп маңлайын ҡаплай торған ғәҙәте бар ине уның. Шул ҡотҡарған икән. Күк түгел, сыйылған урыны ла юҡ ине ярылырға тейеш маңлайында. Дуға уны иҫәңгерәтә һуҡҡан ғына булған.
Бабай йөктө йөрөп ҡарағас, иң башта,
– Э-эй, килен, килен! Был тиклем йыланы нисек итеп алып ҡайтырға булдың? Башың ҡайҙа? – тип һораны.
– Башыма ни, бер ни ҙә булмаған. Ат һөйрәр ине ул, тамаҡ бауы ысҡынмаһа...
– Тайыңа биш-алты ағас йыла ла таман булыр ине лә бит, ни әйтәһең инде бисәләргә.
– Йылалыҡтың һәйбәт урынына юлыҡтым да, бер килгәндә күберәк тейәйем, тигәйнем шул.
– Урмандағы бөтә йыланы ла бер юлы алып ҡайтып булмай уны, иҫәр, иртәгә килер инең.
– Көн һайын йөрөргә өйҙә балалар бар ҙаһа.
– Бала, бала, имеш! Шул тиклем йөктө ҡуҙғатам тип, мал булып бөткән тайыңдың үҙәге өҙөлһә? Уның йәне булһа ла, аҡылы кешенеке кеүек түгел бит. Ни бойорһаң, шуны үтәргә тырыша, көсөм етмәй тип ҡарышмай. Балаларың нимәгә ҡарап ҡалырҙар ине икән иртәгә? Ярай, шаҡарғыңды ысҡындыр ҙа, йөгөңдө бушатып, ике атҡа бүлеп тейәрбеҙ!
– Рәхмәт инде, ҡайнаға! Былай ҙа ике ҡайтып килергә тип ултыра инем. Тик көн иретһә, атҡа ҡара ерҙән һөйрәүе ауыр булыр, тип ҡурҡтым.
– Әтеү еңел эшләнең инде, һантый! Егәрле булам тигәс тә, аҡылдың алдынан түгел, артынан йөрөргә өйрән, килен!
– Ярай, ярай, ҡайнаға! Һабаҡ алдым инде, онотаһым юҡ. Рәхмәт!..
Бар бәләнең башы – етешмәгән донъя. Ҡыш булһа әрҙәнә ҡырҡырға ҡушалар, йәйгелеген леспромхоз бесәненә ҡыуалар, үҙеңдеке төштән кире... Өйҙә өс балаңдың ашарға һорап ултырғаны бер кемгә лә хәжәт түгел. Тапҡан-таянғаныңды ҡуш йоҙроҡлап тотоп ҡарайһың да, барыбер йоҡмай. Бармаҡ араһынан һығып ала ла бөтә хөкүмәт. Усыңды асып ҡараһаң, төбөндә бер тамсыһы ла ҡалмаған була. Ашатты инде ташты был нимес, ҡәһәр һуҡҡыры. Һандыҡ төбө тулы заем йыйылып китте. Бер көн үҙем эштә саҡта сыра һыҙыра алмаған ҡыҙым шуның менән ут тоҡандырған. Ни әйтәһең инде, бала бит. Туңып ултырғылары килмәгәндер...

***
Әле ҡапыл ғына, көтмәгәндә, Һылыубикәнең йөрәге сәнсеп-сәнсеп алды. Малайы аша саҡыртҡан, военкоматта комиссия үтеп ҡайтҡан Кәбир, әҙәм ышанмаҫлыҡ хәбәр килтерҙе. Имеш, Илсебай Биләрит баҙарында хәйерселәп йөрөй.
– Булмаҫтайҙы! Илсебаймы һуң шулайтып йөрөр кеше. Ул һәр ваҡыт ғорур булды.
– Ысын, күреп ҡалып, ағый, әйҙә алып ҡайтам, – тип ҡараным. Юҡ, ул мине танырға ла теләмәне булһа кәрәк. Ғәжәп итерлек! Аптыраным, урыҫса ла, нимессәнән генә һалдырасы.
– Бер ниндәй Сатраны ла белмәйем, йәшәгән ерем анауҙа ғына, ҡустым. Сталин бабай менән Санияны ғына (Соня исемле һары мәрйәһен Сания тип йөрөтә икән) таныйым, – тип мине бер магазин подвалына, үҙе кеүектәр араһына алып китте. Артынан эйәреп барып керһәм, подвал тулы сатан, сулаҡ һәм башҡа йыйын ғәрип-ғорабалар. Иҫеректәр, етмәһә! “Был фашист көсөгөн ҡайҙан таптың?” – тип, береһе ағас аяғын сисеп елкә тамырына тамыҙырға яҫҡанғас, сығып ҡастым. Башҡаса ни эшләйем? Һуңынан: “Минең фронттан ҡайтҡан ағай баҙарҙа хәйерселәп йөрөй”, – тип военкоматҡа кире барҙым, аптырағас. Ләкин:
– Их по стране тысячами гуляют. Сейчас не до них, придет время разберемся, определим кого куда. Раз он тебя не признал, значит ты действительно ему не родня, – тине военком. – Тут как раз о тебе разговор шел. Есть подозрение, что ты сознательно в свои глаза махорку насыпал... Дома отсидеться захотел? – Шунан миңә һүҙ әйтергә лә бирмәй: – Марш отсюда! Пока в тюрму не посадил!” – тип аҡырып, ҡыуып сығарҙы. Ҡурҡышымдан тиҙерәк тайыу яғын ҡарауҙан башҡа сара ҡалманы. Ысынлап та ултыртып ҡуйырҙар тип, станцияға ла төшмәй, үҙем белгән юлдан йәйәүләп, Мәйәрҙәк аша тураға һыпырттым. Ас көйөнсә ике төн урманда йоҡлап ҡайтырға тура килде. Ҡыуып етеп, тотоп алыуҙарынан шөрләнем. Үҙемдең хәлдәр ҙә шулайыраҡ булып китте әле, еңгә. Әйт әле, ни эшләргә миңә хәҙер?
– Шулайтып күҙегеҙҙе бысҡылдатып йөрөгәнсе, әрмегә барып егетлек күрһәтеп ҡайтыу лутсыраҡ булмаҫ ине микән? Яңыраҡ Иҡсан да “трахум” тип ҡайтты булһа кәрәк... Тома һуҡырға әйләнеп ҡуйһағыҙ кемгә хәжәтегеҙ ҡалыр икән? Шуны уйлар инегеҙ, һис юғында.
– Ана-бына һуғыш бөтә тип торғанда, үлге лә килмәй бит, топ-тойоҡтан.
– Нисек топ-тойоҡтан? Бөтә ил ярманды дөмөктөрөү өсөн йәнен йәлләмәгәндә, нисек шулай тип әйтергә телең бара. Оят та баһа! Илсебай ағайың белеп ҡалһа, ни тип әйтер ине икән? Үҙен ысынлап күрҙеңме, таныныңмы? Бәлки, башҡа берәйһе менән бутағаныңдыр?
– Танымайсы, танымаған ҡайҙа. Әлеге һинең һымаҡ күҙмә-күҙ тороп һөйләштек. Йөҙөн һаҡал баҫып бөтһә лә таныным. Башын яулыҡ менән бәйләп алған. Уң яҡлап, ҡолағынан өҫтәрәк, яраһы ла бар, шикелле. Яулығының тышына эрене һарҡып, ҡатып бөткән... Һөйләшеүенең дә рәт-сиратын тапманым бер ҙә. Әллә инде, үҙең беләһең...
...Кәбир ҡәйнеше яңылыҡ килтереп киткәс йөрәге тулап, ни эшләргә лә белмәне Һылыубикә. Бөгөн юлға сығырға – һуң. Иртәгә тиһә, ҡайһы яҡлап? Ҡамайылғаға атлаһа – тотош бер көнө бушҡа юғала. Көн буйына атлап, ҡурҡмайынса иртәнге поезды көтөп, ҡандаланан таланып төнөн стансала йоҡларға, етмәһә... Унда туған-тыумасаһы күп булһа ла, барыбер бер көн әрәмгә китә. Ҡотанға атлаһаң – бер көн Ерекленән килгән сыуаш бисәкәйе Кәткә менән булған хәл ҡурҡыта: ул семтемләп йыйған май-ҡоротон йөкмәп, ҡыш буйы үргән сабаталарын да артмаҡлап Әүжән баҙарына киткәйне. Ҡайтышлайында эңерләтеп кенә килеп керҙе лә, илап та ебәрҙе бахырҡай. Арҡаһындағы тоғо ла күренмәй. Өс телде бер итеп: “Ташҡындан ҡурҡсам да кисеү кисеп, Әтмәләм аша турадан атлаҙым. Зильмардакны сыкканчы тамагым сарсаны, сыртына сыҡҡас, утырып кына путилкәгә салып алган чәйемне эстем дә, кесе хәжәтемне үтәргә була юл ситенә кереп чыҡтым. Чыксам ни күрәм: үҙе ҙур булмаса да минән калкыуырак бер аю, кырмыҫка аюдыр, могайын, тогомны косаклап, кеше сыман ике аяклап, алпан-толпан каршы якка кереп пара. Анда, балаларыдыр, бугай, сыйылдашалар. Нишләп ала карда оясынан сыкканнардыр, белмаем. Астардыр инте, улар ҙа жан эйәсе бит. Токтагы ун ике буханка икмәк белән ун биш ҡаҙаҡ тары ярмасына “алла акбәр” итеп ҡайтып киләм пына. Тогомно пир, тип давайлашырга, бәләкәй булса да аю бит ул. Ярай да, өйдә саклыкка калдырган май-коротом бар әле, яҡынната Ҡаран баҙарына бер парып ҡайтырлыҡ булыр, моғайын. Ауыр пулыр, тип кенә алмагайным был юлы”, – тип аптыратты.
“...Дүрт тау араһында ултырған Сатраның ҡайһы яғына сыҡһаң да – шул... Урман да тау, айыу ҙа бүре. Әллә һуғыш яғынан ҡасып килеп күбәйҙе ул ҡәбәхәттәр. Ярай, ни булһа ла булыр, таң менән Ҡотан яғына сыҡһам, иртәгәһен иртән барып та етәм. Алтикмәкте генә артылып сыҡһам, тағы Елмерҙәккә тиклем егерме саҡрымлап яман үрҙәре юҡ башҡаса. Хәҙер “Ҡара тәкә” тип йөрөтһәләр ҙә, ныҡ текә булғанға борон “Ҡара текә” тип аталған ул тау. Урауыраҡ булһа ла “Төмөс” тип йөрөтөлгән яғынан һөҙәгерәк ине. Текә булһа ла туранан яҡшыраҡ, тип ташланған юлды ағас баҫып бөткән. Ҡыйын булһа ла, кеше ҡайҙан йөрөй, шунан атларым инде, һыртына барып сыҡҡансы тын ҡыҫылһа ла. Алда Елмерҙәге бар бит әле ищеү. Уныһы бигерәк бейек, менеп етмәле түгел. Элекке завод ауылындағы силпанан он, икмәк-тоҙ, шәкәр-сәй, башҡа кәрәк-яраҡты шуның аша ташыйҙар. Ни өсөн “Алтикмәк” тип атағандарҙыр, бер ҙә башым етмәйсе? Теге Кәткә һөйләгән кеүек бер хикмәте барҙыр инде? Илсебайымды иҫән-һау табып алып ҡайтһам, һорарым әле... Ул уҡымышлы, моғайын, беләлер. Хәҙер балаларҙы нисек донъя көтөп торорға өйрәтеп, күҙ-ҡолаҡ булып тор, тип әйтергә Асияға ғына барып әйләнәм дә…” тигән уйҙар биләне Һылыубикәнең башын...

***
Таң һарыһынан юлға сыҡты ул. Ни тиһәң дә, киске поезға тиклем ҡырҡ биш саҡрым тәпәйләп өлгөрөргә кәрәк. Ун саҡрымлап атлап та өлгөрмәне, Һарыташта бергә үҫкән, ашығыуҙан бышлығып бөткән бер ҡатын ҡыуып етте. “Урман ситләп артымдан ҡалмай кемдер килгән һымаҡ, әллә бүре инде. Бәлки, ҡасҡындыр ҙа. Эй, ҡурҡтым, шуға йүгерҙем. Ул да ҡалмай. Ҡысҡырыр инем, ҡурҡыштан тауышым юғалды, ҡасҡындар ҙа күп бит урманда. Талай ҡалһа, нимәм бар минең, ыштанымды сисеп бирәйемме ни. Әлдә ҡыуып еттем әле һине, икебеҙгә тынысыраҡ булыр”. Икәүләшеп алғас, ысынлап та, уларҙың күңеленә шом һалырлыҡ бер нәмә лә тойолманы башҡаса.
Ярты юлдағы Моҡорошта Һылыубикәнең апаһында туҡтап, үҙәк ялғап, ял итеп киттеләр. Ул дүрт йәшлек малайы менән генә ҡалған. Һылыубикәнең еҙнәһе Биләрит яғында трудармияла, заводҡа күмер үртәй, ярты йылға бер-ике тапҡыр булһа ла ҡайтҡылап йөрөй, ти. Илсебай бажаһы тураһында бер ни ҙә ишеткәне булмаған, тигәс, Һылыубикә ҡәйнешенең хәбәренә шикләнә биреберәк тә ҡуйҙы. Шулай ҙа? Апаһы, рәхмәт төшкөрө, юлға тип ыҫланған ҡорот, бер нисә йомортҡа бешереп һалды. Оҙон юлда ҡорһаҡ шарпылдаһа, аяҡтар ҙа шарпылдарға тора бит. Артабан улар күңелле атланы...
Ҡайҙа бара икән был тиклем кеше, эштәре юҡ микән? Ярай инде мин ер аяғы, ер башынан Илсебайымды эҙләп китеп барам, тип уйланы ирен эҙләргә китеп барыусы ҡатын, стансала эркелешкән халыҡты күреп. Һарыташтан ҡыуып еткән юлдашының ғына быға бик иҫе китмәне: “Булмаһа, еңгәмдәргә барып ҡунам да, иртән тауарныйға ултырып китерем әле берәй нисек, янып барған эш-көшөм юҡ, бында өшөп ултырғансы”, – тип тынысландырҙы үҙен. Ысынлап та, икеһе лә өшөй башлағайны. Йәйәү килгәндә беленмәһә лә, кискә табан һалҡын төшөп күләүектәр шекәрәләнә башлауға, лысҡылдап һыуланған итектәренең йылыһы бөттө. “Янып барған эше булмағас, ни бысағыма йөрөй икән аяҡ сейләндереп, кеше икмәген ашап”, – тип тағы бер аптырауға сәбәп булды уға юлдашының был ҡылығы.
Урамда ла, станция эсендә лә үҙҙәренән дә кәм булмаған ҙур тоҡтары өҫтөнә йәйелешеп ултырған йыуан-йыуан оло йәштәге мәрйәләрҙе күреп ғәжәп итте Һылыубикә. Йәшерәктәре күренмәй, улары рудникталыр инде. Был заманда бер кемгә лә еңел түгел. Кәйлә менән руда соҡоһонмо, баҙарға йөрөһөнмө улар? Ҡотанда йәшәгән бисәләр Биләриткә һуғыштан ирҙәре һалған сепрәк-сапраҡ, кейем-һалым һатырға йөрөйҙәр, тигәнде ишеткәне бар ине, бына нисек икән? Ә беҙ, бахырҙар, йәйен йүкәғас һыҙырып, ҡурызын тартҡыла-тартып үргән сабаталарҙы йөкмәп Әүжән баҙарына йөрөйбөҙ. Беҙгә әйбер түгел, уларҙың хаттары йышыраҡ килһә лә, әллә нимәләй күреп һөйөнөр инек. Поезд йөрөтөүселәрҙән башҡа ир заттары бөтөнләй күренмәй бында. Бармаҡ менән генә һанарлыҡтары ла зәғиф тә, ҡарт-ҡоро. Сират торған халыҡтың яртыһы ла билет алып бөтмәне: “Всем мест не хватит, осталные – кто как сможет, в вагонах будем обьлечивать”, – тигән тауыш ишетелде.
...Шунан һуң башланды мәхшәр... Тиреҫ ҡорто һымаҡ һимеҙ, һары сәсле мәрйәләрҙе йырып та, урап та үтерлек түгел. Йә уларҙың үҙенә, йә тоғона бәрелә-һуғыла юнышҡы кеүек осоп йөрөнө еңел кәүҙәле Һылыубикә. Артынан эйәреп килгән юлдашы, әйләнеп тә ҡарамай, бер вагонға инеп тә китте, күп йөрөп йышылған, шылғаяҡ, ашыҡ эше булмаһа ла. Ә Һылыубикә өлгөрмәй ҡалды. Инде бер вагондың соланына мендем тигәндә генә, бәйҙә тотоп һимерткәндәй, сиртһәң ҡаны һытылып сығырҙай ҡыҙара-бүртеп торған вагон хужаһы булған бисәкәй уны төртөп сығарҙы ла: “Надоели эти апайки, видят же, что некуда сажать”, – тип тамбур ишеген шартлата ябып, эстән бикләп тә ҡуйҙы.
Ни булһа ла булыр, тип баҫҡыстан төшмәне “апайка”. Уңарса паровоз шағыр-шоғор килгән вагондарын, дөбөр-шатыр, һеңгелтә тартып һөйрәп алып та китте. Тиҙлек шәбәйгәс ырғып ҡалыуы ла ҡурҡыныс. Тағы ла “Ни булһа ла булыр” тигән өмөт вагон күтәрмәһенән төшмәҫкә ҡушты уға. Вагондарҙың тегеләй ҙә, былай ҙа һелкенгән сағында, ана осоп ҡалам, бына йығылам, тип тамам ҡото алынып бөттө. Йәнен усында тотоп барҙы. Ишектең тимер тотҡаларына тотонған ҡулдары өшөп иҫтән яҙа башлас, башындағы шаҡмаҡ шәленең бер осон ысҡындырып тотҡаға ураны. Икенсе осон да тотҡа аша үткәреп, тештәренә ҡыҫты. Йәнәһе, үҙен тотҡаға ҡуша бәйләп ҡуйҙы булды. Осоп ҡалыу ҡурҡынысы китеп торҙо бер аҙға булһа ла. Күп тә бармай аяҡтары сәңгей башланы. Быныһына ла түҙҙе һере ҡатын. Түҙмәйенсә сараһы юҡ. Осоп төшһә тере ҡалмаясаҡ бит. Өйҙә өс бала. Ысынмы-бушмы, тегендә Илсебайы...
Боролоштарҙа паровоз торбаһынан төтөн менән сыҡҡан осҡондар бәрелеп битен яндыра, ярай әле шәленә, кейеменә тоҡанмай. Тоҡанһа харап... Тын ала алмаҫлыҡ һаҫыҡ төтөн тамаҡты ҡурып йүткертә. Ҡасан алдағы стансаға барып етәм инде, былай тереләй ҡатып үлгәнсе, ырғып ҡалһам да ҡалыр инем, тип уйлай ҙа башлағайны... Бер саҡ уны күреп ҡалған, артҡы вагондың тамбурында килгән өлкән кондуктор һары флагын сығарып болғай башланы... Һыу ала торған станцияға еткәс кенә туҡтаттылар паровозды. Ҡараңғыла машинистар флагты күрмәгән, имеш. Поезд туҡтау менән, флагын болғап, сатанлай-сатанлай кондуктор үҙе лә килеп етте. Урыҫса белмәгән кешенең бәхетенә, башҡортса яҡшы һөйләшкән урыҫ булып сыҡты ул. Тамбур күтәрмәһенә аҫылынып килеп, өшөүҙән тештәре тешкә теймәй, һөйләшә лә алмай иҫен юғалтып барған “апайканың” ишек тотҡаһына сат йәбешеп туңған ҡулдарын көскә айырып алып, күтәреп эскә индерҙе лә, вагон проводницаһын урынынан ҡыуып төшөрҙө. Шунан боҙланып барған ҡатынды уның урынына ултыртып, уранып ултыр тип, өҫтөндәге көс еткеһеҙ толобон сисеп япты. Ул Һылыубикәнең Биләриткә ни өсөн барыуын, йәй түгел бит, нишләп тышта, баҫҡыста бараһың, тип һорашып белгәс, турайып баҫты ла, барыһына ла ишетелерлек итеп:
– Кемдәрҙер һимеҙлектән сыҙай алмаған ваҡытта, – теге кондуктор мәрйәгә төбәп, – һин “апайка” тип төртөп төшөргән был ҡатын, фронтта ғәрипләнеп Белореттан да ҡайта алмайынса аҙашып йөрөгән ирен, Совет армияһы командирын, эҙләргә сыҡҡан. Өйөндә өс балаһы көтөп ҡалған. Етте һиңә, спекулянттар менән һүҙ ҡуйышып, байлыҡ йыйыу. Килгәс тә тимер юл начальнигына рапорт яҙып, судҡа бирҙертәм мин һине. Ә бөгөнгә эшеңдән бушатып, үҙем ошо вагонда ҡалам. Ҡабат һуғышҡа бара алмаһам да, ағас аяҡтарым вагондар араһында йөрөрлөк әле. Барығыҙ ҙа ишеттегеҙме? Мин йөрөгән саҡта башҡаса булмаясаҡ вагонға билетһыҙ инеп тулыу.
Шундай талап ҡуйҙы барыһына ла һуғыштан һыңар аяғына ағас протез кейҙереп булһа ла иҫән ҡайтҡан политрук.
Ул тороп баҫҡас, был изгелекле йәндең башы вагон түбәһенә етә яҙып тороуона хайран ҡалды Һылыубикә: “ҙур кешеләр” барыһы ла шулай оҙон кәүҙәле була микән, тип. Үҙен уның эргәһендә балалай ғына итеп тойҙо.
Вагон мәрйәһе мейескә һырығып: “У меня же тоже дети, простите, пожалуйста, Иван Тимофеевич, больше не буду”, – тип һыҡтай башланы. Әммә баш кондукторҙың яуабы ҡаты булды:
– Я не Бог, и не судья, чтобы прощать! На место приедем, разберемся!
Хатта Һылыубикә лә йәлләп ҡуйҙы ҡыҙыл битле һимеҙ мәхлүкте.
Вагондың арғы осонан: “Опять начал права качать этот полтора Ивана, из-за какой-то апайки”, – тигән тауыш ишетелде...
– Кто там никак не уймется, на следующей станции высажу! – тигән янаулы тауыш ишетелгәс, башҡаса “апайка” һүҙен ҡабатларға батырсылыҡ итеүсе табылманы. Үҙ-ара бышылдашып, танауҙарын һыҙғыртып, тиҙҙән хырылдаша ла башланы улар. Ҡаршыһында һаман күҙ йәшен тыя алмай торған мәрйәне йәлләп төпкәрәк шыуып, яңыраҡ ҡына үҙенә ғазраил булырға йыйынған әҙәмгә кешелеклелек күрһәтеп, үҙе янынан урын күрһәтте уға “апайка”.
Таң ата башлауға “класснуй” (тар кәлейәлә йөрөгән был поезды шулай атағандар), һуҙып-һуҙып ҡысҡыртып, Нурлы станцияһына килеп туҡтаны. Ҡотандағы кеүек мәхшәр тағы башланды. Бер станса араһын ғына ла мең михнәт менән тамбур баҫҡысында килергә мәжбүр булған Һылыубикә урынынан торам тигәнсе, “тегеләр” тоҡтары менән төртөп кире ултырта ла ҡуялар. Кистән генә туңып һәләк булыуҙан үҙе ҡотҡарған ҡатындың был хәлдән тамам баҙағанын күреп ҡалған “полтора Ивана”, уны тынысландырып, ултырып торорға ҡушты. Һуңынан юл өйрәтеп, Ағиҙел аша ҡала үҙәгенә сыға торған нәҙек күпер төбөндә төшөрөп ҡалдырҙы. Һемәйтте ул спекулянттарҙы. “Хәҙер стансала ат яллап сығып ҡараһындар инде баҙарға, бөжәктәр”, – тип.

***
Ҡала үҙәгенә яҡын урында төшөрөп ҡалдырыуын ҡалдырҙы ла ул мәрхәмәтле урыҫ. Тик был күпер тураһында һуғышҡа тиклем мажаралы, ҡурҡыныс төрлө хәбәрҙәр ныҡ таралғайны: Төрлө бандит-жуликтар поездан килгән яңғыҙаҡ кешеләрҙе ҡарауыллап талайҙар, хатта һыуға ла ырғытып китәләр, имеш, тигәнерәк. Уңарса тауҙан күпергә табан төшөп килеүселәр күренде. Ҡото алынған ауыл ҡатыны уларҙың үтеп китеүен көтөп, күпер төбөнә боҫто. Төркөмләшеп кемдәр килгәнен танып ҡына тәненә йылы йүгерҙе. Заводҡа эшкә барыусы йыйын бала-саға ла, ҡатын-ҡыҙ булып сыҡты улар. Бөтә ирҙәр һуғышта йөрөгәс, ниндәй юлбаҫар булһын, ти, донъя шул бала-саға менән бисә-сәсәгә ҡалғас. Ауылда ла шулай бит, тип тынысландырҙы ул үҙен, башта уларҙың шәүләләренән шикләнеүенән оялып.
Ҡалаға сыҡҡас та ҡайҙа барып һуғылырға белмәй, бушҡа йөрөп буйтым ваҡытын әрәм итте. Урыҫса икмәк-тоҙлоҡ та тел белмәгәс, урам буйында күренгеләй башлаған үткенселәрҙең йөҙөнән башҡорт-татарҙы сырамытырға тырышты. Һорашырға тип уҡталған кешеләре лә асылып бармай, йонсоу ҡиәфәт менән һөмһөрҙәрен ҡойоп, ашығып үтә лә китә. Күрәһең, улар ҙа һуғыш михнәттәренән арыған. Йөрөй торғас, хәле бөтөп, Сталин урамына ла килеп сыҡты. Шул саҡ урамдың ҡаршы яғынан барған оҙон кәүҙәле аҡһаҡ кешене танып, бер туған ағаһын осратҡандай, шатланыуҙан ни эшләргә белмәне. Бар икән Хоҙай! Уңайһыҙ­лан­һа ла ҡыуып етеп, уның гимнастерка еңенән тартты. Төнгө поезда изгелеге менән үҙенә йылы ҡараш, ябай кешеләр тарафынан үҙенә ҡарата ихтирам вә мөхәббәт уята торған Иван Тимоф­еевич, мәхлүк хәленә төшөп барған ҡатынды танып, йылмайҙы. Һылыубикә уға үҙенең аҙашып йөрөүен аңлатҡас, төнгө эшенән яңы ҡайтып барыуына ҡарамаҫтан, ҡыйынһынмай, туңып үлеүҙән йә осоп ҡалып һәләк булыуҙан ҡотҡарған пассажирын етәкләп тигәндәй хәрби комиссариатҡа алып китте. Майор дәрәжәһендәге военкомдың “полтора Ивана” менән ҡосаҡлашып күрешеүен күреп, уны бында ныҡ ихтирам иткәндәренә төшөндө Һылыубикә. Әгәр ҙә ул осрамаһа, бер үҙем ни ҡыла белер инем икән, тип үҙен ҡурсалаусыға рәхмәттәр уҡып, “туғандан – дуҫ, дуҫтан урыҫ яҡшы икән был донъяла” тигән һығымта яһарға ла өлгөрҙө ул, Иван Тимофеевич военком менән ҡосаҡлашып күрешкәнсе. Хоҙайҙан уға һаулыҡ, оҙон ғүмер биреүен һораны...
Һуғыш һәр кемгә лә үҙенең ҡәһәрле эҙен һалған, бер кемде лә урап үтмәгән. Военком тигәндәре лә фронтта йәрәхәтләнеп ҡайтҡан ғәриберәк кеше булып сыҡты. Ул ирен эҙләп килгән ҡатынға тәржемәсе итеп сержант Биктимеровты саҡыртты. Өфөлә госпиталдә ятып сыҡҡандан һуң Төхбәт исемле был сержантты ғәскәри хеҙмәткә яраҡһыҙ табып, тыуған яғына яҡыныраҡ хәрби комиссариатҡа ебәргәндәр икән. Хәлдең айышына төшөнөп бөткәс, майор уны ер аҫтынан булһа ла табып килтер тип, Илсебайҙы эҙләргә ебәрҙе. Икенсе береһенә Һылыубикәне ашханаға алып барып ашатып килтерергә ҡушты.
Оҙаҡ эҙләне Илсебайҙы сержант. Баҙар яғындағы магазин подвалына эйәләшкән иптәштәре өйрәтеп ебәргәс кенә барып тапты. Баҡтиһәң, ире һуғышта ятып ҡалған урыҫ мәрйәһе эйәләткән дә, хужалығындағы ваҡ-төйәк эшен эшләтә икән. Бәлки, улай ғына ла түгелдер, кем белә бит, башы бик эшләмәһә лә, башҡа ағзалары теүәл дәһә... “Я тоже хлеб ем”, – тип кенә епбәрҙе мәрйә, сержанттың һорауына. “Минең өйөм ошонда”, – тип Илсебай үҙе лә ҡырталашты. Быларҙы тыңлай торғас, военкомға буйһонмау ике осло икәнен яҡшы белгән Соня ла, “Бар, аҡыллым, бар! Һуңынан үҙем барып алып ҡайтырмын”, – тип кенә күндергән уны, сержанттың артынан эйәрергә. Хәрби комиссариатҡа килтереп Һылыубикә менән осраштырыу ҙа тәьҫир итмәне Илсебайға. Әйтерһең дә, ун йылдан артыҡ ирле-ҡатынлы булып, өс балаға атай-әсәй булмаған улар.
– Бына, ҡатының һине эҙләп килеп еткән. Ә һин, хужаһыҙ эт кеүек, бер кәнтәйгә эйәләшкәнһең, – тип туранан-тура һорау бирҙе майор Илсебайға, Һылыубикәгә ҡарап.
– Нисек ҡатыным? Мин уны знать не знаю? Күргәнем дә юҡ. Минең Сания-Соням бар. Ул мине хәҙер килеп алам, тип ҡалды. Был ҡатын беҙҙең санинструктор Мартинаға оҡшап тора былай, ҡара сәсле, ҡара күҙле, һылыу ҙа икән үҙе. Шулай ҙа мин уны белмәйем.
– Ул һинең ҡатының булмағас, өйөңдә һине көтөп ултырған балалар кемдеке улай булғас?
– Ниндәй балалар? Сания менән беҙҙең балалар булып өлгөрмәне, уның эсе лә күренмәй әле! – Ул хатта: – Товарищ майор, кроме Сталина и Сонечки вообще у меня никого нет.. Сирота я! – тип тә һалдырҙы тора торғас.
Уларҙың русса һөйләшеүен аңламаһа ла, һүҙ нимә тураһында барғанын күңеле менән аңлаған Һылыубикәнең, уларҙы тыңлап, һығылып илауҙан башҡа бер өмөтө лә юҡ ине был ваҡытта.
Майор нимә һораһа ла килде-китте яуаптар биреп тик торҙо Илсебай.
Аптырағас, уны тентетеп, юғалмаһын өсөн, таушалып, туҙып барған гимнастеркаһының эске кеҫәһенә ҡуша тегелгән документтарын таптылар Биктимеров менән. Шуларҙы уҡып ҡына ышандылар, ысынлап та уның Һылыубикә эҙләгән кеше икәнлегенә. Куйбышев ҡалаһында урынлашҡан хәрби госпиталдәрҙең береһендә дауаланғандан һуң, ғәриплек белешмәһе биреп ҡайтарыуҙарына ла ике айға яҡын ваҡыт үткән. Ҡайҙарҙа йөрөп, ниҙәр кисергәнен дә хәтерләмәй. Ҡалала урынлашҡан хәрби госпиталдән доктор саҡыртыуҙан башҡа сара ҡалманы майорға. Докторҙан белешмәләге яҙыуҙарға аңлатма алғас, Илсебайҙың Кенигсберг өсөн барған ҡаты һуғыштарҙа башына тейгән мина ярсығынан мейеһенә ҡаты йәрәхәт алғанын белделәр. “Тимер киҫәген алһалар ҙа, юҡ-юҡта ла уның хәтере бер юғалып, бер асылып тороуы ихтимал. Әле хәтеренең китеп торған сағы, яңы ваҡиғаларҙы ғына иҫләй”, – тип аңлатты доктор. Ҡабат уны госпиталгә һалыуҙың хәжәте юҡ. Яҡшы тәрбиә менән тыныслыҡ булһа, хәтере ҡайтыр. Йә уйламаҫтан килгән шатлыҡ кисереү, хатта көслө стресс ярҙам итеүе лә мөмкин, тип, сержантҡа уны госпиталгә килтереп яраһын эшкәртеп, кәрәкле дарыуҙар, бинттар алып китергә ҡушты. Майор ҙа, мисәтле ҡағыҙ тоттороп, ҡатыны менән икеһен өс көнлөк паек менән тәьмин итеп, Илсебайҙы Сатраға тиклем оҙатып ҡуйырға бойорҙо Биктимеровҡа.

***
Юл ғазабы – гүр ғазабы. Биләриттә бер көн булып, иртәгәһенә Ҡамайылға поезына ултырҙылар. Илсебайға ауыл советында учетҡа тороу кәрәклеге тураһында иҫкәртеп сығарҙылар военкоматтан. Шул сәбәпле Ҡотан яҡлап ҡайтырға тура килмәне. “Нимәгә икән ул ысшуты, ваҡыт әрәм итеп, – тип уйланы Һылыубикә. – Ярай Ҡамайылғаһында ла тотҡарламаһалар. Балаларҙың тишелешеп, тәҙрәнән күҙ алмай көткәнен белмәйҙәр микән”. Ил һуғыш хәлендәге саҡта, бөтә ергә лә ҡаты тәртип индерелеүен дә аңлап бөтмәй шул, ауылынан сығып йөрөмәгән, уҡый-яҙа белмәгән ҡатын. Уның өсөн балаларын ҡарап үҫтереү менән бергә иренә тоғролоҡ һаҡлап донъя көтөүҙән дә ҙурыраҡ закон юҡ шул. Мосолман ҡатындарының ҡанына һеңдереп, айырып алғыһыҙ башҡаса шунан да көслөрәк ҡанун бармы икән?
...Вагон һелкенеүенә йоҡлай алмаған Һылыу­би­кә поезд ҡуҙғалып киткәс егермегә яҡын станция хи­саплап шуттан яҙҙы. Инеп ултырғас та танау һыҙ­ғыртырға керешкән Төхбәт менән Илсебай ғына кемуҙарҙан хырылдауҙарын белде. Таң бе­ленә башлауға һуҙып-һуҙып ҡысҡыртҡан паро­воз Ҡамайылғаға етеп килеүҙәре тураһында белгертте. Сержант Биктимеров, станцияла көтөп ул­ты­рыр­ға ҡушып, үҙе иртә менән леспромхоз кон­то­ра­һына китте. Йөрөп килгәс, планшетынан ҡа­ғыҙ сы­ғарып: “Бына, военкомдың үтенесенә лесп­ром­хоз директоры имза ҡуйып бирҙе. Ил­се­бай ағай­ҙы белә икән. Яҡын туғаным булһа ла, кү­реп һөй­лә­шергә ваҡытым юҡ”, – тип ҡалды. Хә­ҙер ат һа­райы мөдиренә барып ат эйәрләп килтерәм. Мен­­гәшеп булһа ла ҡайтырһығыҙ”, – тип һөйөн­дөр­ҙө шунан.
...Был ваҡытта ат һарайының ялан кәртәһендә, көрлөктән булмаһа ла, йөрәге тулауҙан ни эшләргә белмәгән Йондоҙ ҡашҡа ҡойроғон сөйөп, ялан кәртәнең бер осонан икенсе осонаса уратып, юртаҡлап йөрөй ине. Ат хәтере эт хәтеренән ныҡлыраҡ икәнен иҫбатлап. Өс йыл элек булған, яҙмышын ҡырҡа үҙгәрткән ваҡиғалар иҫенә төштө уның. Тибенгән ере, эскән һыуы, имсәк тә ташламай ҡалған ҡолонсағы Ажар – барыһы ла әлегеләй хәтерендә. Теге ваҡыт, Ҡамайылға төбәгенә ҡараған ауылдарҙан фронтҡа ебәрергә йыйған өйөргә ҡушып, асыҡ платформаға тейәп, уны ла поезд менән ебәргәйнеләр. Ләкин уның да йөрәге таш түгел. Имсәк ташлатмай ҡолононан айырған ат йөрәге лә – әсә йөрәге икәнен аңлаусы булһасы шул мәлдә. Ҡолонсағын уйлап бер аҙ һелкенеп барғас, башындағы нуҡтаһын өҙә тартып, платформа борты аша ырғып төштө лә китте ул. Тик аяҡтары ергә тейгән ыңғай һөр­лө­гөп, бер аяғын имгәтте лә алыҫ китә алманы. Шул арҡала башына йүгән кейҙереп, үҙе һы­маҡ­тарҙың яҙмышын уртаҡлашырға, дезертир ҡу­шаматы менән леспромхоз өйөрөнә ҡуштылар. Әле аяҡтары тубырлау сәбәпле, даға эшләрлек тимер табып, ҡаталары үҫеп сөй ҡағырлыҡ булһын тип, эштән бушатып тор­ғайнылар.
...Станция алдындағы эскәмйәлә Төхбәттең килеп етеүен көтөп арыған Һылыубикә менән Илсебай, яҡындағы юл сатында, иртәнге һауаны ярып, урам яңғыратып үҙәк өҙгөс итеп ат кешнәүенә һиҫкәнеп, икеһе бер юлы урын­да­ры­нан ырғып торҙо. Улар аңына килгәнсе, һыбайлы сержант быларҙың янына етеп тә килә ине.
– Поезда йонсоп, ойоп киткәнбеҙ ҙәһә, һине күрмәй ҙә ҡалғанбыҙ, – тине Һылыубикә сержантҡа, ғәйепле төҫ менән.
Юлында осраған бер нәмәгә ҡарамай, тимер ауыҙлығын сәйнәп өҙөрҙәй булып кешнәй-кешнәй килгән ат, эйәрҙәге Төхбәттең теҙгенде шаҡара тартыуына ла буйһонмай үрәп­сеп, танау тишек­тәрен киңәйтеп, йөрәк ярырлыҡ итеп тағы бер кеш­нәне лә, алғы аяҡтарына төшөп Илсебайҙың ҡар­шыһында тубыҡланды. Үтә лә таныш тауыштан Илсебайҙың тәне зымбырлап, эҫеле-һыуыҡлы булып китте. Әлбиттә, Һылыу­би­кә­гә лә үҙәк өҙгөс кешнәүҙән еңел булманы. Эсе­нән йүгереп үткән утлы тулҡындан ул да ни эш­ләр­гә белмәне. Йондоҙ ҡашҡа ҡаҡ маңлайын ху­жа­һы­ның маңлайына терәп, оҙон ҡолағы менән уның ҡо­лағын һы­пыр­ғы­лап, хәс тә кеше кеүек һер­кел­дәргә кереште. Әле ул хужаһына: миндә лә яу­гир­лыҡ ҡаны һыуын­ма­ған әле, атай-ола­тайҙарым да Эль­баны кискән, Сена һыуын эскән. Һуғыштан ҡа­сып ҡалманым мин, бә­лә­­кә­сем, ҡолонсағым Ажар хаҡына поез­дан төшөп ҡал­­дым. Һуңғы тапҡыр бул­һа ла имеҙеп ки­тәйем тип уйлағайным. Күрәһең, бына нисек ки­леп сыҡ­ты. Миңә лә еңелдән бул­ма­ны, шуны аң­лай­­һың­мы, тип аҡланғандай ине уның һер­келдәүе. Буш­­ҡа булмаған икән уның һиҙемләүе. Йондоҙ ху­жа­­һын таныны. Хужаһы ла уны муйынынан ҡосаҡ­ланы:
– Йондоҙ ҡашҡам минең, юрғам! Нисек һин бында? Әллә...
– Уны һин китеп күп тә тормай, кавалерияға тип, бер көтөү аттарға ҡушып алып киткәйнеләр. Бында нисек килеп сыҡҡандыр, белмәйем? – тип, хәтере яңыра башлаған иренә Һылыубикә Йондоҙ урынына үҙе яуап бирҙе. Өс йыл буйына хужаһын һағынып көткән ат шатлығынан ни эшләргә белмәй, башын юғары сөйөп ырғып баҫты ла, муйынын ҡосаҡлаған Илсебайҙы бәүелтеп иркәләне. Элек тә, хужаһы башына йүгән кейҙерәм тип килһә, шулай шаярышып ала ине улар. Шунан аҙ ғына маңлайҙарын терәшеп торалар. Әле лә иҫенә төшөп, Йондоҙ шуны ҡабатланы. Төнгө поездан таралышып өл­гөр­мәгән халыҡ тамаша ҡылды быларға ҡарап. Ил­се­бай менән Йондоҙҙоң маңлайҙары айы­рылғас, икеһенең дә сикәһенән субырлап аҡҡан күҙ йәштәрен күреп, “аһ” итеп ҡалды бындай ҙа ҡыҙғаныс хәлде көтмәгән уларҙы уратып алған тамаша ҡылыусылар. Ситтәрәк шәл осо менән Һылыубикә лә күҙ йәштәрен ҡорота ине.
“Шыңшый-шыңшый эт илағанын ишетә лә, күрә лә беләбеҙ, күҙ йәше ағыҙып ат илағанын – юҡ”, – тиеште улар. Кемеһенеңдер ең осо, кеме­һе­нең­дер яулыҡ осо менән күҙ һөрткөләгәне күренде.
Был ҡыҙғаныс хәлдән дә ҡыҙғанысыраҡ төп ваҡиғаны абайламаны осраҡлы тамаша ҡы­лыу­сылар: Һылыубикәнән башҡа бер кем дә ат кеш­нә­үенең Илсебайҙың зиһенен уятып, уның хә­терен яңыртыуы тураһында бер ни ҙә һиҙмәй ҡал­ды. “Эй, был ирҙәрҙең: уларҙың аты ла эте, шу­нан ғына бисә инде”, – тип үпкәләй ҙә баш­лағайны Һылыубикә. Шул саҡ хужаһының көсөн дә, дуҫлығын да, дәрәжәһен дә онотмаған Йон­доҙ хужабикәһе ҡаршыһына килеп ҡалын ирен­дә­ренә уның ҡулдарын, сикәләрен ҡымтып ир­кә­ләп, үҙенең уны ла сикһеҙ һағыныуын белдереп бышҡырҙы. Быны күргән Илсебайҙың зиһене бөтөнләй асылды, ул Һылыубикәгә ташланды:
– Һылыубикә, Һылыубикә, ишетәһеңме мине? Һы­­­лыубикәм! Йондоҙ менән һин күктән төш­тө­гөҙ­мө әллә? Еҙтырнаҡ ниңә күренмәй, ул ҡайҙа? Әллә минең менән төнгө поезда килгән мәрйә, би­су­ра булып, Һылыубикәгә әйләнде инде, ышан­ма­йым?!
– Юҡ, Илсебай! Кисәнән бирле эргәңдә уралған мәрйәң мин ул – һинең Һылыубикәң!
– Ни эшләп мин һине күрмәгәнмен һуң?
– “Күңел күҙе күрмәһә, маңлай күҙе – ботаҡ тишеге” тигәндәй, һинең хәтер ептәрең өҙөлөп тор­­ған сағың, тине госпиталь духтыры. Хәҙер шу­лар­­­ҙы йыйып, ялғар ваҡыт етте. Өс балаңдың, атай ҡайта тип, күҙҙәрен тондороп тәҙрә аша ти­ше­­­лешеп ҡарап ултырыуҙарын да иҫеңә тө­шө­рә­һең бар әле.
Быны ишеткән Илсебай, малайына тәғә­йен­лән­гән кеҫәһендәге бәке менән ауыҙ гармунын һәрмәштерә башланы.
Шул саҡ станция бинаһы ҡыйығына ҡуйылған ра­­диорупорҙан Левитандың: “Говорит Москва! Ра­­ботают и слушают все радиостанции Совет- с­кого Союза! Верховное Глав­ноко­ман­до­вание Гер­мании объявило о своей капитуляции перед со­юзными войсками”, – тигән тулҡынландырғыс тауышы яңғыраны.
Ҡамайылға халҡы быны ишетеп сикһеҙ шатлыҡтан шаулап-гөрләй башлауға, Йондоҙ ҡашҡаға менгәшкән Илсебай менән Һылыубикә, сержант Биктимеров оҙатыуында юлдарындағы радиоһыҙ ауылдарға бөтмәҫ-төкәнмәҫ бөйөк еңеү шатлығы өләшеп, ҡайтып бара инеләр.

Үҙ яҙмышын үҙе яҙа

 

Был һүҙҙәр Белоретта йәшәгән Мансур Һиҙиәтов тураһында әйтелгәндәй. Йылдар дауамында намыҫы ҡушыуы буйынса үҙе һайлаған юлдан тайпылмай, бары алға табан атлаған күп яҡлы талант эйәһе олпат йәшкә аяҡ баҫҡанда үҙен иң бәхетле кешеләр рәтенә индерергә хаҡлы.

Мансур Яҡшыбай  улының тормош юлын ике өлөшкә бүлергә мөмкин. Беренсеһе – тауҙар ҡосағында иҙрәп ятҡан кескәй генә төпкөл, Һуйыр ауылында тыуып үҫеп, үҙ ауылында – башланғыс, дүрт саҡрым алыҫлыҡта ятҡан Толпар һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлаған егет, Елмерҙәк тауына артылып, Егәҙе, Туҡан, Белорет яҡтарына юл ала һәм металлургия комбинатында ябай эшсенән башлап, намыҫлы хеҙмәте менән Башҡортостан, Рәсәй наградаларына лайыҡ була.

Металлургия өлкәһендә генә түгел, район һәм ҡала йәмәғәтселегендә абруй һәм хөрмәт ҡаҙана ул, йәштәр өсөн ышаныслы таяныс, остаз һәм етәксе булып таныла.

– Күп балалы ғаиләлә үҫкәс, бәләкәйҙән эшкә егелдек. Атайыбыҙ һуғыштан инвалид булып ҡайтты, шуға күрә йорт-ҡуралағы бөтә ауыр эш беҙҙең, биш малайҙың, иңенә төштө. Бала саҡтан уҡытыусы булырға хыяллана инем, әммә мәктәпте тамамлағас, аҡса эшләү теләге менән Салауат нефть химияһы заводына аппаратсы булып урынлаштым. Эш хаҡымдың бер өлөшөн ғаиләмә ебәреп тора инем, – тип хәтирәләргә бирелә әңгәмәсем.

1969 йылда Мансур Һиҙиәтовты әрме сафына саҡыралар. Иваново өлкәһендә ракетасы булып һалдат бурысын үтәй ул. Физик яҡтан көслө егет хеҙмәттәштәре, командирҙар араһында абруй ҡаҙана. Рус телен һыу кеүек эскән башҡорт егете хәрби күнекмәләр ваҡытында көн һайын “Боевой листок” сығарыуға ла яуаплы була.

Әрменән һуң Мансур Белорет металлургия комбинатына эшкә урынлаша. Тимер сым һуҙыусы һөнәренең бар нескәлектәренә төшөнөп, яҙмышын ғүмерлеккә комбинат менән бәйләй.

Мансур Һиҙиәтов һоҡланғыс хеҙмәт юлы үтә. Бер нисә тапҡыр Белорет металлургия комбинатының партком, КПСС-тың ҡала комитеты ағзаһы була. 1980 йылдан КПСС-тың өлкә комитетына ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлана. Тынғыһыҙ хеҙмәте өсөн СССР, БАССР Юғары Советтары Почет грамоталарына, III дәрәжә “Хеҙмәт даны” орденына һәм бик күп Маҡтау грамоталарына лайыҡ була.

Ҡаршылыҡтарҙы еңә барған көс-ҡеүәтте, дәрт-дарманды уға тыуған ауылы, ғорур, мөһабәт тау-ҡаялары бирһә, шул уҡ ваҡытта нескә хис-тойғо гөлләмәһен саф, йырлы шишмәләре, ярһыу арғымаҡтай Толпар йылғаһы, берсә ярһып, берсә тымыҡ аҡҡан Еҙем йылғаһы биргәндер. Шулай булмаһа, эшсе һөнәренең бөтә нескәлектәрен асҡан данлыҡлы металлургтың ҡулдары ҡәләм тирбәтер, күңеле матурлыҡҡа, ижадҡа ынтылыр, йөрәге серле әҙәбиәт донъяһына ашҡыныр инеме ни?!

– Заводта эшләгәндә предприятиеның “Алға” гәзитендә комбинат тормошо тураһында тәүге мәҡәләләрем баҫылды. Күп тә үтмәй, “Урал”, “Белорецкий рабочий” гәзиттәре менән хеҙмәттәшлек итә башланым, тәүге хикәйәләрем, һүрәтләмәләрем донъя күргәс, дәртләнеп киттем. Һуңынан республика матбуғатында таныла башланым, – тип ижадҡа килгән тәүге йылдарын иҫкә ала яҙыусы.

90-сы йылдар башында “Иҙел башы башҡорттары ҡоролтайы” етәксеһе, бөгөн дә район һәм ҡала башҡорттары ҡоролта­йының әүҙем ағзаһы булған ир-уҙаманды башҡорт ауылдарының, халҡыбыҙҙың яҙмышы, ил, ер, тел мәсьәләләре борсой, уйландыра.

Бер нимәгә лә битараф ҡала алмаған Мансур Яҡшыбай улы тәҡдимдәре менән хакимиәт, урындағы матбуғат тупһаларын йыш тапай. Үҙенә теләктәштәр, рухташтар табып, ҡалала башҡорт теленә тейешле кимәлдә иғтибар бүленеүгә, тәүҙә башҡорт кластары, һуңынан башҡорт мәктәбе асылыуға ҙур өлөш индерә.

Ғүмеренең икенсе – хаҡлы ялға сыҡҡандан һуңғы өлөшөн Мансур Яҡшыбай улы тулыһынса ижадҡа арнай. Уны ошо юлға фатиха менән оҙатҡан, кәңәштәрен, тәҡдимдәрен биргән күренекле яҙыусылар – Нурислам Шәйхулов менән Сабир Шәрипов һәр саҡ дәртләндереп, алға әйҙәп тора. Урман эшселәренә арналған “Ҡыу ҡарағас” тигән тәүге китабы менән танылыу яулаған Мансур Һиҙиәтов бер-бер артлы “Йондоҙ ҡашҡа кешнәүе”, “Ҡанаттар нығынғанда” тигән китаптарын сығара. Әйткәндәй, тап ошо китабы үҫмерҙәр өсөн яҙылған әҫәрҙәр араһында Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге премияға лайыҡ була.

Бөгөн Яныбай Хамматов исемендәге премия лауреаты, 2015 йылдан “Иҙел башы” яҙыусылар ойошмаһын етәкләгән Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар, Журналистар союздары ағзаһы бихисап йәштәргә әҙәбиәт тигән мөғжизәле донъяға юл ярып, тәүге ижад емештәрен ҡулға алырға ярҙам итте.

Мансур Һиҙиәтовтың тағы ла бер яратҡан, мөкиббән бирелгән шөғөлөн әйтеп үтмәй булмай. Өс тиҫтә йылдан ашыу ҡала мәҙәниәт һарайының башҡорт театрында һоҡланғыс ролдәр тыуҙырған артист та, иҫ киткес моңло тауышлы йырсы ла, күңелдәрҙең аҫтын-өҫкә килтерерлек гармунсы ла ул.

Ә инде үҙ ҡулдары менән һалған, һәр биҙәгенә йөрәк һәм күңел йылыһын ҡушҡан күркәм, ҡунаҡсыл йортона һоҡланмау мөмкин түгел. Хәйер, ир-уҙамандың иң ҙур, әһәмиәтле ҡаҙанышы – уның ғаиләһе. Талантлы кеше һәр яҡлап та талантлы, тигән кеүек, бәхетле кеше һәр яҡлап та бәхетле, тип әйтеү дөрөҫ булыр. Үҙе кеүек уңған, оҫта ҡуллы, Башҡортостан Республика­һының атҡаҙанған кулинары Ләлә Нурислам ҡыҙы менән өс матур ҡыҙға ғүмер, күркәм тәрбиә, белем биргән ата-әсә – бөгөн иң бәхетле олатай-өләсәй ҙә. Уртансы ҡыҙҙары Миләүшә 20 йылдан ашыу ҡаланың тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейын етәкләй. Өлкәндәре Гөлназ ошонда уҡ иҫәпкә алыу-һаҡлау документтары буйынса белгес булып эшләй, Себер тарафтарында йәшәгән Әлиә иһә шәхси эшҡыуарлыҡты һайлаған. Хаҡлы ялда булһалар ҙа, Һиҙиәтовтар ҡул ҡаушырып ултырмай, баҡса тулы емеш-еләк, ҡош-ҡорт аҫрай, Мансур Яҡшыбай улы музейҙа хужалыҡ эштәрен дә алып бара.

Ҡыҙҙары, кейәүҙәре, ете ейән-ейәнсәр­ҙәре бер юлы йыйылһа, Һиҙиәтовтарҙың күркәм йорттары шат ауаздарға күмелә. Һәр саҡ бейеклеккә, матурлыҡҡа һәм изгелеккә ынтылған күңел генә үҙ маҡсатына ирешәлер. Етенсе тиҫтәне тултырғанда үҙ бурыстарын, маҡсаттарын унлата арттырып үтәгән ир-уҙаманға яңы үрҙәр, яңы офоҡтар, яңы асыштар ғына теләргә ҡала.

 

 

Автор:
Читайте нас в