ТАШТҮККӘН – СЕРЛЕ ҠУЛСА (6) Роман Хисаметдин ИСМӘҒИЛЕВ

6

* * *
Икенсе көндө иртән Ринатты һорау алырға тип тағы тышҡа сығарҙылар. Тәмле былау еҫе танауына бәрелде. Шунда ғына ныҡ ашағыһы килгәнен тойҙо. Баҡсалағы алма һәм йөҙөм ҡыуағы аҫтында табын әҙерләнгән икән. Шул табын күренеп торған урынға ултырттылар. Кисәге шыма йөҙлө ир бөгөн икенсе, ҡыҫҡа еңле күлдәктән ине. Ул Ринатты күреү менән:
– О-о, “шурави”, хәйерле көн! – тигән булды.
Ринат уға баш ҡағып ҡуйҙы, аҫтан ғына тирә-яҡты ялт-йолт ҡарап алырға ла өлгөрҙө. Бында шулай инде, һәр йорт бер бәләкәй генә ҡәлғә-нығытма. Ихаталары балсыҡҡа таш ҡатырып, бейек итеп өйөлгән – һикереп сығып ҡасырмын тимә. Ул ирекһеҙҙән ауылдарындағы кәртә һәм таҡтанан ғына ҡороп эшләгән ихаталарҙы хәтерләп алды. Ҡайһы бер кешеләрҙең ундай ихаталары ла юҡ.
Егеттең аҫтан ғына тирә-яҡты ҡараштырғанын теге әҙәм дә һиҙеп алды. Ул инде үҙ сиратында:
– Файҙаһыҙ. Бынан ҡасып китә алмайһың. Ҡасҡан осраҡта ла тарлауыҡтан сыҡҡанда афғандар посына, йә булмаһа, засадаға эләгәсәкһең. Ә унда минең кеүек кешесә һөйләшеп тормайҙар. Үҙегеҙҙә етештерелгән, һеҙҙеңсә әйтһәк, “калашка”нан бер генә очередь ебәрәсәктәр. Шулай булғас, яҡыныраҡ кил һәм эргәмә ултыр, – тип егетте үҙе эргәһенә саҡырҙы. Ринаттың ҡулындағы бығауҙы ысҡындырмағайнылар. Ул, сылбырҙарын сылтыратып, таҙа битленең эргәһенән бер-ике метр ситтә торған ташҡа барып ултырҙы. Таш әле ҡояш нурынан саҡ йылынып ҡына килә.
Ул башының бер туҡтауһыҙ геүләүен баҫырға тырышып, баҡса эсендәге һый-ниғмәттәр тулы өҫтәлгә күҙ төшөрөп алды. Күрәһең, уның был хәрәкәте ирҙең иғтибарынан ситтә ҡалманы. Ир, әҙерәк мыйыҡ аҫтынан йылмайғандай итеп, дуҫтарса һүҙен башланы.
– Кисә ныҡлап танышырға форсат булманы. Минең исемем – Джон Смит. Халыҡ-ара “Ҡыҙыл хач” ойошмаһының Афғанстандағы күҙәтеүсеһе булам. Беҙҙең ойошма тураһында ишеткәнең барҙыр инде. Илдәр араһындағы конфликт һәм һуғыштар арҡаһында бәлә-ҡазаға юлыҡҡандарға, шулай уҡ әсирҙәрҙең тормошон еңеләйтеүгә күп көс һалабыҙ, әсирлектән ҡотолорға ярҙам итәбеҙ. Шулай булғас, һин минең менән осрашыуға шатланырға ғына тейешһең. Беҙ бар ерҙә лә була алмайбыҙ. Һине осратыуыбыҙ ҙа осраҡлы ғына булды. Һине был әсирлектән ҡотҡарырға тырышасаҡбыҙ.
Ринат һаман баҡсалағы мул һыйлы өҫтәлде уйлап, тегенең һөйләп бөткәнен дә көтмәй:
– Ҡасан ашағанды ла оноттом. Ашағы килә, – тип ҡуйҙы. Былай әйтә алғанына үҙе лә аптырап китте. Ашау тураһында һүҙ ҡуҙғатҡас, уның, ысынлап та, бик ашағыһы килде.
“Шыма бит” үҙе лә өҫтәл яғына ҡарап алды ла:
– Әле беҙҙең һүҙҙәр бөтмәне. Берәй дөйөм фекергә килгәс, иркенләп ашап, сәйләп алырбыҙ. Һеҙҙең халыҡ сәй ярата бит. Баллап һәм ҡаймаҡлап, шулаймы? – тип тә өҫтәп ҡуйҙы.
Ринат эстән генә: “Тик ятмаған, беҙҙең Уралда йәшәгән башҡорт һәм татар тураһында һорашҡан, ахыры”, – тип уйлап алды.
Егет тағы взводтағы сержантты уйланы. Ул төшкө аш ваҡыты етә башлаһа: “Ас ҡорһаҡҡа эшләге лә, уйлағы ла килмәй, һуғышыу тураһында һүҙ ҙә әйтмәйем. Һуғыш – һуғыш инде ул, ә төшкө аш ваҡытында булырға тейеш”, – ти торғайны. Шуға ла ул тағы ла еңмешләнеп:
– Ас ҡорһаҡҡа башҡа йүнле фекер килмәй. Ашарға ине, – тип ҡуйҙы ла тағы баҡсаға күҙ төшөрөп алды.
“Ҡыҙыл хач” ағзаһы:
– Ашау ҡасмаҫ, тәүҙә һөйләшеп килешәйек. Унан иркенләп мәжлес ойошторорбоҙ.
– Юҡ, тәүҙә ашау, унан һөйләшеү. Табын артында ла һөйләшеп була бит.
Тегенең был тиҫкәре “шурави”ҙан беренсе еңелеүе ине, ә әсирлеккә эләккән еңмеш башҡорт егетенең бәләкәй генә булһа ла еңеүе булды. Әлбиттә, был совет һалдатын эт итеп туҡмап, йә булмаһа берәй аҙна һыуҙа ғына тоторға ла булыр ине. Юҡ, ул үҙенсә – яҡшылыҡ менән егетте үҙ яғына ауҙарырға уйланы. Шулай ҙа, еңелеүен йәшерергә тырышып, һалдатты табынға саҡырҙы. Ситтәге алмағасҡа эленгән йыуынғыста “таҙа” бит-ҡулдарын сайҙы. “Шурави” ҙа яйы сыҡҡанда биттәрен йыуып алды. Улар табынға килеп ултырыуға, лампа эсенән сыҡҡан дейеү малайы шикелле ҡыланып, эргәләренә таҙа ғына кейенгән йәш кенә афған егете килеп баҫты һәм табындағыларҙы хеҙмәтләндерергә тотондо. “Шурави”ҙың табын ситендә ҙур ғына самауыр башында парҙарын сығарып торған сәйнүккә ҡарап алғанын күреп, тиҙ арала йәшел сәй яһап ултыртты. Сәйҙән хуш еҫтәр таралыуына ҡарамаҫтан, совет һалдаты кәсәнән бер-ике генә йотто. Уның йәшел сәйҙе тәүге тапҡыр тәмләп ҡарауы ине. Бик оҡшатып бөтмәне. Табын бик мул ине. Шуға ла Ринат яйлап, иркенләп ашарға уйлағайны ла ҡатын-ҡыҙ ҡуллы әҙәм тағы һүҙен дауам итте:
– Йә, нимә уйлайһың, йәш кеше? Әле һиңә, моғайын, ун туғыҙ йәштәр самаһы. Бар ғүмерең ошонда пленда үтеүен теләмәйһеңдер бит? Унан да бигерәк, был ҡырағай халыҡты беләһең, күп һорап тормайҙар. Патрондары етерлек, уларға кешене аттылар ни, мал һуйҙылар ни – айырма юҡ. Фанатик, ҡара халыҡ. Хатта күмеп тә яфаланмайҙар. Ана, тау өҫтөндә осоп йөрөгән төйлөгән һәм үләкһә ҡоҙғондарына аҙыҡ булаһың да ҡуяһың. Бына шулай, ҡәберең дә булмай.
Ринат ауыҙын тултырып сәйнәй-сәйнәй:
– Мине ҡотҡарырға иҫәбең булғас, ҡотҡар! Мин риза.
– Һеҙ – урыҫтар – бик ҡыҙыҡ һәм ҡырағай халыҡ. Оло кеше менән бик дорфа һөйләшәһегеҙ. Барығыҙ ҙа бик тәрбиәһеҙ...
– Мин урыҫ түгел. Мин – башҡортмон.
– Бына тағы үҙеңдең тупаҫлығыңды күрһәтәһең. Тыңлап бөт. Башҡорт булыуың бигерәк тә һәйбәт. Һеҙҙе – башҡорттарҙы – урыҫтар ғүмер баҡый ҡырҙы. Француздар менән һуғышта ла урыҫтар һеҙҙең кеүек ҡоллоҡҡа төшкән халыҡтарҙы алғы сафтарға ҡуйҙы. Парижға беренселәрҙән булып керҙек тип шапырынған булаһығыҙ. Ә бит урыҫ генералдары юрамал һеҙҙе алдан ебәрҙе. Француздар Парижды һаҡлап, көслө ҡаршылыҡ күрһәтер, һалдаттар күп ҡырылырға мөмкин тип, алдан һеҙҙең кеүек буйһондоролған халыҡты ебәрҙе. Ә француздар аҡыллы халыҡ, ҡаршылыҡ күрһәтеп тә торманы. Улар һуғыштарҙан туйып бөткән. Бына шуға ла һеҙ маҡтанып, беҙ Парижға беренсе керҙек, тигән булаһығыҙ. Ә генералдарығыҙҙың бик тә аҫтыртын сәйәсәтен аңлап бөтөрмәйһегеҙ. Башҡорттар менән етәкселек иткән Шайморатов генералды ҡылыс-һөңгө менән фашист танктарына ҡаршы ебәреп, күпме башҡорт ҡырылды? Йә, әйт инде, кем ҡылыс күтәреп, һөңгө тотоп танкка ҡаршы бара? Әле лә, бына был Афған һуғышы ла, башҡорттарға арт һөртөргә лә кәрәкмәй. Урыҫтар өсөн һуғышып йөрөйһөгөҙ. Сәйәси хәлдәрҙе аңлап бөтөрмәйһегеҙ. Имеш, интернациональ ярҙам күрһәтәһегеҙ. Ә бит һеҙ – агрессорҙар. Сит мәмләкәткә баҫып керҙегеҙ. Бына шуға ла һин әле минең алда әсир хәлендә ултыраһың. Эйе, был ҡоллоҡтан һине азат итергә, һине ҡотҡарырға, эйе-эйе, һине азат итергә мин генә булдыра алам. Һинең кеүек пленға төшкәндәр һеҙҙең СССР тигән дәүләтегеҙгә кәрәк түгел. Ҡотолоп ҡайтһағыҙ ҙа, барыбер һеҙҙе Себер көтә. Һалҡын себер, хурлыҡ һәм кәмһетелеүҙәр көтә. Хатта атай-әсәйҙәрегеҙгә бармаҡ төртөп күрһәтәсәктәр. Ана, һатлыҡ йәнде тәрбиәләүселәр, тип. Ана, предателдең ата-әсәһе килә, тип. Өйләнәм тиһәң дә, әсирлектә булған кешегә ниндәй ҡыҙ кейәүгә сығыр икән? Балаларың булһа, улар ғүмер баҡый һатлыҡ йән балалары булып ҡаласаҡ. Һеҙҙә иҫән халыҡ дошмандары балалары әле лә бар. Һатлыҡ йән, нимес әсирлегенән ҡайтҡандарҙың балалары. Бына шулай, туғаным, уйла. Барыһын да уйла! Миңә иртәгәнән дә ҡалмай Исламабадта булырға кәрәк. Ашығыс эштәрем бар. Иртәгәгә тиклем уйла, – тине.
Ғәфү үтенә-үтенә, инде һый-ниғмәттәрҙән ҡәнәғәт булып туя башлаған Ринатты әле бер яҡтан, әле икенсе яҡтан шарт-шорт иттереп фотоға төшөрөп алды:
– Һине ҡотҡара торған документтарҙы тултырғанда кәрәк буласаҡ, – тине. Аҙаҡ хушлашып:
– Аңла, туғаным, иртәгәгә тиклем ваҡытың бар. Хуш, – тине лә бер ҡабым ризыҡ та ҡапмайынса, өҫтәл артынан тороп, өйгә инеп китте.
Шуны ғына көткән кеүек, уның ҡулын бығаулаған сылбырҙан теге һаҡалтай килеп тә тотто һәм башы менән ымлап, үҙе артынан эйәрергә ҡушты. Ни эшләһен, әсир – әсир инде. Яҙмышы ла ҡолдарҙыҡы кеүек. Уны тағы теге ярым ҡараңғы һарайға индереп, стеналағы ҡулсаларға сылбырын беркетеп ҡуйҙылар. Был юлы аҫтына бер аҙ һалам йәйгәйнеләр.
Ринат ярым ҡараңғы келәттә үҙ уйҙары менән яңғыҙ ҡалды. Ярай әле туйғансы ашаттылар. Теге “Ҡыҙыл хач” хеҙмәткәре һөйләгәндәрҙе иҫенә төшөрөп уйланды. Былар ниндәй ниәт менән уны ҡотҡарырға теләй? Күңеленә “Ҡыйыш баш” Заһит бабайҙың үҙ башынан үткәндәрен һөйләгәне иҫенә килеп төштө.
Уны ла бит себерҙән ҡайтҡас ауылға индермәйенсә, землянкала йәшәргә мәжбүр иттеләр. Тик ул бик тә тырыш кеше ине. Ауылдаштарынан ҡалышмайынса өй бөтөрөп, һуңлап булһа ла, етеш тормошта йәшәне.
Ринат ул ваҡытта үҫмер ине: һигеҙенсе класты тамамлағайны. Бесән өҫтө. Атаһы арбаға бесән тейәп Ринатты ауылға ҡайтарып ебәрҙе. Кире килгәндә тағы бер һәнәк, туҡланырға ризыҡ алып килергә ҡушты. Ауылға етергә лә күп ҡалмаған, хәйерсегә ел ҡаршы тигәндәй, ат нимәнәндер өркөп, ҡапыл ситкә боролдо. Йөк ауҙы. Ринат бесән өҫтөнән ергә тәгәрәп төштө. Ярай ул-был булманы. Бесән тейәлгән арбаны кире тәгәрмәстәренә баҫтырырға тырышһа ла, барып сыҡманы. Бесәнде бәйләгән баҫырауҙы сисеп, йөктө бушатырға ғына ҡала. Шулай аптырап торғанда, арттан “Ҡыйыш баш” Заһит бабай ҡыуып етте.
Икәүләп ҡыйынлыҡ менән йөктө кире ултырта алдылар. Йөк бер яҡҡа ҡыйшайғайны. Шулай ҙа оло кешенең кәңәше һәм өйрәткеләүе менән ауылға имен генә ҡайтып еттеләр. Заһит ағай алып ҡайтҡан бесәнде өйөргә лә ярҙамлашты. Ринаттың әсәһе тиҙ генә сәй табыны өлгөртөп, сәй эсергә саҡырҙы. Сәйләп алғас, Заһит ағайҙы оҙатырға Ринат та эйәреп ишек алдына сыҡты. Шунда “Ҡыйыш баш”:
– Ҡара әле, улым, минең яҡындағы, ана теге тау артында ғына бер-ике күбәлек бесәнем ҡалды. Берәй бушыраҡ ваҡытыңда атығыҙҙы алып торормон әле. Шул бесәнде килтереп ауҙарырға ине. Ауылға яҡын булғас, мал-тыуар емерә башлар, – тине.
Әле иртә ине. Ринатҡа ла атаһы янына иртәгә генә барырға. Шуға ла ул:
– Кискә тиклем ат та, мин дә бушбыҙ. Әйҙә, ағай, бөгөн үк килтерәйек.
– Ай, улым, бөгөн килтерә алһаҡ бик тә яҡшы булыр ине лә ул. Мин өйгә ҡайтып, әҙерәк ҡапҡыларға, эсергә сәй булһа ла яһатып алайым инде.
– Юҡ, Заһит ағай, улай оҙаҡҡа китә. Әйҙә, хәҙер үк ҡуҙғалайыҡ. Самауырҙа ҡайнаған һыу бөтмәгән. Сәйҙе әсәй яһап бирер.
Шулай иттеләр. Был уңыштан Заһит ағайҙың күңеле тамам күтәрелеп, урман юлында йырлап уҡ ебәрҙе һәм Ринатты маҡтап алды. Егеттең дә күңеле булып, ул инде үҙен күптән ҡыҙыҡһындырған һорауҙы Заһит ағаһына бирмәйенсә түҙә алманы:
– Заһит ағай, бер һорау бирһәм, асыуланмайһыңмы?
– Юҡ, улым, асыуланмайым. Бөгөн кәйефем һәйбәт. Хет икешәр һорау бирһәң дә була.
Һорауҙы бирергәме-юҡмы тип, егет бер аҙ икеләнеп торҙо. Оло кешенең үпкәләүенән ҡурҡты. Шулай ҙа ҡыҙыҡһыныуы көслө ине. Ни булһа шул булыр, тәүәккәлләне:
– Заһит ағай, ниңә һине “Ҡыйыш баш” тип йөрөтәләр?
Егет Заһит ағаһын күҙ ҡырыйы менән генә күҙәтә башланы. Тегеһе инде бер аҙ көлөмһөрәп, башын сайҡаны. Ринат “Ҡыйыш баш”ты ниңә улай атағандарын бер аҙ ишетеп белә ине. Шулай ҙа ағайҙың үҙенән ишеткеһе килде.
– Бәй, минең баштың ярты һөйәге юҡ бит. Шуға ҡыйыш баш тип атайҙар инде. Быныһын ғына үҙең дә беләһең бит.
– Ә шулай ҙа, ни эшләп улай булды һуң?
Заһит ағай кеткелдәп көлөп алды ла тағы башын сайҡап ҡуйҙы һәм көтмәгәндә моңло ғына итеп:
– Ниҙәр күрмәй ир-егеткәй менән ат башы, – тип йыр һуҙып алды ла аттың әкрен генә юртҡан ыңғайына һәм арбаның үҙ көйөнә келтер-келтер килеүенә ҡушылып, һөйләп алып китте. – Һуғышта булды, улым. Һуғышта. Нимес снарядының ярсығы алып китте баштың яртыһын. Дөрөҫөрәге, баш һөйәгенең бына ошо яғын. Шуға ла йәй ҙә, ҡыш та бүректе һалмайым. Ошо яҡҡа ҡырынайтып кейәм. Ҡыш һыуыҡ теймәһен, йәйен эҫе ҡапмаһын тип. Оҙаҡ ҡына госпиталдә ятып сыҡтым. Шәп йәһүд хирургының ҡулына эләктем. Алтын ҡуллы кеше ине. Мәрхүм инде ул. Мине ҡабаттан кеше итеп яһаны. Ул булмаһа үлер инем. Мин һауыҡтым. Госпиталдән һуң ҡабат үҙемдең часҡа ебәрҙеләр. Унда мин ялан кухняһында хеҙмәт иттем. Аттарҙы яҡшы белгәнгә, уларҙы ышанып тапшырҙылар. Бына шул аттар менән алғы һыҙыҡҡа ашарға ташыным. Ниндәй генә ҡаты бәрелештәр булмаһын, һуғышсыларҙы ваҡытында ашатырға кәрәк. Быныһы – яҡшы осраҡта. Ә инде аламаһы – бик ҡаты алыштар булғанда алғы һыҙыҡҡа барып етеп булмай. Беҙҙең һуғышсыларҙың ҡайһы берҙә өсәр көн ашамай-эсмәй һуғышҡан саҡтары ла булды. Булды инде, улым, барыһы ла булды. Бына шундай хәлдәр ине.
Заһит, һөйләүенән туҡтап, ауыр көрһөндө, уйҙарына бирелеп, тынып ҡалды. Ринат, бар батырлығын йыйып, тағы бер һорауын бирҙе:
– Ә ни эшләп һуң һиңә һатлыҡ, пленный тиҙәр?
Заһит был юлы бер һүҙ ҙә өндәшмәй оҙаҡ ҡына барҙы. Ат күптән юртыуынан туҡтап, үҙ ыңғайына ғына атлай. Тирә-яҡта төрлө-төрлө урман ҡоштары һайраша. Заһит ағаһының бесән биләмәһенә лә күп ҡалманы. Ағай әкрен генә тамағын ҡырғылап алды ла:
– Әсирлекте әйтәһең инде, улым? Уға килгәндә, был һуғыш бөткән көндө булды. Чехословакияның урман-тауҙары араһында инек. Тик шуныһы бар: һин минән ишеткәндәрҙе бер кемгә лә ауыҙ асып һөйләмәҫкә тейешһең. Шулай буламы?
– Һис кемгә һөйләмәйем. Валлаһи!
– Улым, быларҙы, йәғни мин һөйләгәндәрҙе, тыңларға ла, һөйләргә лә әлегә ваҡыты етмәгән. Әммә, улым, һиңә һөйләйем. Барыбер кемдер белергә тейеш бит. Береһенә лә һөйләмә. Әлегә кәрәкмәй.
1945 йылдың туғыҙынсы май көнө ине. Һуғыш бөткәнде хәбәр иттеләр. Әй ундағы шатлыҡты белһәң, улым. Ҙур шатлыҡ ине. Тик беҙҙең яланда ғына һуғыш бөтмәгән. Фашист зәхмәттәренең ҡалдыҡ-боҫтоҡ яһилдары, Америка ғәскәрҙәре биләгән зонаға сығып ҡалырға тырышып, ҙур ҡаршылыҡ күрһәтә. Беҙ тегеләрҙе ҡамап алғайныҡ. Мин инде үҙ вазифам буйынса засадала ятҡан беҙҙең һуғышсыларға ашарға алып барырға тейешмен. Ғәҙәтемсә, ике тәгәрмәсле еңел арбаға аҙыҡ-түлекте, Еңеү уңайынан бирелгән арыу ғына миҡдарҙағы спиртты алдым да киттем тегеләр янына. Үҙем уйлайым: һуғыш бөттө, беҙ еңдек. Фашистар ҙа ҡаршылыҡ күрһәтеүҙән туҡтар. Уларға ла, моғайын, хәбәр иткәндәрҙер, тим. Беҙҙекеләр урынлашҡан позиция бик уңайлы урында. Дошман яулап һәм ҡамап алырлыҡ түгел. Бер ҡалҡыулыҡта. Етмәһә, бик яҡшы итеп нығытылған. Чехтарҙың электән 1914 йылда уҡ ҡалған бетондан эшләнгән позициялары булған.
Кәйеф һәйбәт. Һин нимә, мин бит үҙебеҙҙекеләргә һуғыштың бөтөүе тураһында шатлыҡлы хәбәр алып киләм. Етмәһә, арбала теге шайтан һыуы ла етерлек.
Килеп еттем үҙебеҙҙекеләр эргәһенә. Берәү ҙә мине ҡаршы алмай. Әһә, мин әйтәм, былар еңеү тураһында нисек булһа ла ишеткәндер. Юрамал мине шаярталар, тим. Уны-быны уйламай, атты эргәләге ағасҡа бәйләнем дә тегеләргә өндәшәм. Тауыш юҡ. Окопҡа һикереп төштөм дә ДОТ-тың тимер ишеген шығырҙатып асып ебәрҙем. Ә унда миңә автоматын төҙәп ике фашист башкиҫәре баҫып тора. Береһе, етмәһә, бармағын ирененә тейҙереп, ҡысҡырмаҫҡа ҡуша, ярым ҡараңғы ДОТ эсенә күрһәтә. Ә унда беҙҙең һуғышсыларҙың мәйеттәре ята. Барыһы ла бысаҡ менән сәнселгән. Унлап һалдат. Тағы бер фашист арттан арҡаға автомат менән килтереп төрттө.
Бына шулай көтмәгәндә әсирлеккә эләктем. Былар үҙебеҙҙекеләргә аҙыҡ алып килеүемде белгәс, мине ДОТ ишегенең тотҡаһына бәйләп ҡуйҙылар ҙа, шау-гөр килеп ашарға ултырҙылар. Асыҡҡандар. Мине маҡтай-маҡтай шнапстан да, йәғни спирттан да ауыҙ итәләр. Кәйефтәре күтәрелеп китте быларҙың. Бер туҡтауһыҙ:
– Гут, гут, русен һалдатен, – тиҙәр.
Ашап туйҙылар былар. Хәҙер мине аталар инде йә үҙҙәре менән алып китәләр тип көтәм. Бер стакан спирт һалып бирҙеләр.
– Наен, – тип, баш һелкәм.
Күрәһең, офицерҙары был күп була тигәндер инде, яртыһын бушатып һыу ҡушты. Тағы миңә һуҙа. Урыҫ һүҙҙәрен вата-емерә:
– Үлергә еңелерәк булыр, – ти.
Башҡа шунда уҡ, һуғыш бөткәндә бына шулай йүнһеҙ әжәл менән үл инде, тигән уй килде. Әйтерһең дә, үлемдең йүнлеһе, йүнһеҙе була. Бының урыҫса аңлағанын самалап, тегеңә:
– Иртән Берлиндан радиограмма бирҙеләр. Һуғыш бөттө. Капитуляция! – тим.
Капитуляция тигән һүҙҙе ишетеп, тегеләрҙең бөтөнләй күҙҙәре аларып, ҡоторона уҡ башланы. Бөттө баш! Миңә лә “капут” тип уйлайым. Шунда фриц офицеры үҙенең һалдаттарына миңә теймәҫкә ҡушты, шикелле. Төрткөләп-төрткөләп ДОТ-ҡа индереп ташланылар. Ишекте тыштан нимә менәндер терәп тә ҡуйҙылар. Бер аҙҙан тышта тауыш-тын бөттө. Былар китте инде, тип уйлап, тирә-яҡты ҡараштырып алдым. ДОТ эсендә беҙҙең ун һалдат үлеп ята. Ҡалғандары, моғайын, ситтәлер. Ишекте этәп ҡарайым, ҡайҙа ул, ҡымшанмай ҙа. Амбразура тишегенә күҙ һалам. Тик был тишектән оло кеше түгел, бала ла сыға алмаҫ. Иҙән-түшәм дә бетондан эшләнгән. Ҡаҙып сығырмын тимә. Ҡулды бәйләгән бауҙы нисек етте шулай систем. Нисек ҡотолорға был таш ҡапсыҡтан? Шулай ҡараштырып, һәр мөйөштө ҡапшап йөрөгәндә ишек төбөндә генә ятҡан бер сәғәт табып алдым. Яҡтығараҡ килтереп ҡарайым, көмөштән эшләнгән кеҫә сәғәте. Эргәһендәге келәһенә баҫҡайным, ҡапҡасы асылып китте лә ниндәйҙер марш яңғыраны. Нимес сәғәте был. Төҙөк, тек-тек килеп йөрөй үҙе. Берәйһенеке төшөп ҡалғандыр инде тип, эсендәге яҙыуын да уҡып тормай, кеҫәгә һалып ҡуйҙым. Уҡыһам да нимә яҙылғанын аңлайыммы ни? Мин бит, “ханде хох”, “Гитлер капут” һәм “шнель”, “шнапс”тан башҡаны белмәйем дә.
Иртән ниместәр мине ябып киткән булһалар, төштән һуң үҙебеҙҙекеләр килеп ДОТ-ты асты. Барлығы алты-ете сәғәт бикле ултырғанмындыр. Нимәләр генә уйлап бөтмәнем. Үҙебеҙҙекеләр килеп ҡотҡармаһа, баш бөткәйне. Бер нисә көн килмәй торһалар – бөтөнләй капут. Мәйеттәрҙән ҡурҡҡан юҡ. Һуғыш бит, уларға терәлеп йоҡлаған саҡтар ҙа булды. Ул көндәрҙә ямғырҙар күп яуҙы. Ямғырҙан һуң бөтөнләй йылытып, хатта көндәр эҫетеп ебәрҙе. Берәй көндән һуң мәйеттәр тарҡала башлаясаҡ, уларҙың еҫенә тонсоғоп үләсәкһең. Шуларҙы уйлап ныҡ шөрләнем.
Ярай ҡотҡарҙылар-ҡотҡарыуын, унан китте тикшереү. Икенсе көнгә инде мине үҙебеҙҙең частың гауптвахтаһындағы яңғыҙҙар камераһына ябып та ҡуйҙылар. Бына шулай, теге ДОТ эсендә бикле ултырһам, бары алты-ете сәғәт ултырҙым. Ошо ваҡыт эсендә нимәләр генә уйлап бөтмәнем. Шул алты сәғәт өсөн ғүмерем буйына ниндәй генә атамалар тағып бөтмәнеләр. Ул фашист, ул һатлыҡ йән... Пленный, әсир атамаһын да ҡуштылар.
Ә инде “СМЕРШ” командаһындағы бер йәш кенә лейтенант шул тиклем тырышты, шул тиклем тырышты. Миңә немец шпионы тигән яла ла яҡты. Етмәһә, кеҫәнән теге көмөш сәғәт тә килеп сыҡты. ДОТ иҙәненән таптым, тип әйтеп ҡарайым да ул. Ҡайҙа ул, ышанырға ла теләмәй. Бына шул сәғәттең ҡапҡасына нимессә “Рейхтың иң яҡшы разведчигына” тип яҙылған икән. Һуғыш бөтмәгән булһа, аталар ине. Хозчасть командиры ла мине яҡлап булашты. Командирҙың үҙен саҡ минең эргәгә ябып ҡуйманылар. Имеш, һатлыҡ йәнде яҡлайһың. Һин үҙең дә “предатель” түгелме тип, уны ла тикшерә башланылар. Ҡыҫҡаһы, теге ҡәһәр һуҡҡан сәғәт минең бар тормошомдоң аҫтын-өҫкә килтерҙе. Ә бит хыялдарым ҙур ине. Орден-миҙалдар тағып ауылға ҡайтып керәм, имеш. Ҡайттың, ти, бына. Тағы ун ике йылды сәпәп тә ҡуйҙылар. Унан этап менән Себергә оҙаттылар. Ә Себер бик ҙур. Икһеҙ-сикһеҙ ҙур. Һәм бик тә мәрхәмәтһеҙ!..
Бына шулай, улым. Тапҡан әйберең ни тиклем ҡиммәтле булһа ла алма! Һин һәйбәт егетһең. Үҫкәс тә һәйбәт булып ҡал.
Әйтәм бит, шулай итеп минән “придәтел” яһанылар, ә унан Себергә оҙаттылар. Ҡайҙа ғына булырға тура килмәне. Кем генә булып эшләмәнем дә, ниндәй генә үләнде ашаманым. Беҙҙең кеүектәрҙе иң ныҡ яфалап, кәмһетеүселәр, уголовник, бур-ҡараҡтар булды. Хатта кеше үлтереүселәр ҙә күкрәктәрен киреп, “кеше үлтерһәк-үлтерҙек, әммә илебеҙҙе һатманыҡ” тип, ҡуҡырайып йөрөнө.
Иң үкенеслеһе шул булды: һуғыштың башынан аҙағына тиклем һуғышып йөрө лә, һуғыш бөткән көндө һинән һатлыҡ йән яһаһындар инде. Ә бит мин – беренсе империалистик һуғышта ла ҡатнашҡан кеше. Унда бөтөнләй бала ғына инем. Әлеге шул Кронштадт фетнәһендә ҡатнашты тип, беренсе тапҡыр ун йылға ултырттылар. Унан Хоҙайҙың хикмәте менән иҫән-һау ҡотола алдым. Инде әҙерәк аҡса эшләйем тип, Беломор-канал төҙөлөшөнә ҡалдым. Юҡ, тағы Фин һуғышы башланды, яңынан алдылар. Әҙәм мәсхәрәһе, ҡышҡы сатлама 40 градуслы һыуыҡта аяҡта обмотка һәм ботинка менән билдән ҡар йырып атакаға бар инде. Өҫтә йоҡа ғына шинель. Ярай хәрәкәт иткәндә ул тиклем өшөтмәй. Саҡ ҡына туҡтап торҙоңмо, бөттө – ҡатаһың. Шулай дошман позицияһына атакаға ташландыҡ. Тәрән ҡарҙан йүгерә торғас тирләп сыҡтыҡ. Бына шунда финдарҙың пулеметтары ике яҡлап кинжальный ут асты. Ятырға мәжбүр булдыҡ. Бер сәғәт самаһы үттеме-юҡмы, ярты халыҡ тора алманы. Торорға итеп ҡарайбыҙ, ҡайҙа ул, ағас башындағы тегеләрҙең снайперҙары командирҙарҙы сүпләп бөтөрҙө. Мин урманда үҫкән кеше снайперҙың ҡайһы ағас башында ултырғанын тиҙ самалап алдым. Йүнләп күренмәй, дошман бөтөнләй аҡтан кейенгән. Шулай ҙа тауыш яңғырап килгән яҡтан түгел, ә ҡаршы яҡтағы ағас башында ултыра икәнен һиҙендем. Тауыш бит урманда үҙенә бер төрлө яңғырай. Бик диҡҡәт менән ҡарайым теге ҡарағай башын, әһә, самаланым. Беленер-беленмәҫ кенә ҡар ҡойолдо. Етмәһә, ныҡ һыуыҡ бит, ауыҙынан пар сыҡҡан кеүек булып китте. Ара йыраҡ ҡына. Ярай ҡулда теге Мосин винтовкаһы. Көбәге ғәләмәт оҙон һәм йөрөтөргә уңайһыҙ булһа ла, бик төҙ ата. Теге Герман һуғышында ағайым йыраҡҡа атҡанда нисегерәк атырға кәрәген, йәйен-ҡышын ҡайһылай төҙәргә икәнен өйрәткәйне. Бына шуларҙы иҫкә төшөрөп, ярты метрлап өҫкәрәк төҙәп, атып ебәрҙем. Тегегә тейҙе, шикелле. Ҡарағайҙан байтаҡ ҡына ҡар ҡойолдо. Шулай төҙәп, хәҙер инде саҡ ҡына аҫҡараҡ, тағы берҙе аттым. Был юлы ла ҡар ҡойолдо. Бер ҙур ғына киҫәк ҡар ағасҡа эленеп торҙо ла ергә осто. Быныһы инде ҡар түгел, теге мәлғүн ине. Киттем фин снайперына табан шыуышып. Атлап та, йүгереп тә бара алмайһың – пулемет уты һине киҫә йә башҡа снайперҙары күреп ҡалырға мөмкин. Тәрән йомшаҡ ҡарҙа атлап барыуы ла ҡыйын, ә бында шыуышырға кәрәк. Шулай яртылаш ҡарға күмелеп, оҙаҡ шыуыштым. Дөрөҫөрәге, ҡарҙан йөҙөп барҙым тиһәң дә була. Тәки барып еттем тегенең эргәһенә. Минең ике пулям да тейгәйне. Бөткән был.
Яҡшы кейенгән, өҫтөндә тун. Тун өҫтөнән масхалат кейгән. Һырма салбарҙан. Салбары ла ниндәй әле, әллә болан тиреһенән тегелгән, әллә эт тиреһенән. Аяғында йөнө эскә ҡалдырып тегелгән йылы күн итек. Унтыға оҡшап тора. Һис өшөрлөк түгел. Үлгән был. Үҙемдең дә өшөп үлгем килмәй. Бар йылы кейемдәрен һалдырып, кейеп алдым. Кейемдәр миңә тап-таман. Ә тегенең винтовкаһы, малай, снайперҙар винтовкаһы. Оптик прицелы ла бына тигән. Кире үҙебеҙҙекеләр яғына шыуышам. Ярты араны үткәс, үҙебеҙҙекеләр ата башланы. Күрәһең, дошман һалдаты тип уйланылар. Ярай әле урыҫса аты-юлы менән ҡысҡырып һүгенәм. Шунан ғына туҡтанылар. Иртәгәһенә инде мине штабҡа алып киттеләр. Имеш, мин морадерство менән шөғөлләнәм. Финды сисендергәнмен. Ә иң туҙға яҙмағаны, шул кейемдәрҙе кейеп, дошман яғына сығып ҡасмаҡсы булғанмын. Сөй өҫтөнә туҡмаҡ тигәндәй, тикшереүсе һорау алғанда үҙебеҙҙең шинель-кейемдәрҙе һәм обмотка менән ботинканы яманлағанмын. Ҡышҡы һалҡында кемдең башына етте икән ҡыҙыл һуғышсыларҙы ошолай кейендерергә, тип яла яҡҡанмын. Дошмандың ҡоралы менән кейемдәрен маҡтағанмын икән. Фин снайперын юҡ иткән өсөн йә миҙал, бер ҙә булмаһа, маҡтау ишетермен тип өмөтләнгәйнем. Булды, ти, һиңә, булмай ни. Тот ҡапсығыңды йомарлап. Гарнизон төрмәһенә оҙаттылар. Төрмә – төрмә инде. Ниндәй генә ҡыйын булһа ла, баш осонан пулялар һыҙғырмай, снарядтар шартламай. Шуның арҡаһында ғына ул Фин һуғышынан иҫән ҡалдым тип уйлайым. Ә бит күптәр, бик күптәр дошман пуляһынан түгел, ә һалҡындан туңып үлде. Бына шулай, улым. Был турала мин һиңә һөйләмәнем, һин тыңламаның. Әле йәшһең, минең йәшкә еткәс, аңларһың әле. Быларҙы үҙең генә бел. Беҙ ябай халыҡ һәм беҙҙең яҙмыш өҫтәгеләргә ҡыҙыҡ та түгел, уларға кәрәкмәй ҙә...

Дауамы бар.