Һалдат улы Повесть (4) Рәйес НИЗАМОВ

VIII

 

Ҡояшһыҙ, һоро көн. Ҡала урамдарына һалҡын, ваҡ күҙле ямғыр һибәләй. Елдәр ағастарҙың берәм-берәм күренгән һуңғы япраҡтарын өҙөп алып, ергә ырғыта. Аяҡ аҫтында быстырҙап торған шыйыҡ батҡаҡлыҡ.

Кешеләр, зонтиктарға ышыҡланған хәлдә, йәки пальто яғаларын күтәреп, төрлөһө төрлө яҡҡа ашығалар.

– Байҙулла бабай, атыңды ҡыуа төш, – тине Фариза Мәхмүтовна. – Ҡайһылай йөҙгә бәреп яуа!

– Әйтерең бармы!

– Һулғараҡ шыумаҫһыңмы, миңә ышығыраҡ булыр ине.

Байҙулла ҡарт өндәшмәй генә күсте лә:

– Наа, на-нааа, сәбрәскә, – тип ямғыр һыуына бүртенгән ауыр ҡайыш дилбегәне тартты. – На тиҙәр һиңә, ниңә башыңды ҡаҡҡылайһың. Ну был Шәрипте, ҡара йөҙҙө, аттың ауыҙын боҙҙо бит. Детснабҡа ебәргәндә: «Уның башы йомшаҡ, тартҡылама», – тип әйтеп ҡалдым инде... Иллә ҡырын малай ҙа һуң! Хут әйт уға, хут әйтмә – үҙенекен ҡыла.

– Ҡуй, Байҙулла бабай, үҙеңдең ғәйебеңде балаға япма, ҡарттарға килешмәй ул.

– Ышанаһыңмы, юҡмы, уныһы һинең эш, ҡыҙым. Иллә мин дөрөҫлөк яғындамын... Һинең ул батырың әле яңыраҡ ҡайҙандыр ҡайтты ла, минең янға, ат һарайына инде. Илаһи күҙҙәре ҡыҙарған! Ахырыһы, ҡотортҡос йотҡан. Бәйләнә башланы бит әттәгенәһе, сыҙа ғына: «Һин, – ти, – Фәнис, Ғәйнуллалар менән дуҫһың, ә минең менән һөйләшергә лә теләмәйһең», – ти. Мин әйтәм:

– Как же, аҡыллы балалар менән серләшеүе үҙе бер ғүмер!

– Аҡылһыҙ дуҫың булғансы, аҡыллы дошманың булһын тигәндәр, – тип ҡыҙып китте малайың, – мөйөштәге һәнәккә үрелә, мәлғүн. Елкәһенән эләктерҙем дә, марш, мин әйтәм. Нисек сығып киткәнен һиҙмәй ҙә ҡалды, ала күҙ.

– Һин дә, бабай, тапҡанһың аҡыллы малайҙарҙы.

– Бер һүҙ ҙә әйтә алмайым, малайҙар яҡшы.

– Ниндәйерәк баланың йөрәге нисегерәк типкәнен, бабай, мин һинән яҡшыраҡ беләм. Мине бында юҡҡа ғына директор итеп тәғәйенләмәнеләр. Кемдең кем икәнен министерствола яҡшыраҡ аңлайҙарҙыр, тим.

– Шулайҙыр, ҡыҙым, шулайҙыр. Ҡайһы саҡта эшлекһеҙ, балаларҙы һөймәгән, команда бирергә генә ярата торған инспекторҙарҙы ла директор итеп раҫлайҙар.

– Һай, Байҙулла бабай, һин дә закон эйәһенә әйләндең, тыңларға ғына өлгәш.

– Ун йыл буйы балалар араһында буталһаң, әйләнерһең дә шул! – Байҙулла бабайҙың йөҙөндәге йыйырсыҡтары асыла төштө. Ғәҙәтенсә ул туҡтауһыҙ ҡалтырап торған уң ҡулы менән ҡырлаларҙа ямғыр аҫтында үҫеп ултырған һары ҡылғандарға оҡшашлы еүеш һаҡалын һыпырғылап, ирендәрен ҡыбырҙатып ҡуйҙы. Эскә батҡан яңаҡтары яңынан өңөлгәндәй булдылар. Ул фуфайка өҫтөнән кейгән брезент плащының ел асҡан сабыуын рәтләп ҡуйҙы.

Фариз Мәхмүтовна, «Һинең менән һөйләшкәнсе», – тигән мәғәнәлә ҡул һелтәп, эргәнән уҙыусыларға күҙ ташланы. «Эйе, минең дә ошолай йөрөгән саҡтарым бар ине. Үтте шул йылдар...» тип уйланы ул һәм, парлашып, көлөшә-көлөшә һөйләшеп барған ир менән ҡатынға ҡарап, көрһөнөп ҡуйҙы. Уның йөрәгенә, ҡарт ҡыҙҙарға ғына хас булғанса, нәмәлер етмәй кеүек, Фариза Мәхмүтовна, уҙып китеүсе һәр бер яңғыҙ иргә, егеткә төбәлде, улар араһынан оҙаҡ йылдар буйына эҙләгән кешеһен табырға тырышҡандай ынтылды. Уҙғынсыларҙың күбеһе уны күрмәне, күргәндәре лә артыҡ иғтибар итмәне. Фариза Мәхмүтовна, эсе бошоуҙан һары күн бирсәткәһен сисеп, сеңгәсәй бармағының тырнаҡ осон ҡымтыны һәм иҫләмәҫтән генә ҡалған бөтә бармаҡтарындағы йыйырсыҡтарҙы күрҙе. Ул был нәмәләрҙе йәһәтерәк бөтөрөргә теләне, ләкин уларҙы тиҙ генә юйып ташларлыҡ түгел ине: былар тормош талап иткән билдәләр ине...

Фариза Мәхмүтовна, кырандастан төшөп, ҙур, алты мөйөшлө йортҡа инде.

– Аш-һыуыңды яҡшы ғына әҙерлә, кеше буласаҡ, – тине директор, аҫрау ҡыҙына, алғы бүлмәлә пальтоһын һалып. – Теге саҡта ла пирогтарыңды көйҙөрөп бөткәйнең.

– Май етмәгәйне бит, – тип ҡыҙ, ҡурҡып ҡына өндәште. – Хәҙер ҙә ярты ҡаҙаҡ самаһы ғына бар, ул ни таба төбөн йомшартырға ла етмәй.

– Хәҙер килтереп еткерәсәктәр, ҡамырҙарыңды әҙерләй тор, – тип, ул эске бүлмәгә атланы.

Ярты сәғәт ваҡыт үтмәне, директор йортона тыны бөтөп өлкән повар килеп инде.

– Харап булдым, Фариза Мәхмүтовна, нәмәләрҙе һалдырып алып ҡалдылар, – тип илап ебәрҙе.

Директор йоҡомһорап ултырған еренән тауышҡа ҡапыл күҙҙәрен асып:

– Нәмәләреңде, кем? – тине, тынысһыҙланып.

– Биш килограмм майҙы, өс килолай дөгө ярмаһын... Ҡапҡанан сыҡтым тигәндә генә, теге ут күҙ Фәнис ҡаршы төштө. Тауышҡа бүтәндәр ҙә йыйылдылар. Уратып алдылар ҙа, бер яҡҡа ла ебәрмәйҙәр... «Әйтәм ашатыуҙарының инәһе-атаһы юҡ, ашхананан сығыу менән ҡарын асыға», – ти, сандыр Моталлап, тамағына яман ҡалҡҡыры, үҙенә тағы өҫтәмә рәүештә тегенеһен-быныһын һаман биргеләп килдем. Ит изгелек – көт яуызлыҡ... «Көн дә шулай ташығас, аҙыҡтың ниндәй бәрәкәте булһын, һаҡларға кәрәк, – ти мыжыҡ Байҙулла, атын туғара-туғара. – Быға һеҙҙең тулы хаҡығыҙ бар, ҡыйыу булығыҙ, балалар, хөкүмәт бөтәһен дә һеҙгә ебәрә». Анау ыҡылдыҡ Ғәйнулла: «Өҫтөнән хәҙер үк акт төҙөргә лә, милицияға алып барырға кәрәк, үҙен подвалға ябып ҡуйһындар», – ти. Үҙе көлөмһөрәй, иблес, урам берәҙәге. Нисек кеше һүрәтенә ингәнен белмәй. «Ҡабаланырға ярамай, тәүҙә әйберҙәрен герҙә үлсәйек», – ти берәүһе. Кем икәнен шәйләмәнем... Шунан төйөнсөктәрҙе шкафҡа бикләп ҡуйҙылар... Ниҙәр генә күрер икән был башҡайым, эй Хоҙайым...

Фариза Мәхмүтовна бер аҙ уйланып торҙо ла, башын ҡалҡытыбыраҡ:

– Һиңә расчет алырға тура киләсәк, иҫән-һау ҡотолоу өсөн шунан да яҡшыһы булмаҫ, – тине. – Иртәгә балаларҙың дөйөм йыйылышы, мин ул Ғәлимов менән һөйләшермен әле.

– Шулай итегеҙ һеҙ уны, шулай. Телен дә ҡыбырҙата алмаһын... Уныһы улай ҙа, Фариза Мәхмүтовна, һуң мин ҡайҙа эшкә урынлашырмын икән? – тине повар, тулҡынланыуҙан пальто төймәләрен саҡ-саҡ элеп.

– Әйтә алмайым... Үҙ ихтыярыңда...

 

IX

 

Оҙаҡ көттөргәндән һуң Фариза Мәхмүтовна, ҡулына хозяйственный сумка тотоп, алға уҙҙы. Уны күреү менән тәрбиәләнеүселәр тиҙ генә урындарынан торҙолар. Бындай ололау, ахырыһы, директорға бик оҡшаны; ул, уң ҡулын күкрәге өҫтөнә ҡуйып, башын эйҙе.

– Иптәштәр, йыйылышты алып барыу өсөн председатель һәм секретарь һайларға кәрәк, – тине Шәрип. – Кемдәрҙе күрһәтәһегеҙ!

– Председатель тип ни, әйҙә үҙең нит... Әәә... әә... Үҙең, үҙең бул, – тине берәү.

– Секретарь – Фәриҙә, – тине, ҡыҙҙар араһынан. – Яҙыуы ла һәйбәт.

– Бүтән кандидаттар өҫтәмәйһегеҙме?

– Юҡтыр, әйҙә тауышҡа ҡуй, – тине Фариза Мәхмүтовна Шәрипкә, ҡайҙалыр китеү алдынан ҡабаланып һөйләшкән кешеләй.

Ишек төбөндә ултырған Фәриҙә, йылмая-йылмая, башын сайҡап, өҫтәл эргәһенә килде лә, протокол яҙырға әҙерләнде. Ул, хәҙергә һөйләүселәр юҡлыҡтан, тәненә һылашып ҡына торған йәшкелт күлдәгенең ең осондағы йылтыр төймәләрен бармаҡтары менән ышҡылап, ара-тирә залға ҡаранды. Йыйылышта, тәрбиәләнеүселәрҙән башҡа, тәрбиәселәр ҙә, уҡытыусылар ҙа, кер йыуыусылар ҙа – бөтәһе лә бар ине. Урын етмәгәнлектән, балаларҙың ҡайһылары стена буйҙарына баҫҡандар, ҡайһылары ултырғыстарға икәүләп ултырғандар. Көлөү, үҙ-ара һөйләшеү менән бәләкәй генә ашхана залы геүләп тора... Ҡапыл Фәриҙәнең ҙур зәңгәр күҙҙәре Фәнис күҙҙәре менән осраштылар. Ҡыҙҙың бөтә тәне буйлап ҡыҙыулыҡ йүгерҙе, ул ҡолаҡ япраҡтарына тиклем ҡыҙарып, башын түбән эйҙе.

– Ғәйнулла, дуҫ кеше, һинеңсә, ҡыҙарыу нәмәне аңлата? – тине Фәнис көлөмһөрәп.

– Әллә нәмәләр уйлайһың, әй. Ниңә ул?

– Әйт әле, әйт.

– Ҡыҙара белмәгән кешене мин кешегә һанамайым. Ғөмүмән, ундай кеше ҡаты бәғерле, шул уҡ ваҡытта, таш йөрәкле була.

– Ғәйнулла, туҡтатығыҙ унда ҡолаҡтан ҡолаҡҡа бышылдашыуҙы! – Шәрип графинға ҡәләме менән ҡаҡты.

Фәнис Фәриҙәгә тура ҡараны. Ҡыҙ был ваҡытта тар ғына маңлайына ҡабарынҡы йомшаҡ һарғылт сәстәрен төшөрөнкөрәп, түбән ҡарап, дәфтәр тышына «Фәнис, Фәнис», – тип яҙғылай ҙа һыҙғылай ине.

– Йыйылыш дауам итә, – тине Шәрип. – Көн тәртибендә балалар советын яңынан һайлау.

Фариза Мәхмүтовна һүҙҙе Шәрипкә бирҙе. Шәрип йыллыҡ эшкә йомғаҡ яһаны. Шунан отчет буйынса фекер алышыуҙар башланды. Тәрбиәләнеүселәрҙән алты кеше советтың эшен: «Яҡшы», – тип баһалап сыҡты. Унан һуң директор һүҙ алды.

– Иптәштәр, – тине, ауыр һулыш алып. – Һеҙ балалар советының бер йыллыҡ эшенә отчет тыңланығыҙ. Эйе. Дөрөҫ, тулайым алғанда ул байтаҡ ҡына нәмәләр башҡарҙы. Унан тағы ни талап итәһең? Дирекция нәмә ҡушты, ул шуны үтәне. Яманлап булмай. Минеңсә, артабан да етәкселек посында Яхин Шәрипте ҡалдырырға кәрәк. Артабан, уҡыусылар, мин шуны әйтергә теләйем, һеҙ азат илдә йәшәйһегеҙ. Был, әлбиттә, һәр ҡайһығыҙға мәғлүм. Белем алыр өсөн һеҙгә бөтә мөмкинлектәр асылған. Бер. Хөкүмәт кейендерә. Ике. Тәрбиәләй. Өс. Шуға яуап итеп ни эшләйбеҙ, ә? – Фариза Мәхмүтовна, сәбәкәйләргә теләгәндәй, усын усҡа һуғып ҡуйҙы. – Ошо аҙнала ундан артыҡ ике билдәһе бар. Йә! Әҙәм ояты! Мин һеҙҙә юҡҡа ғына хөкүмәт елкәһен кимертмәм! – Директор бармағын янаны. – Артабан бындай хәл тағы ла ҡабатланһа, аңлағыҙ уны, ҡайһыларығыҙ менән һаубуллашырға ла тура килер. Кемдең кем икәнен тикшереп тормабыҙ...

Фариза Мәхмүтовна оҙаҡ һөйләне. «Ҡара списокка» эләккәндәр баштарын ҡалҡыта алманылар, улар оялыштарынан һәм ҡурҡыштарынан иптәштәренә һырыштылар.

– Тәртип яғына ҡағылһаҡ, шуай уҡ шәптән түгел, – тине директор. – «Ғәлимов ҡабул ителеү менән, урлашыу башланды», – тип дөрөҫ әйтте Яхин. Нығыраҡ уйлаһаң, шулай ҙа. Быға тиклем балалар йорто тып-тыныс ине. Ул килде – сыуалыш ҡупты. Тәрбиәселәр менән тәрбиәләнеүселәр араһында ышанмаусанлыҡ тыуҙы. Баш-баштаҡлыҡ китте! Кемдең әйбере юғалғаны бар ине? Бер кемдең дә! Ғәлимов үҙ пальтоһын үҙе урлап һатты. Хәҙер, уҡырға йөрөмәйенсә, түбә таҡтаһына төкөрөп ята. Әйҙә, ята бирһен... Ятыр ул!.. Тәрбиәселәр менән әрепләшер өсөн Макаренконы уҡый. Нисәмә тапҡыр һиңә, ул китапты балаларға бирергә ярамай, тип киҫәтелде! – тип Фариза Мәхмүтовна ишек яңағына һөйәлгән ҡатынға өндәште.

– Мин уны биргәнем юҡ, ҡайҙан тапҡандыр, – тине библиотекарь.

– Унда минең эшем юҡ. Һин ниндәй бала ниндәй китап уҡығанын тикшерергә, миңә белдерергә тейешһең. Мин Ғәлимовты былай ғына ҡалдыра алмайым. Урлашҡан өсөн судҡа бирергә тигән ҡарар тәҡдим итәм. Быны йыйылыш яҡларға тейеш.

Фариза Мәхмүтовнанан һуң һөйләргә теләүселәр бөтөп ҡуйҙы.

– Йә, йә, иптәштәр, тынысланайыҡ, – тине Шәрип. – Бигерәк тә һуңғы тәҡдим тураһында фекер алышырға кәрәк.

Уҡыусылар аптырашып бер-береһенә ҡараштылар. Ләкин уларҙың береһе лә ҡалҡынырға батырсылыҡ итә алманы.

Фәнисте борсоу алды. Бына-бына кемдер торасаҡ та, уның тураһында яманлап һөйләй башлаясаҡ кеүек тойолдо.

– Ниңә һөйләмәйһегеҙ?.. Тимәк, ризаһығыҙ...

«Әгәр ҙә тотлоҡһаң, телмәреңдең рәте-сираты булмаһа, көләсәктәр генә», – тип уйланып, Фәнис тирә-яғына ҡаранды. Байҙулла ҡарт уға: «Баҫ, юғиһә харап итәләр бит!» – тигән мәғәнәлә сал сәсле башын һелкте, Фәриҙә күҙҙәрен мөлдөрәтеп, берсә ағарынды, берсә ҡыҙарынды, ултырғысында тыныс ҡына ултыра алманы. «Их, етмәһә, егет!» тип, үпкәләгәндәй булды.

Фәнис ҡулын яртылаш ҡына күтәрҙе лә, икеләнеп, уны йәһәт кире алды.

– Әйҙә, ниәт иткәс, – тине Ғәйнулла, баянан бирле уның уйын һиҙгәндәй.

Фәнис яңынан ҡул күтәрҙе.

– Яңы малай, Ғәлимов, – тине Шәрип.

Барлыҡ күҙҙәр Фәнискә төбәлделәр. Ул ҡаушаны, ике-өс минут өндәшмәй баҫып тик торҙо. Залда шау-шыу ҡупты.

– Нәмә әйтергә уйлай икән?

– Үҙенән көлдөрә генә.

– Тик ултыр.

Ахыр, Фәнис һөйләй башланы.

– Уҡыу барышы насар тиһегеҙ... Эйе. Уйлап ҡарағыҙ, ни ултырғыс, ни өҫтәл етешмәй, – тине Фәнис, Фариза Мәхмүтовнаға ҡарап. Директор шунда уҡ йөҙөн боҙҙо. Уның бәләкәй генә һоро күҙҙәре бер өҫтәлдәге ҡағыҙға, бер балаларға, бер улар араһындағы Фәнискә төбәлде.

– Өҫтәл булһа, уны унлап кеше тирәләй, – тип Фәнис һүҙен дауам итте. – Унда һыңар терһәкте ҡуйып яҙырлыҡ та түгел. Коридорҙар тар. Ҡайһыһы тәҙрә, ҡайһыһы ишек төбөндә дәрес әҙерләй. Тауыш. Нисек башҡа инһен...

Зал тынып ҡалды. Уҡыусылар Фәнистең һәр һүҙен эләктереп алып, бер-береһенә ҡараштылар.

– Ни рәүешле генә баһа бирһәгеҙ ҙә, мин балалар советының эше менән килешә алмайым. Ни өсөн тип һорарһығыҙ? Уның уҡыу секторы уҡыусыларҙың уҡыуҙары менән ҡыҙыҡһынмай, художестволы үҙешмәкәр түңәрәге әллә ҡасанғы иҫкергән номерҙарҙы күрһәтеүҙән башҡаны белмәй. Тимәк, культура секторы ла насар эшләй. Хужалыҡ секторын һөйләп тораһы ла юҡ. Балалар йортоноң барлыҡ хужалығын күҙәтеп торорға тейеш ине ул. Ләкин, киреһенсә, ауыҙ асып ҡына йәшәй. Быға миҫал итеп, кисәге хәлде генә алырға мөмкин. Мин өлкән повар тураһында әйтәм. Үҙенең йортомо ни, сумкаһын тултырған да, иҫе лә китмәй, ҡайтып бара.

– Мин уны эштән бушаттым инде, – тине директор, Фәнисте бүлеп.

– Эш унда түгел, Фариза Мәхмүтовна, беҙгә уның тотолоуы мөһим. Ошо көнгә тиклем продуктты ташығанмы? Ташыған. Кем ҡабат беҙҙең аҙыҡҡа ҡул һуҙырға ынтыла, эштән сығарылыу ғына түгел, тағы ла насарыраҡ барып бөтәсәк.

– Дөрөҫ, дөрөҫ! – тине уҡыусылар, тәҙрә янындағылар ҡул сабырға тотондолар. Фариза Мәхмүтовна шул яҡҡа ҡыҫҡа йыуан муйынын бороп, ҡырын күҙен һалғас, тегеләр шунда уҡ туҡтарға мәжбүр булдылар. Ләкин арттан кемдер:

– Дөрөҫ, дөрөҫ! – тип яңынан ҡул сабып ебәрҙе. Ике-өс секундтан һуң уға ҡалғандар ҙа ҡушылдылар.

Директор ни эшләргә лә белмәне. Ул бер торҙо, бер ултырҙы. Гүйә, уның күҙ алдында балалар йортоноң стеналары ҡаҡшаны. Иҫләмәҫтән, Фариза Мәхмүтовнаның терһәге өҫтәл ситендәге сумкаға тейҙе. Сумка асылып, иҙәнгә төштө. Уның эсенән ваҡ ҡына сәтләүектәр өҫтәл аяҡтары тирәһенә һибелделәр. Фариза Мәхмүтовна, эйелеп, уларҙың бөтәһен дә йыйып алырға тырышты. Ләкин сәтләүектең икәүһе алғы рәттәге балаларҙың аяҡ аҫтарын инеп юғалды, ә берәүһе ике-өс аҙым ситкәрәк тәгәрәп туҡтаны. Фариза Мәхмүтовна урынынан ҡуҙғалырға ҡыя алманы, әммә ул һуҡыр сәтләүектән күҙен алманы.

– Үҙең тураһында һөйлә һин, үҙең!.. – тип кемдер ҡысҡырҙы.

– Әәә, тотлоғаһыңмы! – тине Моталлап Фәнискә ҡаршы.

– Тотлоғорһоң да шул... Быға тиклем мин, иптәштәр, кешенең энәһенә лә ҡағылғаным юҡ... Әгәр аңлаһағыҙ, шул тиклем ауыр кисереүе... Пальтоны кистән сөйгә элеп ҡуйҙым, иртән таба алманым. Фариза Мәхмүтовна ла, Шәрип тә: «Үҙе урлаған!» – тиҙәр. Нисек инде ул үҙ әйбереңде үҙең урлайһың.

Баянан бирле урынында сыҙай алмай ултырған Ғәйнулла рөхсәтһеҙ-ниһеҙ һикереп торҙо ла:

– Мин, иптәштәр, Фәнистән башҡа, бөгөн бөтәгеҙгә лә ҡаршы сығам. Шәрипте былтыр балалар советына председатель итеп һеҙ һайланығыҙмы? Һеҙ һайланығыҙ! Былтыр минең уға ҡаршы күтәргән ҡулға иғтибар итмәнегеҙ. Бына хәҙер ул, күҙен дә йоммай, аҡты ҡара, тип иҫбат итә. Яла яғырға тиһәң, Шәрипте генә ҡуш. Ул һине ауырлыҡҡа осрағанда ташлап ҡасасаҡ. Туҡтағыҙ әле, ошо сәғәттә һис юҡҡа Фәнисте ғәйепләһәләр, иртәгә йәки ярты айҙан беҙҙең ҡалғандарыбыҙҙы тиктомалға яфалаясаҡтар. Ни өсөн тип әйткәндә, күреп тораһығыҙ...

Йыйылыштан һуң тәрбиәселәр бүлмәһендә директор менән завуч араһында тағы һүҙ сыҡты.

– Күрһәтәме күрмәгәнеңде? Һиҙеп торҙом, шуға ҡарамаҫтан мин һинең һүҙеңде йыҡмайым тип, алырға риза булдым. Ит изгелек – көт яуызлыҡ, тип шундайҙарға әйткәндәр.

– Фәнис ул дөрөҫтө һөйләй. Мин уны балалар йортона ҡабул ителгән көндән башлап күҙәтәм. Эскерһеҙ, баҫалҡы һәм ныҡыш малай күренә. Уның балалар йортонда йәшәргә тулы хоҡуғы бар. Атаһы ошо бәхетле балалыҡ өсөн фронтта һәләк булған. Фәнис атаһы яулаған азат тормошта, күп ҡаршылыҡтарға осрауға ҡарамаҫтан, үҙенең законлы урынын алырға ынтыла. Фәнис – һалдат улы! Суд тигән һүҙҙең булыуы ла мөмкин түгел, уға пальто бирергә кәрәк... Ә бына Ғәйнулла Шәрибеңде бик урынлы тәнҡитләне. Шәрибең тип шуға әйтәм, сөнки ул һинең яҡының, атаһы-әсәһе иҫән булыуға ҡарамаҫтан, һин уны үҙеңдең ҡанатың аҫтына йәшерәһең. Уны бөгөндән ҡыуып сығарырға хаҡыбыҙ бар.

– Артыҡ күп һөйләйһең! Хәҙергә балалар йортонда мин директор. Ҡасан уны һиңә тапшыралар, шул саҡта... – Фариза Мәхмүтовна һүҙен әйтеп бөтмәне, өҫтәлдә ятҡан ағас линейканы алып уртаға һындырҙы ла, бөтә асыуы менән иҙәнгә ырғытты. – Мине бер кем дә, насар директор, тип әйтмәҫ! Мин ун биш йыл буйына балалар тәрбиәләйем.

– Тәрбиәләү менән тәрбиәләүҙең дә айырмаһы бар. Бөгөнгө сығышығыҙҙы ғына алайыҡ, ул балаларҙа фәҡәт ҡурҡыныс тыуҙырҙы. Мине бындай хәл борсой. Ныҡлы уйлаған кешегә, минеңсә, беҙҙә һәр бер бала менән индивидуаль эш итеү юҡ, уға өҫтән генә, еңел ҡарайбыҙ, йөрәгенә үтеп инә алмайбыҙ. Баланың яҡшы йәки насар сифаттарын тиҙ генә айыра белмәйбеҙ. Тәрбиә ауыр һәм почетлы хеҙмәт! Баланы аяҡҡа баҫтырып, тормошҡа оҙатыу күп көс һалыуҙы талап итә. Әгәр ҙә беҙ ошонда баланы тирә-йүнгә аныҡ фекер йөрөтөрлөк итеп күҙен аса алһаҡ, ул артабан тая-тая булһа ла, алға ынтыла һәм теләгенә ирешә. Әгәр ҙә киреһенсә икән – юғалып ҡала, һинең тәрбиәң уға баҡыр бер тин. Макаренко, Макаренко, тибеҙ. Уны уҡырға ҡушмайбыҙ. Макаренконы уҡырға һәр бер кешенең хаҡы бар! Бөйөк педагог тормоштоң үтә ауыр шарттарында, кешелек тарихында яңы күренеш – совет хеҙмәт коллективының килеп тыуғанлығын күрһәтте. Әлбитттә, хәҙерге беҙҙең балалар егерменсе йылдың балаларынан бөтөнләйгә айырылып торалар. Тимәк, тәрбиә эшендә лә төрлө метод кәрәк.

– Һуң минең методым нисек? – Фариза Мәхмүтовна, ҡыҙарынып-бүртенеп, күҙлеген һөрткөләне.

– Беҙ етемдәрҙе тәрбиәләйбеҙ, уларҙың аталары ла, әсәләре лә юҡ. Беҙ ата-әсәләр һөйөүен бирә алмаһаҡ та, ҡулдан килгән тиклем уларҙы алмаштырырға тейешбеҙ. Шуның өсөн балаларға ышанырға һәм ышандырырға, күндерергә, уға ихлас булырға, эш йөкмәтергә һәм күҙәтергә кәрәк. Бала һиңә эс серен асһын. Шунда ғына ысын тәрбиә биреү мөмкин. Ҡысҡырыу, бармаҡ янау, этеп ебәреү – бөтәһе лә улар тупаҫ методтар. Ундай хәл беҙҙең обществоға хас та түгел.

– Тимәк, мин тупаҫ ҡыланам! Улайһа, министерствоға жалоба менән барығыҙ.

– Мин быларҙы ниндәйҙер маҡсат менән дә һөйләмәйем, ә үҙ-ара иптәштәрсә генә әйтәм.

– Беҙ ҙә аңра түгелбеҙ, һүҙҙең ҡайҙа барғанын әҙерәк аңлайбыҙ, – тип Фариза Мәхмүтовна ҡайтып китте.

Сәлимә Мансуровна, тулҡынланған көйөнсә, тиҙ генә шкафын бикләне лә, тәрбиәләнеүселәр янына ашыҡты.

 

Х

 

Ҡар ҡатыш ямғыр яуып үтте. Хәҙер талғын ғына ябалаҡ ҡар яуа башланы. Ҡаланың майҙандары һәм парктары, урамдары һәм тыҡрыҡтары икенсе төҫ алды. Өфө тағы ла ағарҙы, күркәмләнде. Ялан райондарынан килеүселәр, уны алыҫтан уҡ күреү менән, һоҡланып бөтә алманылар: уларҙың алдында күккә ашып һәм үҙенә тартып торған йәнлек аҡ тау ҡалҡты.

Ғинуар баштарында инде төньяҡтан көслө елдәр иҫте, ишек алдына сыҡҡыһыҙ бурандар ҡупты. Бындай хәл бигерәк тә тәрбиәләнеүселәрҙең ҡышҡы каникулдары осорона тура килде. Ләкин ҡурҡыныслы бурандар оҙаҡ дауам итмәйенсә, ҡапыл, томра ҡоро һыуыҡтар менән алмашынды.

Ошондай көндәрҙең береһендә Фәнис, главпочтамтҡа барып, һеңлеһенә хат һалып ҡайтып килгәндә, урам сатында Моталлапҡа тап булды. Моталлап, уны күреү менән, тиҙ генә күҙ яҙҙырырға уйланы.

– И, крәҫтиән, ҡайҙа ашығаһың? – тип, Фәнис уға өндәшергә өлгөрҙө.

– Йомошҡа, – тине лә Моталлап иғтибар бирмәй, ашығып атлауын дауам итте.

– Ҡара әле, ауыҙын асырға ла теләмәй. Ҡайһылай ҡупайланып киткән, – тип һөйләнде Фәнис үҙ алдына. – Элек улай түгел ине лә... Туҡта... туҡта... Түше ҡапайып тора... Нәмә бар икән? Ҡапыл Фәнистә шикләнеү тыуҙы. Артынан барһам инде?.. Хаталанып, уңайһыҙлыҡҡа осраһам?.. Ни эшләргә?.. Эй, ни булһа ла булыр! – тип тотто ла йүгерҙе.

Фәнис уны ҡыуып етергә ике-өс аҙым ҡалғас:

– Моо-таллап! – тип ҡысҡырҙы.

Моталлап терт итеп артына әйләнеп ҡараны. Уның эскә батҡан. йәшел тиһәң йәшел, зәңгәр тиһәң зәңгәр түгел, йәшелле-зәңгәрле күҙҙәре ҙурыраҡ асылып китте, йәмһеҙ киң яңаҡтары ҡалтыранды. Ул өшөгән йәмшек танауын тартып:

– Ни кәрәк? – тине, уҫал ҡараш ташлап.

– Түшеңдә нәмә бар? – тине Фәнис, тыныс булырға тырышып.

Моталлаптың аяҡтары һығылды һәм ярты аҙымдай артҡа сикте:

– Ниңә? Кии-тап.

– Ҡайҙа, ҡарайыҡ!

– Бынау һыуыҡта ҡуйын аҡтармағайнылар, – ти.

– Әйҙә, әйҙә ҡарайыҡ әле...

– Минең ваҡытым юҡ. Көн кем менән уртаҡ, ҡайтҡас ҡарарбыҙ әле, – тип Моталлап китә башланы.

– Һиңә әйтәләр бит!

– Ҡысҡырма, бында бала-саға юҡ.

– Күрһәт тиҙәр һиңә! – Фәнис Моталлапҡа яҡынлашты.

– Кил, кил. Йыға һуғырға уңайлыраҡ булыр. Кил!

– Абау, ҡарасы уның телен?!

Моталлап аҙымын йышайтты.

– Туҡта! Ә улаймы ни? – Фәнис, йүгереп барып, Моталлаптың пальто яғаһынан эләктерҙе.

– Ебәр, тиҙәр һиңә!.. Әллә... Әлләү... Муйынға батыраһыңмы?!

Моталлап аяҡ салды. Фәнис, йығылып, башын мостовойҙың ҡалҡыбыраҡ торған урынына бәрҙе. Уның танауынан ҡан китте. Ләкин ул иҫләмәҫтән генә Моталлаптың һул аяғынан эләктерҙе. Моталлап канау буйына ауҙы һәм ул Фәнис аҫтында ҡалды.

– Я рабби! Үлтерешәләр бит!

– Исмаһам, милиционерҙары ла күренмәй, – тиештеләр уҙғынсылар.

Фәнис Моталлаптың ҡуйынынан бөкләнеп бөткән салбар тартып сығарҙы.

– Ике балаҡлы китап икән! – тине Фәнис, аяғүрә баҫҡас, һаман ҡан һарҡҡан танауын бейәләйе менән һөрткөләп. – Бына кем ул беҙҙең әйберҙәрҙе урлап һатыусы!

– Үҙемә бирелгән кейемде мин теләһәм ни эшләтәм!..

– Һе... Салбар бит Ғәйнулланыҡы. Бына «Г.Ғ.», тип яҙылған. Факт. Уныҡы! Әйҙә, кемдең кем икәнен детсовет тикшерер...

Яҡшы йәки насар хәбәр бик тиҙ таралып өлгөрә бит ул. Балалар тәрбиәселәр бүлмәһенә ашыҡтылар. Уларҙың һәр береһендә Моталлапҡа ҡарата көслө нәфрәт тыуҙы.

Бүлмәгә тәрбиәселәрҙән башҡаларҙы индермәйҙәр. Балалар Моталлаптың үҙҙәре янына сығыуын талап итәләр.

– Иптәштәр, тынысланығыҙ! Хәҙер бәләкәй генә йыйылыш яһайбыҙ, – тине Фәнис, эске яҡтан ишекте асып.

– Атлаған һайын йыйылыш!

– Беҙ былай ҙа йыйылғанбыҙ!

– Сыҡһын бында!

– Фәнис, кит ишек төбөнән! – тип ҡысҡырышты малайҙар. Хәҙер ишекте ябырлыҡ түгел ине. Көслө этәреш уны күгәне аҡтарылғансы артҡа ҡайырҙы.

– Моталлап, бар, яуап бир, – тине Фәнис.

– Аңлат!

– Беҙҙең уртаға баҫһын! – тиештеләр.

Моталлап ҡурҡып ҡына, тейешле ергә атланы, ул иптәштәренең йөҙөнә башын күтәреп ҡарай алманы.

– Мин... миин... – тине ул, күҙ йәшен һөртә-һөртә, аяҡ-ҡулдарын ҡалтыратып.

– Йә һин, ти. Ниңә минең салбарҙы урланың? – тип Ғәйнулла уға яҡыныраҡ килде.

– Ююҡ... – Моталлап башын һелкте.

– Нәмә уның менән сабый балалар һымаҡ сөкөлдәргә, – тине Фәриҙә.

– Эйе шул.

– Ҡыуырға! Эше лә бөттө.

– Дөрөҫ! – тигән тауыштар яңғыраны.

Моталлап ҡурҡыуынан иптәштәренә алан-йолан ҡаранып:

– Шш! – тине.

– Кем, кем?

– Шәрип... ҡотортто.

Нәҡ ошо ваҡыт коридорға Шәрип ҡайтып инде. Барлыҡ күҙ уға төбәлде. Шәрип, уртала баҫып торған Моталлапты күргәс тә: «Харап итте бит, йолҡош!» – тине эсенән.

– Малайҙар һинең Моталлап эргәһенә баҫыуыңды теләйҙәр, – тине Фәнис.

– Ни өсөн?

– Урлашҡаның өсөн!

– Ниндәй бәлә яғаһығыҙ, кем уны һөйләй?

– Моталлап...

– Ялған! – Шәрип кире сығып китергә самалағайны, ләкин уны унлап ҡул тиҙ эләктерҙе.

– Ҡара әле һин уны, ҡотола алмаҫһың! Имеш, ялған, мин тураһын әйттем инде, – тине Моталлап. – Һин бөтә нәмәне миңә ябып ҡалдырырға уйлайһыңмы? Кем тәүҙә Фәнистең пальтоһын, ә унан һуң Ғәйнулланың салбарын урларға ҡотортто? Кем? Һин бит!

– Ниңә юҡты һөйләйһең! – тип Шәрип Моталлапҡа ҡаршы йоҙроғон күтәрҙе.

– Балалар, тауышты туҡтатығыҙ, – тине Сәлимә Мансуровна, сыуалыш барған ергә йүгереп килеп инеп. – Тәүҙә был хәлде балалар советында тикшерәйек, асыҡлайыҡ. Унан һуң күмәкләп һөйләшербеҙ. Тынысланығыҙ!..

 

Фото: Бәйләнештә.