Һалдат улы Повесть (1) Рәйес Низамов

 

I

 

Август айының ҡояшлы бер көнөндә Фәнис тыуған ауылын ҡалдырып сығып китте. Яңғыҙы баҫыу юлына төштө лә, район үҙәгенә ҡарай атланы. Ҡасандыр ул ошо тар ғына юлдан атаһын фронтҡа оҙатҡайны... Ә ун биш көн элек һеңлеһе Рәмиләне балалар йортона оҙатып ҡайтты. Бөгөн үҙе, өйөн бикләп, тәҙрә ҡапҡастарын ябып, арҡыры ағас һуҡҡыланы ла, алыҫ ҡалаға йүнәлде.

Уңда ла, һулда ла комбайндар геүләшә. Яңы иген еҫе танауға бәрелә, уны еҫкәп туйырлыҡ түгел.

Фәнистең тыуған ауылы алыҫлашҡандан-алыҫлаша бара. Бына Таллы буйҙары! Күпме ваҡиғалар, күпме иҫтәлектәр бәйләй уның ғүмерен бында! Ул, ниндәй төбәккә генә төбәлһә лә, күҙҙәрен айырып ала алмай. Ана Баланлы ҡыуаҡ. Ул унда көҙҙәрен ағастан ағасҡа күсеп, әсәһе менән ҡып-ҡыҙыл балан йыйҙы, унан арыраҡ Ерекле ҡаран буйҙарында олатаһы Хисаметдин менән ҡуян ҡыуҙы. Ҡапыл ғына оҙон кәүҙәле йыуан ҡарт, аҙбар эргәһендә ултырған һыулы мискәне күсереп аҙапланғанда билен ауырттырып, шунан тора алмай үлеп ҡуйҙы. Ә Тузик исемле этен бүреләр өҙгөләп киттеләр. Шунан бирле Фәнистең был ерҙәрҙә йөрөгәне юҡ...

Кисеү янына еткәс, ул туғай уртаһында ултырған яңғыҙ йыуан ҡарт ҡараманы күреп, уның янына килде һәм ниңәлер уны үҙенең олатаһына оҡшатты. Ҡараманың кипкән тамырҙары ер өҫтөнән ян-яҡҡа бер аҙ һуҙылғандар ҙа, төпкә, тәрәнгә ингәндәр. Улар ҡарттың хас аяҡ тамырҙары кеүек, уларҙың да тыуған тупраҡтан айырылғылары килмәй ахырыһы. Ағас, олатаһы һымаҡ, оҙон ҡуйы ҡаштарын тырпайтып, билен бөкөрәйтеберәк, күҙҙәре өҫтөнә ҡулын ҡуйып, тыныс ҡына тирә-яғын күҙәтәме ни...

Фәнис йәйҙәрен бесән сапҡан саҡтарҙа ошо ҡарама төбөнә ултырып хәл йыйҙы, түшенә түгә-түгә һалҡын айран эсте һәм ҡойоп ямғыр яуған ваҡыттарҙа ышыҡланып торҙо. Бер ваҡыт көслө күк күкрәп, күк йөҙөн телгеләп йәшен йәшенләгәндә, ул ҡурҡыуынан ҡараманы ҡосаҡлап алды. Уны йәшен һуғып йығыр кеүек, ләкин оҙаҡламай ул үтеп китеп, Дәүләкән яғында йылтыраны. Ҡояш сыҡты, ҡарт ҡарама ямғырҙа йыуынып, ҡояш нурҙары менән тәнен һөрттө.

Бына әле ул, тамағын ҡырып, Фәнискә:

– Аманатым шул, улым: берүк, уйлап еткермәйенсә, кире әйләнмә. Ауылың йөҙөнә ҡыҙыллыҡ яғаһы булма. Һинең тоҡомоң бер ҡасан да ҡоро ҡул менән ҡайтманы. Һуғыштанмы унда, бүтән ерҙәнме?.. Бәғзеләре үлеп ҡалдылар, иллә мәгәр бирешмәнеләр. Тормош ул, улым, бик ҡатмарлы нәмә, юғалырға тырышма, – тип юл теләктәре әйткәндәй тойолдо.

Төйлөгән тауын күтәрелгәс, Фәнис һуңғы тапҡыр ауылына оҙаҡ итеп ҡарап торҙо. Ауыл да уны, алыҫҡа ебәрергә теләмәгәндәй, үҙенә әйҙәй кеүек ине.

«Таллы!.. Тыуған, үҫкән ауылым, һин Тыуған илемдең бер өлөшө бит. Һине яратмаҫҡа, һинең турала татлы хыялдарға суммаҫҡа мөмкинме һуң?» Бында уға һәр нәмә яҡын, һәр нәмә ҡәҙерле!..

Фәнистең күҙҙәренән йәш бөртөктәре атылды һәм, әллә кире ҡайтайыммы икән, тип тә уйланы. Ләкин бер тәүәккәлләгәс, ни йөҙөң менән кешегә күренәһең, юҡ, ниндәй яҙмыш көтһә лә көтөр...

Ул алыҫта зәңгәрләнеп күренгән тауҙар яғына ҡарай-ҡарай атлап китте һәм үҙен бөтөнләй яңғыҙ итеп һиҙҙе.

Дүрт сәғәт буйына саңлы юлдан йәйәү килеп, поездың ҡасан китәсәген белгәс, Фәнис перрондың йәшел буяуға буялған ағас рәшәткәле ҡоймаларына һөйәлеп, тирә-яғына күҙ һалды.

Көн кискә ауыша: ҡояш алыҫтағы урман артына йәшеренгән, ул, Шафран тауҙарын алһыу нурға мансып, байып бара. Зәңгәрһыу күк йөҙөндә һис ниндәй болот әҫәре лә күренмәй. Тик бында, вокзал тәңгәлендә генә, һауала туҡтауһыҙ ҡуйы ҡара төтөн болоттары күтәрелеп тора. Йыш-йыш ҡына, ауылдың таҙартылмаған мөрйәләренән сыҡҡан осҡон һымаҡ, паровоздарҙың торбаларынан осҡондар сәселә.

Поездар киләләр ҙә китәләр. Төшкән һәм ултырған халыҡтың иҫәбе-һаны ла юҡ. Бигерәк тә билет кассаһы янындағы сират Фәнистең иғтибарын үҙенә йәлеп итте. Пассажирҙар, бер-береһенә юл бирмәйенсә, этешә-төртөшә, йәһәтерәк бәләкәй тәҙрәгә яҡынлашырға ынтылалар.

Фәнис был күренеште ғәжәпләнеп күҙәткәндә, кемдер уның еңенән тартты. Ул һул яғына әйләнде һәм эргәһендә сәстәрен тырпайтып торған киң яңаҡлы малайҙы күрҙе. Фәнис, уның ике-өс ерҙән нәҙек баҡыр тимер сыбыҡ менән ямалған һәм һыңар еңе әҙерәк тартһаң, өҙөлөргә торған оло һоро пинжәгенә күҙ йүгертеү менән, ситкәрәк тайпылды, ҡултыҡ аҫтындағы тоҡсайын нығыраҡ ҡыҫты.

– Ҡурҡма, деревенщина! Кәлжемәңдең кәрәге лә юҡ, үҙең аша, майлап бирһәң дә ҡапмайым, – тип малай, ерәнгән һымаҡ, теш араһынан ситкә ҡарап төкөрҙө.

– Ҡоролай ҙа үтер ине лә бит, эләкмәй шул, – тине эстән генә Фәнис. – Бына нисек кенә икән бындағы малайҙар. Ҡайҙа ул ауыл малайҙарына етергә! Ҡала малайҙарын тегеләй ҙә, былай тип, маҡтаған булалар тағы.

Өсөнсө линияға поезд килеп туҡтаны. Пассажирҙар, сумаҙандарын күтәреп, вагондарға ашыҡтылар. Фәнис тә улар артынан атланы һәм ҡыҫыла-ҡыҫыла теге малайҙың инеп барғанын күрҙе.

– Билетең ҡайҙа? – тип проводница уға ҡаршы төштө, ләкин малай бер яҡ ситкә тайпылды. Проводница уның артынан ташланды.

Оҙаҡ уйлап торорға ярамай ине. «Нәмә булһа ла булыр», – тип, Фәнис тә тиҙ генә вагондың баҫҡысына күтәрелде лә, ишек артына йәшеренде.

 

II

 

Фәнис, Өфөгә килеп, балалар йортон эҙләп тапҡас, тартынып ҡына директор бүлмәһенең ишеген асты.

– Ҡустым, ниндәй йомош? – тине аҡ диван өҫтөндә алға эйелеберәк ултырған, утыҙ биш йәштәрҙәге, тәбәнәк буйлы, тулы һынлы, һоро костюм кейеп, ҡалын толомло сәстәрен артҡа йомарлап ҡуйған ҡуңыр йөҙлө ҡатын.

Фәнис уға документтарын һуҙҙы, ул күҙ йүгертә башланы.

Өҫтәл артындағы ултырғыста зәңгәр күлдәгенә көскә һыйышып ултырған йыуан ҡатын эштең нәмәлә икәнен шунда уҡ һиҙеп алды булһа кәрәк. Ул танауы янында тырпайып торған сөйәленең ике-өс бөртөк оҙон йөндәрен тотҡолап:

– Нисә йәш? – тине.

– Ун алты.

– Ооо... Йәшең уҙған, ҡабул итә алмайым, урын да юҡ.

– Фариза Мәхмүтовна, – тине дивандағы ҡатын, ҡалҡыныбыраҡ. – Ғәлимов райсовет исполкомының ҡарары менән ебәрелгән. Белеме туғыҙ класс. Өҫтәүенә отметкалары ла яҡшы. Ул беҙҙә бер генә йыл йәшәйәсәк.

– Сәлимә Мансуровна, уйлап ҡара, минән, ошондай егеттәрҙе йыйҙыртып, – ул Фәнискә төртөп күрһәтте, – ясле астырмаҡсы булаһыңмы ни? Унан башҡа ла бит өлкән класс уҡыусыларын тыйыр хәл юҡ. Бергә дәрес әҙерләгән булып, нисегерәк серләшкәндәрен күреп тораһың да инде.

– Улар бит дуҫтарса ғына, Фариза Мәхмүтовна.

– Булыр дуҫтарса ғына, мин уларҙың күҙҙәренән үк һиҙәм, – тип, Фариза Мәхмүтовна бөтә бүлмәне күтәрерҙәй итеп ҡысҡырып көлөп ебәрҙе.

– Уның кеүек уҡыусыларыбыҙ байтаҡ ҡына. Ни эшләйһең бит, һуғыш бәләһе, – тине Сәлимә Мансуровна, көрһөнөп. – Ул кемдәрҙең генә башына етмәне, атаһы-әсәһе булһа, ошонда килеп, тилмереп торор инеме ни?.. Беҙ алмаһаҡ, башҡа балалар йорто аласаҡ, тик ул беҙгә ебәрелгән бит әле.

– Ышандыра алмайым, урын юҡ, урын. – Сәлимә Мансуровна йәнә ишек төбөнә баҫып торған Фәнискә төбәлде. Был шырт ҡара сәсле, һарғылт ябыҡ йөҙлө, өҫтөнә таушалғаныраҡ йәшел пинжәк һәм ике тубығына ла оҫта итеп ямау һалынған салбар кейгән ҡаҡса малайҙың янып торған ҡара күҙҙәренән ниндәйҙер яҡынлыҡ, ауыр һағыш һәм шул уҡ ваҡытта ынтылыш һиҙгәндәй булды. Ул, тәрән һулыш алып:

– Фариза Мәхмүтовна, – тине, – уның яҙмышы беҙҙең ҡулда, урыны ла табылыр, хәл итәйек.

– Мин әйттем дә бөттөм. Ваҡытым юҡ, ҡайҙа отчетты бир әле.

Фәнис, ни эшләргә белмәй, аптырап ҡалды.

– Ишекте яп, малай, – тине уға Фариза Мәхмүтовна.

Фәнис, коридорҙан урам яҡҡа сығып барғанда, район станцияһында осраған малайға тап булды. Ул бер һоро эшләпәле ир менән ине. Уның пинжәк еңе һәлберәп төшкән, йөҙө күңелһеҙ. Фәнис уны ҡарашы менән үткәреп ебәрҙе. Малай, бер нәмә лә эшләп булмай, ошолай тура килде инде, тигән мәғәнәлә яурын баштарын һелкетеп ҡуйҙы.

Тәрбиәләнеүселәрҙән кемдер сыйылдыҡ тауыш менән:

– Моталлапты алып киләләр, тотҡандар! – тип ҡысҡырҙы. – Ма-лай-ҙар, күрегеҙ әле үҙен! Ҡатып бөткән.

– Кит, себеш, берҙе ҡундырһам, ергә һеңгәнеңде һиҙмәй ҙә ҡалырһың, – тине Моталлап уға, йоҙроғо менән киҙәнеп.

Эшләпәле кеше уны, тыйып, директор бүлмәһенә әйҙәләне.

Фәнис ишек алдына сыҡты. Консерва ҡалайы тибеп уйнаған малайҙарҙың береһе уны саҡ-саҡ яңылыш төртөп йыҡманы:

– Ҡамасаулама әле! – тип өндәште. – Әллә яңы малай инде?

– Ғәйнулла, тиҙерәк ҡыу инде, ниңә мыжмырҙайһың?

Ғәйнулла, тирләп, ҡыҙарынған көйөнсә, яңы малайҙы онотоп, тағы ла ҡалайҙы ҡыуып китте. Фәнис ҡойма буйына барып ултырҙы. Тиҙҙән малайҙар, эскәмйәлә үҙ-ара серләшкән өс-дүрт ҡыҙ, звонок тауышын ишетеү менән, йорттоң арғы осондағы ишеккә ҡарай атланылар. Фәнис ҡойма буйында яңғыҙы ҡалды. Ул, оҙаҡ ҡына уйланып ултырғандан һуң, тоҡсайынан аҙаҡҡы күмәсен алып ашарға кереште.

– Улым, бында, балалар йорто тирәһендә, сит кешеләргә туҡталырға рөхсәт ителмәй, бар юлыңда бул, – тине һеперткеле ҡарт Фәнискә. – Ҡояш та байый, мин хәҙер ҡапҡаны бикләйем.

– Ярай, бабай, ҡыумаһағыҙ ҙа китермен.

Фәнис урамға сыҡты. Ул үҙен һәр нәмәнән мәхрүм ителгән кешеләй хис итте. Тротуарҙан эркелешеп атлаған кешеләр ҙә, мостовойҙан бер-бер артлы сигнал биреп үтеүсе автомашиналар ҙа хәҙер уны ҡыҙыҡһындырманы. Ул тирә-яҡҡа асыу менән ҡараны. «Ҡайҙа бында ғәҙеллек? – тип уйланы ул. – Шулай, барлыҡ балалар йорттарының да директорҙары Фариза Мәхмүтовна кеүек рәхимһеҙ кешеләрме икән ни?.. Юҡ, мине былай ғына ҡайтарып ебәрә алмаҫһығыҙ. Ҡабул итмәһәгеҙ, ялынмайым...» Фәнис, йоҙроҡланған ҡулдарын һелтәп, алға атланы. Ләкин ул ҡайҙа барғанын үҙе лә белмәне, өндәшер һәм уйын уртаҡлашыр кеше лә тапманы.

Ҡапыл Фәнистең күҙ алды яҡтырып китте. Ул түбән эйеп барған башын ҡалҡыта төштө. Бағана баштарындағы электр лампочкалары балҡыны. Ҡала йәмләнеп китте, Фәнистең күңеленә һырыша башлаған ҡара уйҙар, ҡояш күтәрелгәндән һуң уйһыулыҡтарҙан юғала башлаған томан һымаҡ, тарҡала башланы. Баш осонда ғына шатлыҡлы йыр тауышы ишетелде. Фәнис эргәләге йортҡа ҡараны. Дүртенсе ҡаттың балконына бер төркөм йәштәр сығып баҫҡандар. Ул, уларға көнсөл ҡараш ташлап, тағы ла йөҙөн үҙгәртте, ҡунырға урыны юҡлығы иҫенә төштө. Урам сатына етәрәк, иҫләмәҫтән генә бер сквер күренде. Ул шунда инеп, төн буйы ултырырға уйлағайны ла, сквер ҙа бикле булып сыҡты.

Туҡтап торған трамвайҙы күреү менән, Фәнистә: «Вокзалға барып ҡунһаң инде?» – тигән уй тыуҙы, һәм ул йүгереп килеп подножкаға баҫты...

Ләкин ул ни тиклем генә вокзалға инергә тырышмаһын, уны эскә үткәрмәнеләр. Ишек төбөнә яҡынлашыу менән:

– Билетығыҙҙы күрһәтегеҙ, – тип өндәштеләр. Ул, яңынан артҡа тайпылды. Фәнис, бында ла урын тапмағас, ҡалаға кире күтәрелде.

Урамдарҙа хәҙер һуңға ҡалған еңел автомашиналар ғына осрайҙар, йәйәүле кешеләр ҙә тегендә-бында ғына күренгеләй. Тик ара-тирә станция йәки пристань яғынан паровоз, пароход тауыштары ғына ишетелеп ҡуя. Фәнистең ҡолағына онотолғанда бер ишетелгән тауыштар уға ҡайҙандыр аҙашҡан ҡаҙ ҡаңғылдауын, көтөүҙән айырылып ҡалған башмаҡ мөңрәүен хәтерләттеләр.

«Ии-их!» – тип ҡуйҙы ул, тәрән һулыш алып, һәм урам ситтәрендә теҙелеп үҫкән ағастарға ҡараны. Гүйә, улар уны үҙҙәре эргәһенә саҡыралар, былай урын таба алмайынса йөрөгәнсе, беребеҙгә һөйәлеп йоҡласы, тигән кеүектәр. Фәнис күккә ҡараны. Ул нисек бер кварталды үтеп, икенсеһенә килеп сыҡһа, ай ҙа шулай, бер болоттар араһына инеп юғала, бер тағы ҡалҡа.

Фәнис үҙенең йәнә таныш ҡапҡа төбөнә килеп юлығыуына аптырап ҡуйҙы... «Нәмә ҡаңғырып йөрөргә? Ҡойма буйындағы эскәмйәгә керәм дә ятам», – тип, ул бәләкәй ҡапҡаның тотҡаһынан тартты. Ләкин эстән:

– Кем бар унда? – тигән тауыш ишетелде.

– Мин, мин, бабай.

– Мин, мин тиһең дә, кем һуң һин?

– Теге һеҙ ҡыуып ебәргән малай.

– Әәә... нәмә кәрәк булды тағы? Йоҡо маҙаһы бирмәйһең, шайтан алғыры. – Ҡарт ҡапҡа эргәһенә яҡынлашты.

– Йоҡларға урын таба алмайым, бабай. Бер төнгә генә ошонда индермәҫһегеҙме икән?

– Юҡ, юҡ, ауыҙыңды ла асма! Был тегендәй-бындай ер түгел, балалар йорто. Тағы ла әйтәм: ят кешеләргә ҡунырға рөхсәт ителмәй.

– Ни эшләп мин ят булайым, ти?

– Ҡайҙан беләйем мин һине? Әллә йүнлеһең, әллә зимагурһың. Маңлайыңа яҙылмаған бит. Кит, тиҙәр, һиңә, кит! Беҙҙең хужа бик уҫал. Әгәр ҙә һиҙеп ҡалһа, миңә шелтә эләгәсәк. Мин – ҡарауылсы. Балалар йортоноң хужалығы зарарһыҙ торған өсөн миңә аҡса түләйҙәр. Аңланыңмы, ҡаты ҡолаҡ!

– Донъяла аҡса өсөн генә йәшәйһегеҙ икән, бабай.

Ҡарт ыҡ-мыҡ итте лә:

– Мин уны бушҡа һорамайым. Хәҙергә көсөм бар саҡта һорамам да. Төн йоҡоларымды йоҡламай алам мин уны, һинең кеүек балаларҙың тормошо яҡшы булһын, тим. Ә һин телеңә һалышаһың! – тип ҡарт, ҡысҡырып, таяғының осо менән ергә туҡ иттереп һуғып алды. – Байҙулла бабайыңа аҡыл өйрәтергә иртә әле һиңә, тәүҙә ана танауыңдың аҫтын һөрт. Мин бында ун йыл буйына, туҡтауһыҙ, бөтә көсөмдө һалып эшләгән кеше. Күпме балаларҙы тәрбиәләп ебәрҙем! Аҙна һайын әле Мәскәүҙән, әле Свердлауҙан, әле Ҡазандан хаттар алып торам. Йә, йә бар сыҡ!

Байҙулла ҡарт бәләкәй ҡапҡаны ябып ҡуйҙы.

Фәнис киткән булды ла, шым ғына урам яҡлап ҡойма буйына ултырҙы. Ул, бер ҙә юҡҡа кәмһетелгән кешеләй, әрнеп, ике ҡулы менән йөҙөн ҡаплап, мыш-мыш илап, йоҡомһорап китте... Үҙе лә аңламаны, өнөмө был, төшөмө. Кемдер, олатаһына оҡшаған, уның яурынынан тартҡыланы. Эйе, олатаһы шикелле. Ул шулай Фәнисте, тауыҡ ояһына яңылыш баҫып, унлап йомортҡаны әрәм иткәне өсөн, төрткөләгәйне. Олатаһы һәйбәт ине, һуңынан ул уны, үҙ «ғәйебен» төҙәтеү өсөн, һунарға алып барҙы.

Фәнис көскә генә күҙҙәрен асты: уның алдында балалар йортоноң ҡарауылсыһы Байҙулла ҡарт ине.

– Тор тиҙәр һиңә, – тине ул, үтә асыулы тауыш менән.

– Атаһы, ниңә шул тиклем ҡысҡыраһың, әллә бур бармы, әллә тағы берәй өтөктө таптыңмы? – тип, ҡарттың ҡарсығы килеп етте. Үҙе йыш-йыш тын ала. Байҙулла ҡарт Фәнистең үтенесен ҡарсығына тиҙ генә аңлатып бирҙе.

– Ҡалала таныш-белештәрең дә юҡмы ни? – тине ҡарсыҡ Фәнискә.

– Эй, әбей, булһа, ошолай һеҙҙе борсоп йөрөр инемме ни?

– Ҡайҙан килдең һуң, улым, ҡалаға, ниңә?

– Ауылдан. Балалар йортона инергә, әбей.

– Һуң? – Байҙулла ҡарт тауышын йомшартты.

– Директорығыҙ алмай, урын юҡ, ти.

Ҡарт менән ҡарсыҡ бер-береһенә ҡарашып алдылар.

– Ни эшләргә уйлайһың инде? – тине Байҙулла бабай.

– Таң атһын әле, күҙ күрер. Бәлки...

– Нәмә, әллә ҡайтып китергә уйлайһыңмы? Һин бына минең менән әрепләшергә беләһең, төн уртаһы тип тормайһың, – тине Байҙулла ҡарт. – Ярай, иртәгә һөйләшеп ҡарарбыҙ. Башыңды түбән эймә, ҡыйыу бул, Ҡыйыулыҡ ул үҙе – ярты бәхет!

– Атаһы, бер кискә – ин мейескә, тигәндәр. Һыйырбыҙ әле. Ҡайҙа ебәрәһең үҙен бынау төн заманында, ҡош-ҡортҡа осрауы мөмкин, – тине ҡарсыҡ.

– Шулай шул! Әйҙә, кер, улым. Исемең нисек һуң?

– Фәнис.

– Минекен ишеткәнең барҙыр?

– Ишетмәй ни, – тине Фәнис, ҡарттың кәйефен боҙмаҫ өсөн.

– Әбейеңдең исеме – Хәнифә.

Аҡ сәсле, йыуантыҡ ҡына ҡарсыҡ, ҡарая төшкән алъяпҡысына еүеш ҡулдарын һөртә-һөртә:

– Һал, улым, тужуркаңды, – тине йылы тауыш менән, – ана тегенән, түрҙән, ултыр. Тартынма, үҙ өйөңдәге кеүек бул. Хәҙер бына сәй яңыртам. Атаһы, һин дә оҙаҡлама. Бер аҙ йөрөштөр ҙә, кереп сыҡ.

– Ярай, әсәһе.

...Сәйҙән һуң, Фәнис Байҙулла ҡарт менән оҙаҡ ҡына һөйләшеп ултырҙы.

– Тимәк, һин Әлшәй районынан... Ниндәй ауылдан тип әйттең әле? – тине.

– Таллынан.

– Улай, улай. Әсәһе, теге Фәриҙә исемле ҡыҙ ҙа шул яҡтан түгелме һуң?

– Бер ҙә хәтерләмәйем, атаһы. Улар бит һанап бөткөһөҙ, күмәк. Бер матур ғына, алһыу йөҙлө ҡыҙ түгелме ул?

– Нәҡ шул.

– Бик әҙәпле күренә ул.

– Уның фамилияһы нисек? – тине Фәнис, ҡыҙыҡһынып.

– Вәлиева шикелле... Ах хәтеренә төкөрәйем, берәйһе менән бутамайыммы икән?..

– Эйе, беҙҙең ауылдыҡы ул. Мин уны һуңғы ике йыл эсендә күргәнем юҡ. Бында икән, мин уны икенсе балалар йортондалыр, тип уйлағайным әле...

Бик һуң ғына Фәнискә урын һалдылар. Ләкин ул койкала йоҡларға теләмәне. «Һеҙ үҙегеҙ ятығыҙ унда, миңә иҙәндә лә ярар», – тине.

Фәнис, Байҙулла ҡарт менән Хәнифә әбейҙең ай-вайҙарына ҡараманы, теләгән еренә урын йәйҙерҙе һәм тиҙҙән йоҡоға ла талды.

Иртәнге сәғәт һигеҙҙә Байҙулла ҡарт үҙе менә бер ҡыҙ эйәртеп алып керҙе.

– Таныйһыңмы? – тине, йоҡлап ятыусыға ҡулы менән төртөп күрһәтеп.

Ҡыҙ, эйелеберәк, малайҙың йөҙөнә ҡараны һәм:

– Фәнис, беҙҙең ауылдыҡы! – тип, ҡыуанысынан ни эшләргә белмәй, ҡысҡырып ебәрҙе. Малай, ыңғырашып, кирелгеләне лә, күҙҙәрен асты.

– Тор, улым, сәй ҡайнаны. Йыуын, – тине Хәнифә ҡарсыҡ. – Ана яҡташың да кергән.

– Һаумы, Фәриҙә, – тип Фәнис, йылмайып, ҡулын һуҙҙы. – Беҙ кисә һинең турала Байҙулла бабай менән һөйләшеп ултырғайныҡ әле.

– Мин бит һинең бында килгәнеңде белмәнем, бөгөн иртән генә ишеттем. Ауыл нисек йәшәй һуң?

– Бер көйгә шунда. Артыҡ яңылыҡ юҡ. Бына шул: мине балалар йортона ебәр-ҙе-ләр...

– Йә, сәй эсеп алайыҡ, балалар, ҡалғанын һуңынан һөйләшербеҙ, – тип, Хәнифә ҡарсыҡ өҫтәлгә самауыр ултыртты. – Фәриҙә, түргә уҙ, бергәләп сәй эсәйек. Артыҡ һый юҡ та юҡлығын.

– Рәхмәт, әле беҙ яңы ғына тамаҡ туйҙырҙыҡ.

– Һәр аштың урыны үҙенә башҡа. Аштан ҙур булма, – тине Байҙулла ҡарт.

Түңәрәк өҫтәлде уратып ултырып сәй эскәндән һуң, Хәнифә әбейҙән башҡа бөтәһе лә, директор бүлмәһенә күтәрелделәр.

– Ғәйнулла, – тине Фәриҙә, юлда бер малайҙы осратып, – әйҙә әле беҙҙең менән. Бына минең ауылдашым килгән, ул да беҙҙең кеүек етем, тик уны Фариза Мәхмүтовна, урын юҡ, тип алмаҫҡа уйлай икән. Әйҙә әле, һөйләшеп ҡарайыҡ.

Байҙулла ҡарт ишекте асыу менән:

– Нәмә кәрәк? – тине Фариза Мәхмүтовна. – Ваҡытым юҡ, беҙ йыйылыш үткәреп алырға торабыҙ, һуңыраҡ инерһең. Сәлимә Мансуровна, башлайыҡ.

– Ғәфү итегеҙ, күп булһа биш-алты минут ваҡытығыҙ юғалыр. Бына был баланы әйтәм. Үтә етем бит, атаһы мәрхүм ошо һуғышта башҡорт дивизияһында хеҙмәт итеп һәләк булған икән. Уйлашып ҡарағыҙ әле. Ҡош яҙмышы түгел бит, кеше яҙмышы.

– Мин уға һуңғы һүҙемде әйттем түгелме һуң?

– Һәйбәт малай ул, апай, бик тырыш, – тип Фәриҙә лә һүҙгә ҡушылды. – Ауылда уның туғандары ла юҡ.

– Беҙҙең бүлмәгә бер койка ҡуйырлыҡ әле, апай, – тине Ғәйнулла.

– Ҡара әле һин уларҙы, – тип Фариза Мәхмүтовна, көлөмһөрәп, тәрбиәселәргә һәм Сәлимә Мансуровнаға ҡараны. Ләкин завучтың йөҙөнән ул икенсе фекерҙе һиҙҙе. «Тимәк, ул ҡабул итеү яғында, әйҙә, шулай булһын, тегендәй-бындай хәл тыуһа, үҙе яуап бирәсәк», – тип уйланы. – Документтарыңды ҡалдыр, һынау шарты менән йәшәп тор әле, артабан күҙ күрер.

 

III