ТАШТҮККӘН – СЕРЛЕ ҠУЛСА (5) Роман Хисаметдин ИСМӘҒИЛЕВ

5

Ул дөбөр-шатыр килеп ишек асылған тауышҡа уянып китте. Үҙенең ҡайҙа һәм ни эшләп ятҡанын аңлай алмай торҙо. Һелкенергә итеп ҡараны. Юҡ, булмай икән, бар тәне таш булып ҡатҡан. Боролоп ятырға уйланы. Ҡуҙғалырлыҡ та түгел. Ике ҡул ике яҡҡа ҡайырылып сылбыр менән стенаға тарттырылып ҡуйылған. Етмәһә, ятҡан урыны бик ҡараңғы ине. Аяҡтарын борғоларға тырышты. Сылбыр зыңлауынан аяҡтары ла бәйле икәнен аңланы. Күп тә үтмәй, бүлмә ишеге асылып, яҡтырып китте, саф һауа ағымы һиҙелде. Ишектән оҙон ғына сапан кейгән ниндәйҙер кеше килеп инде. Ул бер һүҙ ҙә өндәшмәй бер аҙ ҡарап торҙо ла эйелеп, стеналағы ҡулсаға йоҙаҡланған сылбырҙы ысҡындырҙы һәм ҡарлыҡҡан тауыш менән:
– Фстафай, кафыр! – тине.
Ринат үҙенең ниндәй хәлдә икәнен, бында нисек килеп эләккәнен иҫләргә, башын көскә эшләтеп, уйҙарын тәртипкә килтерергә тырышты. Тик бер нимә лә хәтерләй алманы. Уйҙары бер урында ғына сәбәләнеп буталды.Ут өҫтөндә БТР-ҙың һауаға һикергәнен генә хәтерләй. Унан нимәгәлер һалып, дыңғырҙап барғандарын бер аҙ иҫенә төшөрә алды. Бөтә тәне туҡмап ташлағандан да былайыраҡ ауырта. Уның үлтереп һыу эскеһе килә. Йөрәге, әйтерһең дә, баш эсенә күскән һәм ул һыу, һыу, һыу тип кенә тибә.
Кереүсе уның аяғындағы сылбырҙы ысҡындырҙы, аяғына баҫырға ярҙам итте. Ҡулын бығаулаған сылбырҙың оҙон башын тотоп, уны сығырға өндәне. Әйтерһең дә, аҙбарҙан быҙау алып сыға. Тышҡа килеп сыҡҡас, Ринат яҡты ҡояш нурынан сағылған күҙҙәрен йомдо. Шул килеш тегенең артынан эйәрҙе. Күҙҙәрен асҡанда ул инде ултырғыста ултырған ике бәндә ҡаршыһында ине. Береһе бик таҙа итеп ҡырынған, ҡулдары ла ап-аҡ. Күрәһең, ауыл кешеһе түгел. Ә икенсеһе ҡалын ҡаштары аҫтынан ҡарсыға күҙҙәре менән уны быраулаған бер һаҡалтай. Нәфис ҡуллы, кеҫәһенән ниндәйҙер затлы сигара сығарып, ҡабыҙғысы менән тоҡандырҙы ла тәмләп-тәмләп һурырға кереште. Ауыҙынан төтөн бөркә-бөркә алдындағы тотҡондо баштан-аяҡ өйрәнергә тотондо. Унан Ринатты алдарына килтереп баҫтырған һаҡалтайға тотҡондо бороп күрһәтергә ҡушты. Тегеһе һалдатты тупаҫ ҡына итеп артына борҙо һәм яңынан йөҙө менән тегеләргә ҡаратты. Ултырғыста ултырғандар үҙ-ара нимәлер гәпләшеп алды һәм теге ҡаласа кейенгән, әҙерәк урыҫса һупалағаны йылмайып уға сигараһын һуҙҙы:
– Мә, тартып ебәр. Тартҡың киләлер бит?
Ринат, тәмәке тартмауын белдереп, башын ғына сайҡаны.
Тегенең аптырауы йөҙөнә сыҡты, ниндәйҙер “хе” тигән ауаз сығарып, эйәген һелкетеп алды ла тағы ла иғтибарлыраҡ итеп Ринатты энә күҙенән үткәрҙе:
– Ҡайһы частән?
Ринат әйтергәме-әйтмәҫкәме тип икеләнеп торғанда, артындағы һаҡалтай ҡулындағы осло хәнйәре менән ауырттырып ҡалаҡ һөйәгенә килтереп төрттө лә урыҫсалап:
– Йәшәгең килһә, һөйләшерһең. Йәшәгең киләлер бит? Юғиһә, беҙ ҡафырҙарға бик ялынырға яратмайбыҙ.
Ринат эштең былай уҡ ышанысһыҙ булыуын көтмәгәйне. Ишетеп белә: “дух”тар әсирҙәр менән бик наҙланып тормай. Бигерәк тә яралылар менән. Уларҙы бәрелеш урынында уҡ атып китәләр. Шулай ҙа мосолмандарға ҡайһы берҙә миһырбанлы булғандарын да белә. Ул кинәт кенә мейеһен ярып үткән уйҙан айнып киткәндәй булды: әсир төшөү ошолай буламы икән? Ҡапыл ауыл ситендә йәшәгән “фашист – ҡыйыш баш” Заһит ҡартты иҫенә төшөрҙө. Үҙе лә һиҙмәҫтән саф башҡортса:
– Мин ҡайҙа? – тип һораны.
Ҡаршыла ултырғандар тағы бер-береһенә ҡарашып, нимәлер һөйләште. Урыҫса арыу ғына һөйләшкән шыма битле теге бәндә:
– Һартмы әллә? Ҡайһы өлкәлә тыуҙың?
– Мин һарт түгел. Мин Башҡортостандан, – тип яуапланы.
– Урыҫса белмәйһеңме ни? Урыҫса һөйлә, – тигәс кенә Ринат үҙенең башҡортса һөйләгәнен аңлап ҡалды һәм яуабын урыҫса ҡабатларға мәжбүр булды.
– Урыҫса самалы беләм. Ауыл малайы мин. Башҡортостандан.
– Башҡортостан тигәнде белмәйбеҙ, ул ҡайһы тирәлә? Ниндәй ҡалаларығыҙ бар?
– Уралдан мин. Уфа ҡалаһынан.
Был икәү тағы үҙ-ара һөйләшергә тотондо. Яңынан уның ҡайһы частән икәнен, нисәнсе йыл хеҙмәт иткәнен һораштылар. Командирҙарын, тағы әллә кемдәрҙе һоранылар. Нәфис ҡуллы портфеленән әллә ниндәй билдәләр ҡуйылған һәм төрлө һыҙыҡтар менән биҙәлгән СССР картаһын сығарып, Уралдың ҡайһы тирәлә икәнен күрһәтергә ҡушты. Карталағы яҙыуҙар латин хәрефтәре менән яҙылған булһа ла, Ринат шәйләне. Был картала Башкирия сиктәре күрһәтелмәһә лә, Уфа ҡалаһы бик асыҡ күренеп тора. Ул, ҡалтыранғанын баҫырға тырышып, дерелдәп торған бармағы менән Уфаға төртөп күрһәтте. Бер аҙҙан һорау алыуҙы тамамланылар. Ҡарлыҡҡан тауышлы дух уны кире аҙбарға индереп, бығауынан стенаға беркетеп ҡуйҙы.
Ринаттың зиһенен бөтмәҫ-төкәнмәҫ һорауҙар быраулай ине. Ошо булалыр инде пленға эләгеү тигән нәмә. Барыһы ла көтмәгәндә булды бит. Теге янған БТР-ҙарҙы һәм тирә-яҡта аунап ятҡан иптәштәренең мәйеттәрен күреп бер тетрәнгәйне. Унан ошо мәйеттәр араһында үҙенең дә булыуы мөмкин ине бит. Бына ошоно уйлап шатланды. Тик иҫән ҡалыу шатлығынан иҫереп оҙаҡ йөрөргә тура килмәне – әсирлеккә эләктеләр. Башҡалар ҡайҙа? Улар иҫәнме икән? Әллә ул бер үҙе генә духтар ҡулындамы?
Иҫенә яңынан Заһит ҡарт килеп төштө...

* * *
“Ярты баш” ғүмер баҡый ауылдың ситендә йәшәне, сөнки Себерҙәге лагерҙарҙан ҡотолоп ҡайтҡас, ауыл советы рәйесе уны ауылға индермәне. Дөрөҫөрәге, буш урындар, буш өйҙәр булһа ла, ауыл эсендә йәшәргә рөхсәт итмәне. Силсәүит рәйесе асыҡтан-асыҡ:
– Ауылда придәтелдәргә урын юҡ. Бик йәшәгең килһә, ана, ауылдан биш йөҙ метрлап ситтә урынлашырға мөмкин. Беҙҙең арала фашист ялсылары йәшәргә тейеш түгел, – тип ҡырт киҫте.
Шулай итеп, Заһит ауылдан ситтә, силсәүит күрһәткән урында, ергә землянка ҡаҙып йәшәй башланы. Ҡайһы бер ауылдаштары уны ҡыҙғанып, иҫке-моҫҡо табаҡ-һауыттарын бирҙе. Ә бергә уйнап үҫкән Вәли бәләкәйерәк кенә бер ҡаҙан менән әҙерәк он һәм бер-ике бешерерлек ҡаҡлаған ит ҡалдырып китте. Күптән бында йәшәмәгәс, уны ауылда йүнләп белеүсе лә юҡ. Яҡын ғына туған-тыумаса ла ҡалмаған. Йәштәштәренән ошо Вәли генә иҫән дә бер нисә ҡатын-ҡыҙ ғына уны ныҡлап белә ине. Күптәре егерме беренсе йылғы аслыҡта үлгән. Ирҙәр инде, билдәле, һуғышта ятып ҡалған. Заһитты үҙенең тыуған ауылы ҡабул итмәне, ҡыр типте. Уның нимес әсирлегендә булғанлығын, шуның өсөн ун йылдан артыҡ төрмәлә ултырғанын белгәс, ҡушамат та таҡтылар. Хатта берҙе генә түгел, әллә нисәне. Был остағылар “Ҡыйыш баш” тип йөрөтһә, теге остар “Ярты баш” Заһит тип атаны. Һуғыштан иҫән-имен ҡайтҡан Әхмәй бигерәк йүнһеҙ ҡыланды, ул инде ауылдашын “придәтел”, “әсир”, “ярты баш фашист”, “һатлыҡ йән” тип тә атап бөттө. Һуғыштан иҫән ҡайтыусыларҙың күбеһе Заһит тип кенә йә ярты баш Заһит тип йөрөттө. Ә Әхмәй үҙе һуғыш яланында бик оҙаҡ булманы, бәрелештәрҙә лә ҡатнашманы. Уны һәм үҙе кеүек башҡаларҙы ла, бик мөһим задание үтәргә бараһығыҙ, тип ай буйы әҙерләнеләр. Унан ҡырым татарҙарын тыуған илдәренән һөрөргә ебәрҙеләр. Был полкты өр-яңы америка машиналары “студобеккер”ҙарға тейәп, Ҡырымға алып килделәр. Һуғышты шунда тамамланы. Ҡырымда бик актив булған өсөн “Хәрби хеҙмәттәре өсөн” тигән миҙалы ла бар. Ниндәйҙер бик мөһим ҡырым татарын тотҡан өсөн ҡырҡ дүрттең йәйендә ун көнлөк ялға ауылдарына ла ҡайтып килде. Ялда саҡта маҡтанып та йөрөнө әле. Ҡасып йөрөгән, дошманға һатылған ҡырым татарының башын киҫеп, штабҡа килтереп күрһәтһәң, ун көнлөк ял бирәләр. Мин икене алып килгәйнем дә, командир береһен сержантҡа яҙҙырырға ҡушты. Ни эшләйем инде? Береһен уға бирергә тура килде, тип шапырынды.
Заһит үҙенең нисәнсе йылда тыуғанын да бик белмәй ине. 1914 йылғы Герман һуғышы башланғас батша армияһында унтер офицер булып хеҙмәт иткән ағаһы, һуғышҡа оҙатыуҙарын белгәс, бер нисә көнгә ял алып, ата-әсәләре менән хушлашырға тип ауылға ҡайтып төштө. Тик уға ата-әсәһен күрергә яҙманы, сөнки улар бер-бер артлы ауырып, мәрхүм булғандар. Өйҙә яңғыҙ ғына көн күреп ятҡан ҡустыһын күреп, унтерҙың йөрәге әрнене. Уны ҡосаҡлап бер аҙ йәш тә һығып алды. Ике һеңлеһе сит ауылда кейәүҙә ине. Хеҙмәттәге кеүек эште тиҙ башҡарырға өйрәнгән ағаһы икенсе көндө үк кейәү-һеңлеләрен саҡыртып, мулланан мәрхүмдәр рухына доғалар уҡытып, бәләкәй генә аш мәжлесе үткәрҙе.
Китер көндө ҡустыһы Заһиттың моңһоуланып ҡалған күҙҙәренә ҡарап, илап ебәреүҙән саҡ түҙҙе. Малайҙың яңы ғына ун ике йәше тулып, ун өс яғына сыҡҡан сағы. Әле мыйыҡ та һыҙылмаған. Бала ғына инде. Шуға ул ҡустыһына ҡарап:
– Әйҙә, киттек! Урман эсендәге ауылда һин дә астан үлергә мөмкинһең. Етмәһә, һыйырҙы ла айыу йыҡҡан. Бар мөлкәтте күрше ауылдағы Зәйнәп һеңлегә тапшырабыҙ. Айһылыу менән үҙҙәре нисек булһа ла килешеп бүлешерҙәр әле.
Был тәҡдимгә Заһит шатланып риза булды. Ул ишетеп белә ине, башҡа ерҙәрҙә тормош ҡыҙыҡлы һәм етеш икәнен, сөнки кейемде, тәм-том ризыҡтарҙы, хатта он һәм ауға йөрөргә кәрәк булған йыһаздарҙы гел ситтән алып ҡайталар. Ауыл кешеләренең күбеһе ситкә китеп аҡса таба. Тик улай эшләргә йәш әле ул. Бик йәш.
Шулай итеп, 1915 йылдың көҙөндә уны ағаһы үҙе хеҙмәт иткән часкә алып китте. Юлда ҡат-ҡат туҡыны: һораһалар, ун ете йәш тулды, тип әйт. Ҡустыһы тиҙ арала урыҫсаға өйрәнһен өсөн поезда барғанда уның менән, аңлаймы-аңламаймы, урыҫса ғына һөйләште. Хәрби часкә килеп еткәндә малай ҡайһы бер һөйләмдәрҙе хәтерендә ҡалдырып, күп кенә һүҙҙәрҙе ятларға өлгөргәйне.
Командир, был йор телле һәм баһадир кәүҙәле башҡорт унтерын яҡшы белә. Уның ярҙамы тейҙе. Шуға ла ағаһы Заһитты үҙе эргәһенә хеҙмәткә тиҙ урынлаштыра алды. Егет аттар ҡарарға бик әүәҫ булғанға, полк командирының аттарын ҡараусыға ярҙамсы итеп урынлаштырҙылар. Теге, кем әйтмешләй, ашау – байҙан, үлем – Хоҙайҙан тигәндәй, малай өсөн, ысынлап та, байрамса тормош башланды. Тау-таш һәм тайга уртаһында урынлашҡан ауылда аслы-туҡлы, барлы-юҡлы тигәндәй көн күреп ятҡан малай, күҙгә күренеп матурайып, таҙарып китте. Ағаһы көн дә кереп хәлен белде. Турникта һәм башҡа йыһаздарҙа һалдаттар өсөн эшләнергә тейешле күнекмәләрҙе күрһәтте, командаларҙы үтәргә өйрәтте. Нисек итеп атларға, аҙымды ҡайһы аяҡтан башларға һәм һалдаттарҙың башҡа ябай ғына күнекмәләрен ҡабатлатты. Ярты йыл тигәндә малай бер йыл хеҙмәт иткән һалдаттар кеүек серҙәргә төшөнгәйне инде.
Тиҙҙән уларҙың часен дә Герман фронтына оҙаттылар. Был яңы ғына матурайып үҫеп килгән башҡорт малайы ысын һуғыштың нимә икәнен шунда белде. Уларҙың часен тиҙ үк фронттың утлы өйөрмәһенә алып кермәнеләр. Нимә өсөндөр йылдан артыҡ ситтәрәк резервта тоттолар. Бына шунда ағаһы уны урыҫса уҡырға өйрәтте. Унан инде һуғыш ҡыҙғандан-ҡыҙып, фронтта һәм илдә хәлдәр ауырайғас, уларға ла сират етте. Юҡ, ул мылтыҡ күтәреп атакаға барманы. Ул ялан кухняһынан ат менән аҙыҡ ташыны. Эйе, ул ваҡытта төрлөһө булды. Бик көсөргәнешле саҡта окоптағыларға мылтыҡ тоторға ла тура килде. Тик кешегә атып буламы ни? Дошман булһа ла кеше бит. Уныһына ла өйрәнәһең икән. Заһит та өйрәнде. Бер ваҡыт эргәһендә генә снаряд шартлап, арҡаһы ҡаты ғына яраланды. Тиреһенең устан ҙурыраҡ өлөшө аҡтарылып төшкән һәм ботонан арыу ғына итте умырып ташлаған. Ярай госпиталь йыраҡ түгел. Ағаһы ялан госпиталенә алып барҙы. Айырылышыр алдынан ҡат-ҡат туҡыны:
– Яраң ул ҡәҙәр ҡурҡыныс түгел. Оҙаҡламай һауыҡтырып, аяғыңа баҫтырырҙар. Кире һуғышҡа барырға ашҡынма. Үҙең күрҙең дә инде хәлдәрҙе. Хәҙер күҙең асылды, уҡырға-яҙырға ла өйрәндең. Ҡала тирәһендә берәй эшкә урынлаш. Мөмкин булһа уҡып, берәй һөнәр алырға тырыш. Ауылға ҡайтырға һуғыш бөткәс тә өлгөрөрһөң әле. Мин килгеләп торормон. Донъя хәлен белеп булмай, төрлө саҡ булырға мөмкин, бирешмә!
Шулай айырылыштылар. Ағаһы мөмкин булған һайын килеп, хәлен белешергә вәғәҙә итһә лә, барып сыҡманы. Егет ағаһы менән аҙаҡҡы тапҡыр күрешеүе тураһында белмәй ине әле. Икенсе көндө яралыларҙы эшелонға тейәп, һуғыштан йыраҡҡараҡ, тылға оҙаттылар. Заһит Петербургка бына шулай килеп эләкте. Бер аҙ төҙәлеп аяҡҡа баҫҡас, хәрби заводҡа эшкә урынлашты. Унда һуғышҡа кәрәк төрлө йыһаздар етештереп, уларҙы хәрби караптарға урынлаштырыу менән шөғөлләнәләр ине. Егет бик отҡор булды, һәр яңылыҡты тиҙ үҙләштерҙе. Ниндәй генә эш ҡушһалар ҙа башҡарып сыға ине. Шуға ла бригадир һәм мастерҙар был башҡорт егетен яратып, үҙ итеп наш Захарчик тип йөрөтә башланы. Бигерәк тә уның ошолай малай ғына көйөнә доброволец булып фронтҡа киткәненә, унда ҡаты бәрелештәрҙә ҡатнашып, яраланғанын белгәс, ихтирам бермә-бер артты. Наряд япҡанда ла аҡсаны арыу ғына яҙҙылар. Тик был тормош оҙаҡҡа барманы. Төрлө буталыш-сыуалыштар көсәйеп китте. Тора-бара Батшаны ла алып ташланылар. Китте төрлө стачка-забастовкалар. Заводта ла тәртип бөттө. Унан власҡа большевиктар менде. Граждандар һуғышы башланып, ҡалаға аслыҡ һәм емереклек килде. Ҙур илдең башҡа өлкәләренән дә төрлө хәүефле хәбәрҙәр ишетелеп торҙо. Заводта ла эштәр хөртәйҙе. Бер ваҡыт уны мастер үҙ янына саҡырып алды ла:
– Бына ошо төргәкте Кронштадта хеҙмәт иткән матростарға илтеп тапшыр. Бер юлы ҡәлғәләге беҙ етештергән йыһаз-ҡоролмаларҙы ла тикшереп ҡайтырһығыҙ. Иҫке, ватылғандарын төҙәтеп, яңыға алыштырырһығыҙ, – тип, әллә күпме эш йөкмәтеп, уны ике оло йәштәге эшсегә эйәртте.
Был 1920 йылдың һалҡын декабре ине. Кронштадт ҡәлғәһендә эш күп. Алып килгән төргәкте ҡаршы алған матросҡа тапшырып, улар эшкә тотондо. Эш муйындан, шуға ла көн һайын завод барагына ҡайтып тормаҫҡа булдылар. Уларға етәкселек иткән хәрби:
– Матростар менән бер казармала йәшәрһегеҙ, ашханала бергә ашарһығыҙ. Улар үҙ эштәре менән, һеҙ үҙ эшегеҙ менән булырһығыҙ. Тик матростар ситтән килгәндәргә шикләнеп ҡарай. Шуға ла кейем-һалым складынан үҙегеҙгә яраҡлы матрос кейемдәре алып кейерһегеҙ. Бына һеҙгә рөхсәт, – тип, бер ҡағыҙ тотторҙо.
Матрос кейемдәре кейеп алғас, уларҙы башҡа матростарҙан айырырлыҡ түгел ине. Шулай итеп, Заһит-Захар үҙенең тағы ике иптәше менән Кронштадт ҡәлғәһендә хеҙмәт итә башланы. Хәҙер инде матрос булып. Бында ла тәртип бөткәйне. Тик ашау-эсеү яғы заводтағы менән сағыштырырлыҡ түгел, күпкә яҡшыраҡ. Ни тиһәң дә, Балтика матростары революция терәге һәм большевиктарҙың төп таянысы бит.
1921 йылдың февраль айы ине. Илдәге тәртипһеҙлеккә һәм аслыҡҡа ҡаршы ризаһыҙлыҡ матростар араһында ла көсәйеп китте. Кронштадта хеҙмәт итеүсе матростар баш күтәреп, яңы ғына ойошторолған Совет хөкүмәтенә ультиматум белдерҙе. Унан китте мәхшәр, ҡупты дауыл тигәндәй, Петроградтағы үҙҙәрен ҡыҙыл ғәскәр тип атаған съезд депутаттары, азатлыҡ бирелә тип алдатылған латыштар һәм тағы әллә кемдәрҙән торған төркөм Кронштадт ҡәлғәһен штурмланы. Көс матростар яғында булһа ла тарҡаулыҡ, унан да бигерәк, йүнле командирҙарҙың юҡлығы арҡаһында, баш күтәреүселәр еңелеүгә дусар булды. Тәжрибәле һәм ҡарт офицерҙарҙы матростар тыңламаны, уларҙы һанға ла һуҡманы. Тыңламау ғына түгел, батша хеҙмәтселәре тип, күптәре атылды йә флоттан ҡыуылды. Ысынында Балтика флоты ябай матростар ҡулында, ә улар уҡымаған наҙан эшсе һәм крәҫтиәндәр ине.
Ҡыҙыл ғәскәрҙәр бар көстәрен туплап, штурмға ташланды. Еңелеүҙе һиҙгән фетнә ойоштороусы етәкселәрҙең күбеһе, боҙ өҫтөнән йәйәүләп, Финляндияға ҡасып китте. Етәкселәр булмағас, баш күтәреүселәр араһында паника башланды. Крепость бирелергә мәжбүр булды. Унан инде, ысынлап та, мәхшәр ҡупты. Баш күтәреүселәрҙең барыһын да карап трюмдарына, казармаларға һәм күмер складтарына ябып ҡуйҙылар.
Йәш Совет власы үҙенән ил дилбегәһен тартып алырға ынтылыш яһаған бар көстәргә бик аяуһыҙ булды. Кронштадт матростарын, үҙҙәренән мәкеләр уйҙырып, тере килеш меңәрләп шунда батырҙы. Ниндәйҙер мөғжизә менән иҫән ҡалғандарын төрмәләргә ябып, яңы ғына ойошторолған лагерҙарға оҙаттылар.
Заһит был дәһшәт-мәхшәрҙән нисек тере ҡалғандыр? Нисәмә йылдар үтһә лә, үҙе лә аңлай алманы. Күрәһең, хөкөмдарҙар уны малайлыҡтан да сығып бөтмәгән юнга тип белде. Атылыуҙан ҡотолоп,1919 йылда Советтар тарафынан ойошторолған Холмогор лагерына барып эләкте...

Дауамы бар.