ТАШТҮККӘН – СЕРЛЕ ҠУЛСА (7) Роман Хисаметдин ИСМӘҒИЛЕВ

7
Ринат шуларҙы уйлап, яңынан ойоп киткәнен һиҙмәй ҙә ҡалды. Икенсе көндө тағы ишекте шығырҙатып астылар. Гел ҡараңғыла ятҡанға, битенә көлтәләй яҡтылыҡ бәрелеүҙән күҙҙәре сағылып китте. Уянғайны инде ул, тик тауыштарҙы тыңлап, ярым йоҡомһорап ятты. Тышҡа алып сыҡтылар. Бөгөн башының геүләүе һәм ауыртыуы бер аҙ баҫыла төшкәйне. Тағы теге кисәге бәндә эргәһенә алып килделәр. Шул уҡ өҫтәл артына ултырттылар, тик бөгөн һый-маҙар юҡ. “Ҡыҙыл хач” кешеһе иҫәнләшкән булды. Тегеһен-быныһын һораштырып алды. Кейсынан бер төргәк ҡағыҙҙар сығарып, Ринатҡа ошоларҙы уҡып сығырға һәм имза ҡуйырға ҡушты. “Беҙ һинән ҡыҫҡаса ғына интервью алырға тейешбеҙ. Ни өсөн часыңды ташлап киттең һәм ни өсөн Афғанстанда һуғышырға теләмәйһең, барыһы-барыһы тураһында ла һөйлә”, – тине.
Ринат был бәндәнең һүҙҙе ҡайһы яҡҡа борғанын тәүҙә аңғармайыраҡ торҙо, ахырҙа шуны аңланы: унан һатлыҡ йән яһарға уйлайҙар бит! Имеш, ул үҙ теләге менән дошман яғына сыҡҡан да, хәҙер Америкаға ҡасырға йыйына... Был “шыма бит” шул Америка президентынан сәйәси яҡлау һораған үтенескә имза ҡуйҙыртырға самалай түгелме һуң?!. Бына һиңә мә!
Көсөргәнешле уйлауҙан уның баш геүләүе һәм ауыртыуы көсәйә башланы. Шул ваҡыт ата-әсәһен иҫенә төшөрҙө. Улар был турала ишетһәләр нимә тиерҙәр ҙә, ауылдаштар ни уйлар. Туғандарына, барлыҡ нәҫел-ырыуҙарына ниндәй ҡара тап ятасаҡ. Бахыр Заһит бабаһы алты сәғәт ябыулы торғанға ғүмер буйы һатлыҡ йән ҡушаматы йөрөттө. Юҡ! Тағы бер тапкыр юҡ!
Ул бит үҙ теләге менән әсирлеккә төшмәне. Көслө шартлауҙан һуң контузия алыу сәбәпле һушын юғалтты. Һушын юғалтмаған булһа, былай ғына бирелмәҫ ине.
Уның өндәшмәй генә башын эйеп, үҙ уйҙарына бирелеп ултырыуын күреп, американ (бының шулай икәненә Ринаттың шиге ҡалманы) егеткә текәлеп ҡарап:
– Йә, егет, нимә уйға ҡалдың?
– Уйлайым.
– Күп уйлаған – һаҙға батҡан. Уйланған күркә ашҡа эләккән, тиҙәрме әле урыҫтар?
– Мин урыҫ түгел!
– Беләм. Бик яҡшы беләм. Урыҫтар һеҙҙе яулап алып, буйһондорған халыҡ һеҙ.
– Юҡ, беҙ үҙ иркебеҙ менән урыҫ дәүләтенә ҡушылғанбыҙ.
– Эйе, һеҙҙең башығыҙға шулай һеңдергәндәр. Шуны аңла: бер ниндәй кеше лә, бер ниндәй халыҡ та үҙ ирке, үҙ теләге менән ҡоллоҡҡа төшмәй. Әйҙә, улайһа, бер кино күрһәтәм. Минең арттан эйәр.
Американ урынынан тороп, ҡапҡаға табан йүнәлде. Ситтә генә торған автоматлы һаҡалтайға башы менән генә ымланы. Ҡоралын әҙер тотоп, һаҡалтай ҙа улар артынан эйәрҙе. Урамға сыҡтылар. Урамда сыр-сыу килеп уйнаған бала-саға уларҙы күреү менән шым булды. Барыһы ла был сәйер кейемле кешеләрҙе күҙәтте. Арыҡтың теге яғында беҙҙең тиҙ ярҙам машинаһы “УАЗ”-ға оҡшаған бер машина тора, шуның янына килделәр. Улар килеп етеүгә машина шоферы урынынан төшөп, артҡы ишекте асты. Инеп ултырғас, американ:
– Бына, күр, беҙҙең сәнәғәт етештергән һәм һуңғы электрон ҡаҙаныштар менән йыһазландырылған машинаны. Беҙ хәҙер элекке совет һалдатының Афған әсирлегенән ҡотолоп, Америкала нисек йәшәп ятҡанын ҡарарбыҙ.
Ул өҫтәл өҫтөндә торған бер ҙур ғына тартманы, унан стенаға беркетелгән бер шкаф ишеген асты. Өҫтәге шкафта телевизор урынлаштырылған булып сыҡты. Уны аҫтағы тартмалағы ҙур ғына магнитофонға тоташтырҙы ла ҡабыҙып ебәрҙе. Ринат белмәй ине әле был нәмәнең видеомагнитофон икәнен. Ул ғәжәпләнеп, бындағы тауҙар араһындағы шайтан ҡуйынына урынлашҡан ҡышлаҡта ла телевизор күрһәтә икән, тип уйланы. Бына экрандан ниндәйҙер музыкаға ҡушылып, бик тә матур һәм моңло тауыш менән ҡатын-ҡыҙ йырлағаны ишетелде лә ошо уҡ бәндәнең йөҙө күренеп китте. Американ үҙенең элекке совет һалдатынан интервью аласағын тәүҙә инглизсә, унан урыҫса әйтте. Ринаттар йәшендәге егетте күрһәтә башланылар. Ул ниндәйҙер бер цехта машиналар йыуа икән, урыҫса һөйләп алып китте. Оҙаҡ ҡына һөйләне. Үҙенең нисек ҡасып китеүен, унан Америка хөкүмәтенән сәйәси һыйыныу һорағанын һәм бына хәҙер Америкала ирекле гражданин булып йәшәүе тураһында ла тел сарланы. Ошонда эшләй икән. Ярты йылдан бына тигән машина алып ебәргән. Ул шулай итеп Америкала йәшәүҙең ниндәй рәхәт икәнен иҫ киткес итеп маҡтаны. Аҙаҡтан элекке ватандаштарына, бергә хеҙмәт иткән иптәштәренә мөрәжәғәт итеп: “Ниңә һеҙгә ҡан ҡойоп, әллә ниндәй тормошҡа ашмаҫтай, коммунистарҙың утопик идеялары өсөн һуғышып йөрөргә? Ҡоралдарығыҙҙы ташлап ҡасығыҙ! Иҫән ҡалырһығыҙ! Мәскәүҙә ултырған бер генә түрәнең, бер генә коммунистың балаһы ла мылтыҡ күтәреп, Афғанда һуғышып йөрөмәй. Ата-әсәләрегеҙҙе, ағай-туғандарығыҙҙы уйлағыҙ. Һуғышта хатта райком, райсоветта эшләгән түрәләрҙең балаларын да күрмәҫһең. Беҙ бит Афғанстан иленә баҫып кергән агрессорҙар...”
Ошондайыраҡ интервью менән тағы дүрт-биш егет сығыш яһаны. Барыһы ла Американы маҡтаны. Барыһы ла ҡорал ташлап капиталистар яғына сығырға өндәне. Ринат уларҙы ҡараны ни, ҡараманы ни, тигәндәй, бер ҡолағынан керҙе, икенсеһенән сыҡты. Ул көтмәгәндә “Ҡыҙыл хач” уполномоченныйын ғәжәпләндереп:
– Бөгөн ашамайбыҙмы ни? – тип һораны.
Теге бер аҙ аптыраған төҫһөҙ күҙҙәрен уға төбәп, бер килке ҡарап торҙо ла Ринат алдына баяғы ҡағыҙҙарҙы шылдырып:
– Күрҙеңме элекке әсирҙәрҙең нисек иркен йәшәгәнен? Бына, мин күрһәткән урынға имзаңды ҡуй һәм һине видеофильмға төшөрөп, интервью аласаҡмын. Мин биргән һорауҙарға яуаптар бына бында яҙылған, – тип, артына әйләнеп тағы яҙыуҙар менән тулы биш-алты бит ҡағыҙҙы егет алдына ҡуйҙы. – Ә унан инде һин ирекле кеше һәм беҙ һинең менән туйғансы һыйланасаҡбыҙ. Ашарға ла, эсергә лә булыр. Теләһәң, иң матур ҡырағай Азия ҡыҙҙарын да алдыңа теҙеп ҡуйырбыҙ. Теләгәнен һайлап алырһың.
Ринат үрелеп ҡулына ручка алды. Бындай ручканы беренсе ҡабат күрә ине, шуға ла әйләндереп-тулғандырып, бер аҙ ручканы ҡараштырып ултырҙы.
Американ егетте дәртләндереп:
– Әйҙә, ҡыйыуыраҡ бул! Бында ҡурҡырлыҡ бер ни ҙә юҡ. Һин үҙеңдең ғүмереңде ҡотҡараһың. Бынан әллә иҫән ҡотолормон тип уйлайһыңмы? Былар – ҡырағай халыҡ. Быларға кеше ғүмере ни, себен ғүмере ни – айырма юҡ. Бер сәғәттән нимә булырын белә алмайһың. Беҙгә бынан тиҙерәк тайыу яғын уйларға кәрәк. Әйҙә, әйҙә, туғаным. Ата-әсәйеңдәргә лә, йәшерен каналдар аша, иҫән икәнлегеңде хәбәр итербеҙ. Юғиһә, һинең исем-фамилияң менән берәй детдомда үҫкән һалдаттың йөҙ-биттәрен танымаҫлыҡ хәлгә килтереп “ҡара тюльпан” менән ауылығыҙға ҡайтарырға мөмкиндәр. Быныһы – яҡшы саҡта. Әсәйеңдәргә аҙмы-күпме пенсияһы булыр. Ә бит, ул дошман яғында беҙгә ҡаршы һуғышып, һәләк булды тип әйтеүҙәре лә бар. Ә кем асыҡлап йөрөй? Ә кем һине эҙләй? Һеҙҙе күптән оноттолар инде. Һеҙҙең позициялағылар хәҙер бер кемгә лә кәрәкмәй. Һеҙ – һәләк булғандар, хәбәрһеҙ юғалған мәйеттәр. Аламаһы – духтарға һатылғандар исемлегендә булыу. Беҙ барыһын да күреп торабыҙ. Ышанмаһаң, бына ҡара!
Теге тағы ниндәйҙер кнопкаларға баҫты. Шунда Ринатҡа космостан төшөрөлгән видео күрһәтергә тотондо. Унда хатта уларҙың БТР-ҙары нисек шартлағанға тиклем күренә ине. Иптәштәренең нисек һәләк булғанын күреү Ринаттың был иргә ҡарата тора-бара асыуын ҡабарта башланы. Ул, үҙе лә һиҙмәҫтән, ҡулындағы матур ручканы урталай һындырып ташланы. Ручка һынды һәм ул нисектер еңел һулап ҡуйҙы ла:
– Юҡ инде! Ҡотҡарғығыҙ килһә, былай ҡотҡарығыҙ. Юҡ икән, юҡ! Мин бер ниндәй ҙә ҡағыҙ-документҡа имза ҡуймайым!
Американ ауыр һуланы, был тиҫкәре совет һалдатын һындырып булмаҫын аңлап:
– Юҡ тек, юҡ. Мин һине, ысынлап та, ҡотҡарырға теләнем. Һәр кем үҙ яҙмышына үҙе хужа. Ярай, Аллаһ һиңә түҙемлек бирһен. Мине иҫеңә төшөрә торған көндәрең алда әле, туғаным. Һеҙҙең кеүектәрҙе бында һуҡаға егеп, миналар ҡуйылған ерҙе һөрәләр. Шулай ҙа, мә, бына минең адрес, түҙер әмәлең ҡалмаһа, ошо адрес менән хат ебәр. Булдыра алһаң инде. Ҡалаларҙа почталары эшләй. Тик шайтан да керергә ҡурҡҡан бындай тау-таш араһында почта йөрөмәй.
Бына шулай тамамланды уларҙың һөйләшеүе. Машина китте. Һаҡалтай уның арҡаһына “калашка” көбәге менән арыу ғына килтереп төрттө лә нимәлер әйтте. “Шурави” аңламаны, шулай ҙа алға атлап китте. Уны тағы теге ҡараңғы һарайға индереп яптылар. Ашау һәм һыу тигән нәмә бөгөн булмаҫ, ахыры.
Оҙаҡ ятырға ирек бирмәнеләр, бер аҙҙан икенсе бер “дух” кереп, тышҡа алып сыҡты. Йортта уның кеүек тағы бер әсир баҫып тора ине. Әсирҙәрҙең бығауҙарын бергә эләктереп, етмәһә, күҙҙәрен дә ҡыҫып бәйләп ҡуйҙылар. Эргәләренә атмы, ишәкме егелгән арба килеп туҡтаны. Күҙе бәйле булһа ла, Ринат бының шулай икәнен һиҙҙе. Өтөп-төртөп тигәндәй арбаға ултырттылар. Арба ҡуҙғалып китте. Эргәләрендәге һаҡалтай әллә ниндәй ҡарлыҡҡан тауыш менән нимәлер әйтте-әйтеүен, тик әсирҙәр аңламаны. Ринат эргәһендә ултырғандың ҡолағына тура килтерергә тырышып:
– Һин кем? – тип бышылданы.
Теге өндәшмәне. Ринат тағы һорауын ҡабатлағайны, уларҙы алып барған һаҡалтай икеһенең дә башына йоҙроғо менән арыу ғына килтереп һуҡты ла үҙенең килбәтһеҙ тауышы менән баяғы һүҙен ҡабатланы. Ринатҡа арыу ғына эләкте. Башы тағы үлтереп шауларға кереште. Хатта уҡшытырға итә башланы. Оҙаҡ барҙылар. Бер төрлө генә һәм уңайһыҙ ултырып барғанға аяҡтары ойоп, бер ни һиҙмәҫлек хәлгә килде. Түбәлә Афған ҡояшы рәхимһеҙ ҡыҙҙыра, томра эҫе. Шыбыр тиргә баттылар. Тау араһынан баралар, ахыры, шарлап аҡҡан һыу тауышы ла ишетелеп китә. Һыу эргәһендә еләҫ һауа. Ныҡ итеп һыу эске килә. Шулай оҙаҡ, бик оҙаҡ барҙылар. Бына алда эт өргән тауыштар һәм тауыҡтар ҡытҡылдағаны ишетелеп китте, бала-саға тауышы салынды. Күрәһең, ниндәйҙер ауылға килеп еттеләр. Арбаны сыр-сыу килгән балалар уратып алды. Бер аҙҙан ниндәйҙер ағас күләгәһенә туҡтанылар. Арбаға ҡуша бәйләп ҡуйылған аяҡ-ҡулдарын сисеп, ултырған урындарынан тартып төшөрҙөләр. Ринат, аяғы һиҙмәҫ хәлгә етеп ойоғанлыҡтан, аяғында баҫып тора алмай гөрһөлдәп ергә ауҙы.
Бала-саға булды, шикелле:
– Ҡафыр! Ҡафыр! – тип уның арҡаһына тибеп китте. Ҡайһыһылыр балаларға йылан кеүек ыҫылдап алды. Тегеләре шым булды. Кемдер егетте елкәһенән тартып торғоҙҙо һәм тағы төрткөләп ары алып китте. Ниндәйҙер йортҡа индереп, күҙҙәре бәйләнгән сепрәкте систеләр. Тик ул бер нимә лә күрмәне. Ҡыҫып бәйләүҙән ул ниндәйҙер ваҡытҡа күреү һәләтен юғалтҡайны. Күҙҙе ыуырлыҡ та түгел. Ҡулы икенсе тотҡондоң ҡулына ҡыҫҡа итеп бәйләнгән. Ринат нисек итһә- итте, эйелеп күҙҙәрен ыуғылап алды. Шунан һуң ғына ул әҙерәк яҡтылыҡты шәйләп, бер аҙҙан күҙен ҡаплаған ҡараңғылыҡ асыла төштө.
Улар ниндәйҙер балсыҡ менән таштан өйөлгән бейек ихаталы йорт эсендә баҫып тора булып сыҡты. Йорт тупһаһында яҡшы ғына кейемле, оҙон ғына буйлы берәү тора. Күрәһең, йорт хужаһы. Уның эргәһенә тағы берәү килеп баҫты. Улар был икәүгә ҡарап, нимәлер һөйләшеп алдылар. Йорт хужаһы ниндәйҙер Әхмәтте саҡырып, әсирҙәрҙе йорттоң теге башында урынлашҡан һарайға ябырға ҡушты.
Һарай эсендә был икәүгә оҡшаған тағы ла дүрт “шурави” ултыра икән. Уларҙың да ҡулдары бәйле. Инеүселәр һарай эсендәгеләр менән иҫәнләште. Шунда береһе яңы әсирҙәрҙе иҫкәртеп:
– Шымығыҙ! Бышылдашып ҡына һөйләшегеҙ. Ишетеп ҡалһалар, кереп туҡмарға тотоналар. Һеҙ ҡайҙан, кемдәр?
Шулай танышып алдылар. Төрлө өлкәләрҙән барҙар икән. Башҡортостандан Ринат бер үҙе булып сыҡты. Уларҙың күбеһе бер ай элек әсирлеккә эләгеүселәр. Араларында яралылар ҙа бар.
Бер аҙҙан тотҡондарға берәр түңәрәк үзбәк икмәге – нан таратып сыҡтылар. Һыу мөйөштәге ниндәйҙер ҙур ғына ҡалай һауытта ине. Бындағы тәүге көндәре шулай үтте.
Икенсе көндө уларҙы ҡараңғылы-яҡтылынан ныҡлы һаҡ аҫтында ҡышлаҡ эргәһендәге баҫыуға алып килделәр. Ауыл текә тауҙарға һыйынып ултырған бер ҡышлаҡ ине. Ҡышлаҡтың ҡаршы яғында һөҙәк кенә тауҙар теҙмәһе күренә, күптән сәселмәйенсә ташландыҡ хәлгә килгән баҫыу йәйелеп ята. Шунда һаҡсыларҙың береһе урыҫсаны вата-емерә баҫыуға күрһәтеп:
– Бына, алдығыҙҙа һеҙҙекеләр миналаған баҫыу. Үҙегеҙ миналанығыҙ, үҙегеҙ таҙартығыҙ! Әйҙәгеҙ, алға! – тип ҡысҡырҙы.
“Шурави”ҙар аптырашып тынып ҡалды. Шунда бер “дед” булды, шикелле:
– Ҡулдарҙы бәйләгән килеш нисек миналарҙы зарарһыҙландыраһың? Исмаһам, ҡулдарҙы сисегеҙ, – тине.
Быларҙы алып килгән һаҡсыларҙың өлкән кешеләре инеме, әллә командирҙары булдымы?
– Ҡаса башлаһағыҙ? – тип шикле ҡарашын төбәне.
– Һуң, һеҙ бит беҙҙе һаҡлайһығыҙ. Шулай булғас, беҙ ҡасмаһын өсөн нығыраҡ һаҡлағыҙ! Ныҡ һаҡлаһағыҙ – беҙ ҙә ҡасмаҫбыҙ, – “дед” шаяртыбыраҡ яуапланы.
Яуап “дух”ҡа оҡшаны, ул шарҡылдап көлөп ебәрҙе. Һәм ниңә көлгәнен эргәһендә торған иптәштәренә лә тәржемә итте. Барыһы ла шарҡылдашып көлөп алды. Ниндәйҙер сит ил машинаһына тейәлеп, баштан-аяҡ ҡоралланған тағы биш-алты “дух” килде. Командирҙары уларға күрһәтмәләр биреп, төрлө яҡҡа баҫырға бойорҙо. Бер нисәһе, машинаға ултырып, баҫыуҙың арғы осона китте. Шарҡылдап көлгән һаҡалтай берәм-берәм “шурави”ҙарҙы сылбырҙарынан ысҡындырҙы. Бер рәткә теҙеп ҡуйҙы ла башы менән ымлап:
– Вперед, орлы! – тине.
“Шурави”ҙарҙың барыһы ла тиерлек христиан динендәгеләр ине. Бер нисәһе суҡынып алды. Быны күреп ҡалған һаҡсы төкөрөнөп ҡуйҙы. Ринат уларҙың суҡынғанына ҡарап, үҙенсә бисмиллаһын әйтеп, өләсәһе өйрәткән ниндәйҙер доғаны уҡып, “әппәр” итеп ҡуйҙы. Күңеленән генә, Хоҙай яҙмаған эш булмаҫ, бүтән төрлө үлергә яҙған икән, шартлап үлмәҫбеҙ әле. И, Аллам, үҙ ярҙамыңдан ташлама, миңә атай-әсәйем янына ла ҡайтаһы бар бит әле, тип бышылданы ла беренсе булып баҫыуға атланы. Ҡайҙандыр, Кавказдан булды, шикелле, оҙаҡ ҡырынмауҙан шул уҡ “дух”тарға оҡшап киткән “шурави”:
– Я, христианин! Не буду вашу поганую землю очищать от наших мин. Скоро все подохнете, басурманы, с вашим Аллахом! Бегите, ребята, бегите врассыпную, – тип ҡысҡырҙы ла йылғаға табан йүгерҙе.
Нисек кенә борғоланып, зигзаг яһап йүгермәһен, эргәләге һаҡсы ашыҡмай ғына шул яҡҡа боролдо ла “калашка”нан бер генә һиптерҙе. Теге, бахырың, йүгергән ыңғайға гөрһөлдәп барып төштө.
Был хәл ҡалғандарға бик тә ауыр тәьҫир итте. Ҡасыу тураһында уйлап та булмай. Һәр һалдатҡа – ике-өс һаҡсы. Улар инде ҡоралдарының затворын күптән тартып, һаҡлыҡ келәһен ысҡындырып ҡуйған. Саҡ ҡына шикле хәрәкәт яһаһаң да атып үлтерәсәктәр.
Ринат бар диҡҡәтен аяҡ баҫыр ергә күсерҙе. Полктың уҡыу мәктәбендә һәм карантинда ятҡанда алған белемен иҫенә төшөрөргә тырышты. Ниндәй миналар ҡулланылғанын һәм уларҙы нисек зарарһыҙландырыу тураһындағы бар белгәнен барларға тотондо, тик улар башынан сығып осҡан. Ғәҙәттә, миналарҙы шахмат тәртибендә урынлаштырыуҙары иҫенә төштө. Иғтибар менән һәр үлән төбөн, һәр осраған таш-балсыҡ киҫәген өйрәнә-өйрәнә аяғын алға шыуҙырҙы. Иң ҡурҡҡаны – зарарһыҙландырып булмай торған миналар. Шулар ғына булмаһа ярар ине, тип уйланы. Сөнки уларҙы ала башлаһаң – шартлай. Тағы кеше аҙымына шартлай торғандары ла бар. Ундайҙарҙы урынында ғына шартлатып юҡҡа сығарып була. Әле генә күҙ алдарында булған ҡот осҡос вәхшилек егеттең бар уй-зиһенен биләп алды. Теге һалдаттың гөрһөлдәп йығылыуы башын томаланы. Уға ла ошондай мәғәнәһеҙ үлем менән үлергә тура килерме икән ни? Ҡартәсәһе әйтә торғайны: “Ахыры заманға ҡаршы нимә уйлайһың, шул алға килә”, – тип. Шуны иҫләп, үлем тураһында уйламаҫҡа тырышты. Нисек кенә әлеге фажиғәне мейеһенән сығарып осорорға теләһә лә, күҙ алдынан китмәне. Әлеге шул “Ярты баш” Заһит ҡарт иҫенә килеп төштө. Бер ваҡыт унан: “Атакаға барғанда үлемдән ҡурҡманығыҙмы?” – тип һорағайны. Ул ғәҙәтенсә көлөмһөрәп: “Ҡурҡып нимә эшләй алаһың? Артта заградотряд килә. Кире боролоп ҡара, шунда уҡ атып йығасаҡтар. Эйе, тәүҙә ҡурҡыта. Унан өйрәнеп китәһең. Тора-бара шулай кәрәк тип ҡабул итә башлайһың. Ҡурҡыу бөтә. Һуңынан инде, улым, мин үлемдән ҡурҡманым. Үлем үҙе ҡурҡаҡтарҙы һәм үлем тураһында уйлағандарҙы һағалап тора. Уны уйлаһаң, үҙе һине эҙләй башлай. Атакаға барғанда ла, дошман атакаһын кире ҡаҡҡанда ла гел ҡартәсәй өйрәткән “Ҡолһуаллаһ” доғаһын ҡабатланым”, – тигәйне.
Ринат шуларҙы уйлап, сираттағы аҙымын атларға ғына уйлағайны, нәҡ ул баҫасаҡ урында үлән әҙерәк һарғайыбыраҡ тора. Тирә-яҡтағылары йәм-йәшел. Башын йәшен уты кеүек ярып “бында мина булырға тейеш” тигән уй үтте. Ул ҡапыл туҡтап ҡалды. Ятып, ситләтеп кенә теге урындың эргәһен соҡой башланы. Ер ҡаты ине. Шулай ҙа тырнаҡтарын аҡтарып, ауырттырып булһа ла сирәмде аҡтарып ташланы. Бармаҡтары менән һиҙҙе – мина. Ысынлап та, пехотаға ҡаршы ҡулланыла торған беҙҙең совет минаһы. Бик тә яуыз һәм ҡәһәрле, аҫтыртын мина. Быны бер нисек тә зарарһыҙландырып булмай. Етмәһә, шартлар алдынан метр-метр ярым ер өҫтөнә һикерә, унан һуң ғына шартлай. Ергә ятып та ҡасып ҡотолормон тимә.
Ринат тирә-яғына ҡаранып алды. Уға беркетелгән һаҡсы – теге урыҫса һупалаған “дух”. Ул иптәше менән ара-тирә уның яғына ҡараштырып, ниҙер һөйләй-һөйләй, тәмәке көйрәтә. Ринат тороп баҫты. “Дух”тар, автоматтарын уға төҙәп, иғтибар менән күҙәтә башланы. Ул, ҡулдарын күтәреп, “дух”тарға яҡыныраҡ килде лә үҙе тапҡан минаға күрһәтеп, шуға атырға ҡушты. Тик һаҡалтай тештәрен ыржайтып уҫал ғына көлөп:
– И-и-ди, и-ди-и, ҡафыр! Иди, делай свое дело! – тип, автомат көбәге менән уға янап, минаға табан күрһәтте.
Егеттең бер ҙә юҡҡа ғына үлгеһе килмәй ине. Шуға ла халыҡтың ”суҡын, улым, суҡын, ҡафырҙың күңеле булһын!” тигәнен иҫенә төшөрҙө. Тағы “әсир” Заһиттың туҡтауһыҙ “Ҡолһуаллаһ” доғаһын ҡабатланым тигәнен хәтерләне. Шуларҙы уйлап алды ла ҡояшҡа ҡарап, ҡибланы самаланы. Ҡибла Афған ерендә көньяҡ-көнбайышҡа табан ине. Тағы ла бындағы ҡарттарҙың намаҙҙы шул яҡҡа ҡарап уҡығандарын күргәне бар. Шуға күрә ҡибла яғына ҡарап баҫты ла ҡышлаҡта көнөнә әллә нисә яңғыраған аҙанды ярты тауыш менән генә ҡабатларға тотондо. Ул инде уны ятлап уҡ алды. Бәләкәй сағында уҡ мулла бабайҙан аҙанды ишеткәне бар ине. Шуға ла аҙан тауышын ишетһә, гел бала сағы иҫенә төшөп, тыуған ауылын, туған-тыумасаларын һәм ата-әсәһен хәтерләүҙән күҙенән йәштәре сығып, хистәргә бирелеп китә ине. Әле лә шул белгән доғаларҙы бер нисә тапҡыр ҡабатланы.
“Шурави”ҙың былай аҙан әйткәнен аптырап ҡарап торған “дух”тар минаға тоҫҡап, бер-бер артлы атып ебәрҙе. Ринат, атыу тауышын ишетеп, “бөттөм, миңә аттылар!” тип уйлап та өлгөрмәне, пуля тейеүҙән детонация булып, мина шартланы. Хатта ара йыраҡ ҡына булыуға ҡарамаҫтан, хәлһеҙләнгән ярсыҡтар шабырҙап алдына ҡойолдо. Бер аҙҙан ел кеүек шартлау тулҡыны ла “шурави”ҙы иркәләп үтте. Эйе, ул шулай уйланы. Ҡайһы берҙә шартлау тулҡыны кешене үлтермәйенсә, йылы таң еле кеүек иркәләп тә китә икән. Егет шулай уйлап та бөтмәне, “дух”тар уның эргәһенә килеп баҫты. Урыҫса һупалаған “дух” тамаҡтарын ҡырғылап:
– Һин кем? – тип һораны.
– Ринат. Вәлитов Ринат, – тине егет.
Был тағы ҡабатланы:
– Һин кем? Мөслимме?
Ринат уны аңлап етмәне. Сөнки “мөслим” һүҙен беренсе ишетеүе ине: Юҡ, тип башын һелкте.
Тегенең асыуы ҡабарып:
– Христианин-ҡафырмы ни? – тип екерҙе.
Ринат аңлап алды, былар милләтен, динен һорайҙар, ахыры. Тағы “юҡ” тип башын сайҡап алды ла:
– Юҡ, мин башҡорт. Мосолман, – тип аҙаҡтан өҫтәп ҡуйҙы.
Башҡорт тигән һүҙҙе белмәгәнгә, тегеләр тағы аптырашта ҡалды һәм үҙ-ара гәпләшергә тотондо. Усҡа-ус һуғышып, ҡыҙыу-ҡыҙыу ғына бәхәсләшеп тә алдылар. Шунан береһе:
– Төшөр салбарыңды! – тип бойорҙо.
Егет был ике “дух”тың нимә әйтергә, нимә эшләргә уйлағанын аңламаны, салбар ҡайышын тотҡан килеш тора бирҙе. “Дух” ярым асыуланып:
– Һал ыштаныңды! Сөннәтлеме?
Ниһайәт, “шурави” аңлап алды. Былар уның сөннәтле булыу-булмауын тикшерә, тимәк. Ситтәр алдында былай ҡыланғаны булмаһа ла, нишләһен инде, салбар-трусигын төшөрөп, был икәү ҡаршыһына баҫты. Ринат сөннәтле ине. Эйе, бәләкәй сағында, әле лә хәтерләй, ниндәйҙер бер ҡарт уға матур салбар тегәбеҙ тип, һикегә ятҡырып, сөннәтләп киткәйне. Бына хәҙер шуның һөҙөмтәһен тегеләргә күрһәтеп тора.
“Дух”тар, күрәһең, уның сөннәтле-сөннәтһеҙме икәне тураһында бәхәсләшкән. Отолғаны, йөҙҙәрен боҙоп, отҡан иптәшенә ҡабы менән тәмәке һәм саҡма-зажигалкаһын һуҙҙы. Отҡаны, урыҫса һупалаған “дух”, “шурави” эргәһенә яҡын уҡ килеп, ҡәнәғәтлек менән уның ҡулбашынан ҡаҡты ла, башы менән ымлап, эшен дауам итергә ҡушты. Ринат ике аҙым да атларға өлгөрмәне, алға киткән иптәштәренең икеһе, аяҡ аҫтарында мина шартлап, ергә ҡоланы. Күрәһең, береһе яраланғайны, ауыртыуҙан ҡысҡырып, әсәһен иҫенә төшөрөп, ярҙамға саҡыра башланы. Оҙаҡ аҡыра алманы, уға автоматтан ут һиптерҙеләр. Бахырың, тағы бер-ике ҡысҡырырға иткән кеүек ғырылданы ла бөтөн кәүҙәһе менән тартышып, тынып ҡалды. Был икәү кемдәрҙең генә ғәзиздәрҙән-ғәзиз балаһы булды икән?
Ринат бөгөн һигеҙ мина тапты. Уның бәхете бар ине – иҫән ҡалды. Баҫыуҙы минанан таҙартҡанда өс иптәше үлде. Алдараҡ бер һыйырмы, ишәк үләкһәһеме күренде. Уны яртылаш ҡоҙғондар ашап бөтөрөп бара. Уларға ла ошондай үлем янаймы икән? Уларҙы ла шулай ҡоҙғондар соҡормо? Мәйеттәрҙе күмергә рөхсәт итмәнеләр. Һәләк булғандарҙы баҫыу ситенә сығарырға ҡуштылар. Уларҙы күтәреп яфаланманылар. Күтәрерлек тә түгел, үлгән кеше ике тапҡыр ауырая тиҙәр, дөрөҫ икән. Аяҡтарынан тотоп һөйрәргә тура килде. Шулай иптәштәренең береһен сығарғанда уның аҫтында тағы мина шартланы. Бахыр, үлгәс тә иптәштәренең ғүмерен һаҡлап ҡалды. Минаның зарары егеттәргә теймәне. Тик тегенең кәүҙәһе генә теткеләнде. Ахыры, һаҡсылар ҙа был эштән арығайны, тиҙерәк ҡайтырға ашыҡтылар. Баҫыуҙа тәүге көндәре шулай үтте.
Ҡайтҡас уларға тағы берәр түңәрәк үзбәк икмәге бирҙеләр ҙә теге һарайға индереп яптылар. Яптылар ғына түгел, ҡулдарын баш осондағы шүрлеккә нығытып ҡуйылған “лимонка” чекаһына бәйләнеләр, шулай уҡ аяҡтарын тарттырып, мина чекаһына эләктерҙеләр. Ҡасыу түгел, һаҡһыҙыраҡ һелкенһәң дә шартлап көлөң күккә осасаҡ. “Лимонкалар” эргәһендә танкка ҡаршы ҡуйыла торған ҙур миналар ҙа ята. Улар ҙа детонация менән шартлаясаҡ. Бында кешеләр генә түгел, бөтә аҙбарың юҡҡа сығасаҡ. Уларҙы ситтә торған аҙбарға ябыуҙары юҡҡа түгел икән. Ярай аҫта әҙерәк һалам бар. Элек бында йә һарыҡ, йә кәзә аҙбары булған. Был афған ерендә көндөҙ түҙеп торғоһоҙ эҫе, ә төндәрен һыуыҡ. Тауҙарҙан һыуыҡтың рәхимһеҙ тәгәрмәс кеүек тәгәрәп төшкәне һиҙелеп тора. Йылы кейемең булмаһа, кәкрәйәһең, урыҫ әйтмешләй, калатун.
Ринат бөгөнгө күргәндәренән шул тиклем тетрәнгәйне. Бер көн эсендә үҙен ун йылға, юҡ, егерме йылға ҡартайған кеүек хис итте. Кисерелгән психик көсөргәнештән арыны. Контузия алғандан һуң тынғылыҡ бирмәгән башы, һалам өҫтөнә тынысланып ятҡас, тағы геүләп ауыртырға тотондо. Әйтерһең дә, башы, вагон тәгәрмәстәре аҫтында ҡалып, йөрәге типкән һайын сатнап ярыла башлай. Хатта йүнләп уйҙарын да уйлай алмаҫ дәрәжәгә етә. Бар уйлай алғаны: ҡасырға, ҡасырға һәм ҡасырға! Йөрәк, бер йыртҡыс ҡарсыға булып, баш эсенә кереп ултырған да ауырттырып, үҙ ритмына мейене суҡый ҙа суҡый.
Тотҡондарҙың барыһы ла бер ҡағиҙәне аңдарына һеңдереп ҡуйҙы. Ни генә булыуға ҡарамаҫтан, һелкенергә ярамай! Иртәнгә тиклем йәшәгең килһә – һелкенмә! Ә инде иртәгәһе көн – Аллаһ ҡулында. Яңылыш һелкенеүҙән бауҙар тартылып, мина чекаһы ысҡынһа, бөттө. Йә Хоҙай, әгәр ҙә был Ғаләмдә барһың икән, яфаланған ҡолдарыңа ярҙам ит. Яҙмыштарын әҙерәк кенә булһа ла еңеләйт!
Иртәгәһенә уларҙы теге баҫыуға алып барманылар. Һарай алдына сығарып ултырттылар. Ринаттың самалауы буйынса,“дух”тар кемделер көтә. Тегеләй-былай инеп-сығып йөрөгән тылмас “дух” күренеп ҡалды. Ринат уға ҡул болғап, үҙ янына саҡырҙы ла миналарҙан баҫыуҙы тиҙерәк таҙартыу өсөн ырғаҡ-тырма яһарға кәрәклеген аңлата алды. Ниндәйерәк ырғаҡ булырға тейешлеген һыҙып та күрһәтте. Һаҡалтай әллә аңланы, әллә юҡ. Бер һүҙ ҙә әйтмәй китеп барҙы. Төшкә табан бармаҡ йыуанлыҡ тросҡа сылбырҙар менән ҡулдарынан бәйләнгән ете әсирҙе килтерҙеләр. Ринат Америкалағы негр ҡолдарҙы теҙеп баҙарға һатырға алып килеү тураһындағы рәсемде ниндәйҙер бер иҫке китапта күргәйне. Бында ла нәҡ шулай тегеләрҙе теҙеп ҡуйҙылар. Тәүге көндө был өйҙөң тупһаһына сығып ҡарап торған ир бөгөн дә яңы килгәндәрҙе барланы. Үҙенең ярҙамсыларына ниндәйҙер күрһәтмәләр бирҙе лә тағы инеп юғалды. Яңы килгәндәрҙе Ринаттар алдына ултыртып, улар бәйләнгән сылбырға эләктереп ҡуйҙылар.
Ринаттың эргәһенә тура килгән һалдат бик таҙа һәм башҡаларҙан бер башҡа бейегерәк ине. Ул ҡаш аҫтынан күҙҙәрен уйнатып алды ла үҙенең алдында ултырғандарға ҡарап:
– Ҡайһығыҙ бында “бугор”, йәғни старший?
Егеттәрҙең береһе лә өндәшмәне. Был өсәү кисәге хәлдәрҙән һуң шок хәлендә, үҙҙәренең ауыр уйҙарына бирелеп ултыра. Өндәшеү менән дә ни фәтүә. Улар бында барыһы ла бер тигеҙ хәлдә – әсирҙәр. Теге ҡырыҫ ҡына:
– Нимә, телегеҙҙе йоттоғоҙмо әллә?
Ринат яңы килгәнгә күтәрелеп ҡараны ла, эргәһендәгеләр өндәшмәгәс:
– Ну, мин старший, – тигән булды.
– Не нукай! Салабондар, мине тыңлағыҙ! Мин – “дед”! Шуға күрә, бөгөндән башлап бында мин старший. Дөрөҫөрәге, ошо минуттан мин бында “бугор”. Ишеттегеҙме? Ә һин, “нукающий”, минең ярҙамсым буласаҡһың! Аңлашылдымы?
Әсирҙәрҙең береһе лә “эйе” тип тә, “юҡ” тип тә өндәшмәне. Ринат та яуапһыҙ ҡалды. Был үҙен “дед” тигән әсир яңыраҡ ҡына “дух”тар ҡулына эләккән “шурави” ине. Унда ла әле үҙ ғәйебе менән: әфиүн эҙләп, баҙарға сыҡҡанда эләктереп алдылар. Шуға ла бында булған хәлдәрҙе һәм буласаҡ ваҡиғаларҙы күҙ алдына ла килтермәне. Һаман әтәсләнеп һәм үҙен күрһәтергә була Ринатҡа күҙен аҡайтып:
– Ниңә өндәшмәйһең? Әллә мине аңламайһыңмы? Өндәшмәйһең, значит мине аңламайһың. Ҡараға буялған – черномазый, һин дә шул “дух”тар нәҫелендәге чуркамы әллә? Шуларға оҡшап тораһың!
Ул, Ринаттың башҡаларға ҡарағанда ҡарараҡ булыуына һәм йөҙө менән урыҫҡа оҡшамауына баҫым яһап, кәмһетергә уйланы. Был әзмәүерҙең тауыш күтәреп, башҡаларға ҡысҡыра-ҡысҡыра нимәлер һөйләгәнен һаҡта торған “дух” ишетеп алды. Күп уйлап тормай, килеп тегенең һыртына приклад менән арыу ғына тондорҙо ла, үҙенсә нимәлер иҫкәртеп, тағы бер-ике ныҡ ҡына тибеп, кире урынына барып баҫты. Әзмәүер ауыртыуҙан йөҙөн һытып, тешен ҡыҫып:
– Чурка! Һинең арҡала эләкте. Мин быны иҫеңә төшөрөрмөн әле. Инәңде шулай итермен... – тип ҡәбәхәт һүгенеп ыҫылданы.
Ринат өндәшмәне. Ниңә талашып, ҡаршы әйткеләшеп торорға? Бында барыһы ла дошман ҡулында. Барыһы ла улар ихтыярында. Теләйҙәр икән – йәшәйһең, теләмәһәләр, ошо минутта уҡ атып үлтерергә мөмкиндәр. Ә был, яңы килгән йүнһеҙ, аңлап бөтөрмәй ине әле бындағы тәртип һәм тормошто. Тормош тип әйтеп булһа. Тормош түгел – ормош, ә, дөрөҫөрәге, әжәл менән ҡасыш уйнау. Кем кемдән хәйләкәрерәк тә, кем кемде тиҙерәк алдай...
Бер аҙҙан тотҡондарҙы теҙеп, арыҡ таҙартырға алып киттеләр. Ринат “дух”тарҙың үҙ-ара һөйләшкәндәренә иғтибар менән ҡолаҡ һалып барҙы. Күп һүҙҙәр башҡорт-татар һүҙенә оҡшашлыҡҡа-оҡшаш та ул, тик һүҙҙең нимә тураһында барғанын ғына аңларлыҡ түгел. Былар үзбәктәр түгел шул. Уларҙы аңлауы еңел ине.
Ринат юл буйына тирә-яҡты ҡарап-өйрәнеп барҙы. Эйе, тауҙар бейек һәм текә. Баштарында ялтырап ҡар ята. Ә был яҡтағы тауҙар ул ҡәҙәр текә түгел, һөҙәгерәк. Ҡояшҡа ҡарап самалаһаң, көньяҡ шул яҡта. Ә беҙҙең СССР иле Афғанстандың төньяғында, был бейек ҡая-тауҙар артында. Ул шулай география фәненән алған белемен иҫенә төшөрөп барҙы.
Көндөң ҡалған өлөшөндә ауылға ағып килә торған арыҡты тәрәнәйтеп таҙарттылар. Эш бөткәс, ҡайтыр алдынан, Ринат теге һаҡалтай һаҡсынан ҡулы менән ишаралап йыуынып алырға рөхсәт һораны. Рөхсәт иттеләр-итеүен. Тик урыҫ милләтенән булғандарҙы арыҡтан йыраҡҡараҡ ҡыуҙылар. Егеттәрҙең аңлауы буйынса, ҡафыр йыуынған һыу ҡышлаҡҡа барырға тейеш түгел. Ни эшләһендәр, арыҡтан ситкә канау йырып, шунда сайҡандылар. Һыу тауҙарҙан килгәнгә бик һалҡын ине. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, һыу – һыу инде, билгә тиклем сисенеп, рәхәтләнеп йыуынып алдылар.
Ҡайтҡас, тағы теге һарай алдына теҙеп ултырттылар ҙа көндәгесә берәр түңәрәк нан таратып сыҡтылар. Бөгөн кружкаларға тултырып ҡайнар йәшел сәй ҙә бирҙеләр. Теге әзмәүер нисектер Ринат эргәһенә ултыра алды. Ашарға ғына тотонғайнылар, яһил Ринат ҡулынан икмәген тартып алды ла:
– Бөгөнгө көндән кис бирелгән ашың минеке буласаҡ. Юғиһә, төндә быуып үлтерәм, – тип ыҫылданы.
Белмәй ине әле ул һарай эсендә нисек ҡунғандарын. Хатта кесе хәжәтеңде лә салбарыңа бушатырыңды. Олоһо булһа ла шулай. Хет үлеп кит, һинең янға бер кем дә кермәҫ һәм бер кемде сығармаҫтар. Урыныңда борғоланып ятыу түгел, һелкенә лә алмайһың. Ринат та тишек арбанан төшөп ҡалмаған, тегенең ҙур кәүҙәһенән ҡурҡып торманы – үҙ өлөшөн кире тартып алды. Быны көтмәгән әзмәүер егеттең боғаҙынан эләктереп, быуа башланы. Ринат был йүнһеҙҙе көс менән еңеп булмағанын аңлап, бармағын тегенең күҙенә батырҙы. Был ығы-зығы, тартҡылашыуҙы күреп ҡалған һаҡсы, ҡысҡыра-ҡысҡыра килеп, икеһенең дә арҡаһына приклад менән тондорҙо. Ҡысҡырыуға арғы аласыҡтан тылмас килеп сыҡты. Һаҡсы ҡулдарын бутай-бутай уға нимәлер аңлатырға тотондо. Тылмас тартҡылашыусылар эргәһенә килде. Әзмәүер, ауыртҡан күҙен ыуғылап, йәшенә мансылып ултыра ине. Ул әзмәүерҙән:
– Нимә булды? – тип һораны.
– Юҡтан ғына күҙгә килтереп төрттө, – тип әзмәүер алдашырға тотондо.
Шунан ул Ринатҡа башын ғына ҡағып, һораулы ҡарашын төбәне. Ринат дөрөҫөн һөйләп бирҙе. Нисек мыҫҡыллап “черномаз” тигәнен дә, икмәген тартып алғанын да әйтте.
Тылмас Мәскәүҙә уҡыған ваҡытында бер профессор малайының унан шулай “черномаз-чабан” тип көлгәне өсөн биргеләп ташлағайны. Шуның арҡаһында теге профессор киҫәге уны уҡыуынан ҡыуҙыртты. Тылмас шуларҙы иҫенә төшөрөп алды. Унан да ҡафырҙар шулайыраҡ көлгәйне бит. Тауышҡа башҡа “дух”тар ҙа йыйылды. Тылмас һуғышыусыларҙың икеһен дә торғоҙоп, ҡапма-ҡаршы баҫтырҙы ла, Ринатҡа төртөп күрһәтеп, әзмәүерҙән:
– Ошомо черномаз? Был басурман буламы? – тип һораны.
Теге күҙен дә йоммай:
– Эйе, ул ҡара күт һәм ҡара сутыр. Эйе, ул басурман. Юҡҡа ғына күҙгә килтереп төрттө. Мин уны барыбер инәһен тегеләй-былай итеп аҡылға ултыртам, салаганың, – тип, күҙен һаман ыуғылап, янарға тотондо.
Тылмас үҙенең күкрәгенә төртөп:
– Миңә ҡара әле, мин дә бит черномаз һәм һеҙҙеңсә – ҡафырса – ҡара күт һәм, әлбиттә, ҡырағай басурман. Шулай булғас, һин минән дә көлгән булып сығаһың. Ә беҙ үҙебеҙҙән көлгәнде бик яратып бөтмәйбеҙ. Бигерәк тә ҡафырҙарҙың көлгәнен. Шуға күрә һиңә һайларға тура киләсәк. Йә үҙең теләп басурман-мосолман булаһың, йәғни үҙ-үҙеңде сөннәтләйһең. Йә басурман булырға теләмәйенсә, ҡафыр ҡалып, стенаға баҫаһың, һәм беҙ һине атабыҙ. Һайла! Йә басурман булып йәшәйһең, йә ҡафыр булып үләһең.
“Дух” ҡулындағы сәғәтенә ҡарап алды ла дауам итеп:
– Бына шулай, һиңә иртәнгә тиклем уйларға ваҡыт бирәбеҙ. Иртә кистән яҡшыраҡ тиҙәрме һеҙҙә? Ә хәҙер, марш, ял итергә!
Бар пленныйҙарҙы теге аҙбарға индереп, көндәгесә ҡул-аяҡтарын мина чекаһына бәйләп, йоҡларға һалдылар. Кеше йоҡлағанда ҡырҡ тапҡыр урынында әйләнеп, борғолана, тиҙәр. Моғайын, шулайҙыр, һанаған юҡ. Ә бына бында бер тапҡыр ҙа боролоп ята алмайһың. Арҡа-арттарың бер төрлө генә салҡан ятыуҙан, таҡта кеүек ҡатып китһә лә борғолана алмайһың.
Яңы килгәндәр минаға бәйләнеп ятыуҙың нимә икәнен белмәй ине, шуға ла бөтөнләй телһеҙ ҡалдылар. Тик теге башта ятҡан әзмәүер генә үҙ алдына һүгенеп, барыһын ҡәһәрләп ятты. Бер аҙҙан йүнле-рәтле уйлай алырлыҡ хәлгә килеп тынысланғас:
– Ҡара әле, теге ни... чурка. Откуда ты?
Ринат үҙенең ауыр уйҙары менән уяулы-йоҡоло ята ине. Ни тиһәң дә, йоҡлаған килеш яңылыш һелкенеп китеүҙән йә боролоп ятыуҙан ҡурҡа. Шулай ҙа тәндең һәм аңдың кешенең үҙенә лә билдәле булмаған, йәшәргә кәрәклеген иҫкәртеп торған, һәр саҡ уяу үҙһаҡсы-ҡарауылсыһы бар икән. Бына шул эске һаҡсы үҙ эшенә ныҡлап тотонғайны. Ул әҙ генә һелкенеүҙән дә һаҡлап, егетте уятҡылап торҙо. Ринат уяулы-йоҡоло ята ине, тик Ринат өндәшеүсегә яуап бирмәне, теге бер аҙ уфтанып ятты ла:
– Татарин что ли? Извини! Что так вышло. Как у вас? Һеҙҙә нисек кешене бестерәләр? Күпме киҫеп ташлайҙар? Ғөмүмән, бестереү нисек эшләнә? Һөйлә әле.
Ринаттың ныҡ арығанлыҡтан, был йүнһеҙ менән әңгәмә ҡорғоһо ла, уның һорауҙарына яуап биргеһе лә килмәне. Шуға ла өндәшмәне. Ауылда ҡалған туған-тыумасаларын, ата-әсәһен уйлап ятты. Өйҙө, ауылдаштарҙы уйлау нисектер күңелгә еңеллек, йәнгә тыныслыҡ бирә ине. Ә мөйөштән бер туҡтауһыҙ төрлөсә уфтанып мығырҙау, хатта лышыҡ-лышыҡ илау ҙа ишетелеп торҙо. Шунда кемдер түҙмәне:
– Туҡтайһыңмы һин, сволота, юҡмы? Үҙең ғәйепле бит. Бында һиңә казарма түгел. Бында старик-дедтар ҙа, салабон-черпактар ҙа юҡ. Барыбыҙ ҙа тип-тигеҙ. Барыбыҙ ҙа ҡол-әсирҙәр. Аллаңа һәм өйөңдәге мөйөштә эленеп ҡалған изгеләреңә табын! Моғайын, ярҙам итмәй ҡалмаҫтар, – тип ыҫылданы.
Тегенең лышыҡ-лышыҡ илауы ара-тирә ишетелһә лә, лыбырҙап ялбарыуы туҡталды.
Иртән барыһын да көндәгесә аҙбар нигеҙе буйына теҙеп ултырттылар. Күренеп тора: яңы килгәндәр бөтөнләй йоҡламаған. Бер кемдең дә тиктомалға үлгеһе килмәй. Күҙҙәре ҡыҙарып, үҙҙәре аңҡы-тиңке килеп ултыра. Көндәгесә берәр үзбәк икмәге көтһәләр ҙә, бөгөн шул икмәк ҙурлығындағы йоҡа ҡабартма-көлсә генә бирҙеләр. Бына һаҡсы эргәһенә тылмас килеп баҫты. Шуны әйтергә кәрәк: тылмас был һаҡсыларҙың түрәһе шикелле. Үҙен гел шулай ҡалғандарҙан өҫтөн тота. Бөгөн нимә булырын башҡа “дух”тар ҙа белә, шикелле. Барыһы ла тамаша көткән кеүек йорт алдына йыйылды. Күрше йорттағылар ҙа килде. Тылмас әзмәүерҙе, башҡалар бәйләнгән тростан ысҡындырып, ситкә баҫтырҙы, аяҡтарын бығаулап ҡуйҙы. Билендә аҫылынып торған зиннәтле бысағын әзмәүергә һуҙғайны ла кире уйланы. Йыйылған халыҡҡа нимәлер әйтте. Шундағы халыҡ шау-гөр килеп көлөшөп алды, тел шартлатып, тегенең дөрөҫ эшләүен хупланылар. Тылмас, үҙемдең зиннәтле бысағымды шаҡшы ҡафырҙы сөннәтләп бысратмайым, тине. Һәр хәлдә, Ринат шулай аңланы. Тылмас һаҡсыны саҡырып алды ла уның “калашка”һына эләктерелгән штык-ножды ысҡындырып, бөтөнләй кеше төҫө ҡалмаған әзмәүергә һуҙҙы:
– Йә, ҡарап ҡарайыҡ әле, нисек итеп һин үҙ теләгең менән басурман-мосолманға әйләнерһең икән? Сөннәтлә үҙеңде! – тип, ҡатлы-ҡатлы һүгенеп, әсирҙәр алдында үҙенең урыҫса яҡшы һүгенгәнен күрһәтеп, маҡтанып алды.
Шулай шул, СССР-ҙа сит илдән килеүселәр, ғөмүмән, сит ил кешеләре, студенттар иң тәүҙә һүгенергә өйрәнергә тейеш. Сөнки был илдә йәшәүсе төп халыҡ иң тәүҙә яҡшы һүгенһәң генә, һине аңлап, хөрмәт итә башлай, үҙ итә.
Әзмәүер бөтөнләй бөгөлөп төштө, кисәге зәһәрлегенең тамсыһы ла ҡалмағайны. Ҡулындағы штык-нож елдә елберҙәгән япраҡ шикелле ҡалтырай башланы. Салбарын һалдырҙылар. Тик теге нимә эшләргә лә белмәй, илап ебәрҙе. Йәш аралаш:
– Не могу! Егеттәр, булдыра алмайым! – тип аҡырып уҡ иларға тотондо. Ринатҡа йәшле күҙҙәре менән ҡарап: – Ярҙам ит, татар, һин... һин бит беләһең. Үҙем булдыра алмайым. Ҡайһығыҙ белә? Берәйегеҙ ярҙам итегеҙ, зинһар! Ну, пожалуйста, егеттәр! – тип башҡаларға ҡарап ялынһа ла, уға ярҙам итергә теләүсе табылманы, сөнки был “дух”тарҙың уйында нимә икәнен белеп булмай. Үҙеңде лә әзмәүер эргәһенә баҫтырып ҡуйырҙар.
Бахырҙың ҡулынан штык-нож төшөп китте. Тылмас күрһәтмәһе буйынса, ике “дух” уны һөйрәп тигәндәй аҙбар стенаһына илтеп һөйәне, сөнки әзмәүерҙең атларға аяҡтары ҡарышты, рәте ҡалмағайны. Һаҡсы ҡоралын уға төҙәй башланы. Шул саҡ Ринатҡа был меҫкен шул тиклем ҡыҙғаныс булып китте. Үҙенең ата-әсәһен уйлап алды. Был мәлғүндең дә ата-әсәһе барҙыр инде. Үҙен “дед” тине бит. Моғайын, бер айҙан өйөнә ҡайтырға тейеш булғандыр инде. Ә улдарының ҡайҙа эләккәнен әсәләре белмәй ҙә.
– Туҡтағыҙ! Мин үҙем уны сөннәтләп үсте алам, – тигәнен һиҙмәй ҙә ҡалды Ринат.
“Дух”тар араһында үзбәктәр ҙә бар ине, шикелле. Улар, шаулашып, атырға әҙерләнгән һаҡсыға туҡтап торорға ҡушты. Шунда бер “дух” Ринат эргәһенә килеп, уны бығауынан ысҡындыра башланы һәм үзбәксә:
– Татармы? – тип һораны.
Ринат башын “юҡ” тип ҡаҡты. Теге төпсөндө:
– Улайһа ҡайҙан беләһең татарсаны?
– Мин – башҡорт. Татарҙар менән беҙҙең телдәр яҡын. Айырма юҡ тиергә лә була. Башҡорт менән татар – ҡәрҙәш халыҡ.
– Ну, башҡорт, булдыра алһаң, ҡотҡар ҡафырҙы, – тине лә ерҙә ятҡан штык-ножды ҡулына алып, үткерлеген бармағы менән һыпыра-һыпыра ҡарап, Ринат ҡулына килтереп тотторҙо.
Йорттағы бар халыҡ алда ни булырын ҡыҙыҡһынып көтә башланы. Ә инде аҙбар стенаһына һөйәлгән теге бахырың бөтөнләй бөтөрөндө, был басурман минән хәҙер бар үсен ала инде тип, ҡыуырылып төштө. Унда кисәге мин-минлеге лә, үҙен һауалы тотоуының эҙе лә ҡалмағайны. Хатта әзмәүерҙең буй-һынына саҡлы кесерәйеп, бөрөшөп ҡалды. Ринат һаҡалтайҙан йод менән бинт һораны. Бүтән саҡ булһа, һораған әйберҙәрен бирмәҫтәр ҙә ине. Алда ниндәйҙер ҡыҙыҡ булырын көткән “дух”тар уныһын да тиҙ таптылар. Ринат үҙенең был өлкәлә белгәндәрен иҫенә төшөрһә лә, тулҡынланыуҙан ҡулдары ҡалтыранды. Унынсы класты бөткәс булды, шикелле. Бер яйы сыҡҡанда ауыл муллаһынан: “Сөннәтләү ниңә кәрәк?” тип һорағайны. Мулла абзый әллә ни төпкә төшмәй генә:
– Беренсенән, таҙалыҡ һәм ирлек көсө ныҡлы булһын өсөн, – тине.
– Ә урыҫтар ниңә сөннәтләнмәйҙәр? – тип әйтеүенә:
– Урыҫтарҙың Алла тип йөрөткән Иисус Христостары ла сөннәтле. Уны тыуғандан һуң етенсе көндә сөннәтләгәндәр. Был көндө дини байрам тип һанайҙар. Ә инде сөннәтләнмәүҙәре уларҙың үҙҙәренән. Ябай халыҡ – наҙан халыҡ, үҙҙәренең Аллалары сөннәтле икәнен дә белмәйҙәр. Йәврәйҙәр – аҡыллы халыҡ. Улар беҙҙең кеүек сөннәтле. Был юҡҡа ғына түгел, улым. Сөннәтләү нимә инде, ғәүрәттең башын ҡаплап торған тире ярыһын ғына киҫеп ташлайҙар. Шуға ла ислам динендәге халыҡтарҙа ул ағза шешеп һәм башҡа ауырыуҙар менән яфаланыу юҡ дәрәжәһендә. Был турала медицина китаптарынан уҡып белергә мөмкинһең. Сөннәтләнмәгәндәр юҡ-бар сир менән һәм ир көсһөҙлөгө менән яфалана. Ә беҙ – мосолман һәм йәһүдтәрҙә ул юҡ. Шуға ла мосолман булған ирҙәргә мәрйә халҡы йәбешеп ята, нисек булһа ла кейәүгә сығырға тырыша. Ә һин, улым, берүк улар халҡына, мәрйә ҡыҙҙарына яҡын барма!
Бабай шулай тип аңлатҡайны. Бына хәҙер шул барлы-юҡлы белемен һәм тәжрибәһен барлап, теге мәхлүктең ғүмерен һаҡлау өсөн ҡулланырға уйлай. Ә әзмәүер ҡурҡып, уның күҙҙәренә ҡарап тора. Әйтерһең дә, быуар йылан күҙенән ҡарашын ала алмаған ҡуян балаһы. Ринат тегенең ҡурҡынған күҙҙәренә ҡарап, эргәһенә килеп баҫты ла:
– Бында ҡурҡырға кәрәкмәй. Был ҡурҡыныс нәмә түгел. Күреп тор, аҙаҡтан рәхмәт кенә әйтәсәкһең. Мин һиңә насарлыҡ эшләргә теләмәйем. Был ҡәһәр һуҡҡан Афған илендә бер-беребеҙгә ярҙам итмәһәк, беҙҙе берәм-берәм ҡырып бөтөрәсәктәр. Мин дә сөннәтле, үлмәнем бит. Әҙерәк ауыртыр инде. Укол ҡаҙағандан да ныҡ булмаҫ. Аҫҡараҡ төшөр салбарыңды! Ҡурҡма, мин дә кеше бит. Һин дуракты ҡотҡарырға теләйем. Юғиһә, аталар бит үҙеңде. Ата-әсәйең һинһеҙ нимә эшләр?
Ринаттың шулай тыныс, бик тә баҫалҡы тауышынан теге лә бер аҙ тынысланды. Уның әйткәндәрен тыңланы һәм, ниндәйҙер өмөт менән уның ҡарашынан күҙен алмай, егеткә текәлде.
Ринат тағы ла тынысыраҡ итеп:
– Ҡурҡма! Беҙҙе әле малай саҡта уҡ сөннәтләнеләр. Әллә, бер ҙә үлеп китмәнек. Иҫән-имен ошо тотҡонлоҡтан ҡотолһаҡ, балаларыбыҙ ҙа булыр әле, Аллаһ бойорһа!
Әзмәүер, Ринаттың тыныс ҡына һөйләүенән һәм мейегә үтеп керерҙәй ҡарашынан, ысынлап та, гипнозланған кеүек күҙен алманы. Бына шулай итеп, Ринат был әзмәүерҙе сөннәтләне.
– Бына, күрҙеңме, барыһы ла ябай. Үтте лә китте. Исемең нисек?
– Ваня Соколов.
– Ярар, Иван, асыуланма. Мин һиңә асыу тотмайым. Бына хәҙер киҫелгән урынды йод менән эшкәртербеҙ. Әҙерәк әрнер һәм ҡанар. Улай ғына була инде. Туйға саҡлы төҙәлер!
– Бөттө ләме ни?
– Эйе. А ты боялся, даже трусы не помялись, – тип ҡуйҙы.
Ваня үҙенең бот араһына ҡарарға ҡурҡһа ла, йылмайып ебәрҙе. Был тамашаны тын да алмай ҡарап торған “дух”тар ҙа, Ивандың йылмайыуын күреп, эштең уңышлы тамамланыуына һоҡланыуҙарын йәшермәй тел шартлатып, ах-вах килеп, “бабасы” ролен уйнаған Ринатты маҡтаны.
Бына шундай хәлдәр менән Ринат “дух”тар араһында бер аҙ ихтирам яулауға өлгәште. Уларҙы яңынан теге тросҡа беркетеп, баҫыуҙы минанан таҙартырға алып китергә әҙерләнделәр. Ринат, тылмас менән һөйләшеп, яңы ғына сөннәтләнгән һалдатты бөгөнгә эштән азат итеүҙәрен үтенде. Теге аптырап:
– Ҡафырҙымы? Юҡ! – тине.
Ринат үҙһүҙләнеп:
– Ул хәҙер ҡафыр түгел, ә сөннәтле кеше. Мосолман булырға әҙерләнә. Теймәйек уға бөгөн. Ана, ниндәй таҙа ҡиәфәтле шурави. Ул әле әллә ниндәй эштәр башҡарасаҡ. Юҡҡа имгәтмәйек. Көсө етерлек, ат кеүек эшләйәсәк ул, – тигәс, ҡул ғына һелтәне.
Иванды һарай алдында бығаулап ҡалдырҙылар. Баҫыуға килеп еттеләр. Өсөнсө көн үлгән мәйеттәр өҫтөндә ҡоҙғондар өйөрө ултыра. Иң тәүҙә оло ғына ҡәбер ҡаҙып, мәйеттәрҙе шунда күмделәр. Әле эш башланмаған, ә бар тотҡондарҙың да кәйефтәре иң түбән нөктәлә. Мәйеттәрҙе ҡоҙғондар эштән сығарып боҙғайны. Әсирҙәрҙең күбеһе был хәлгә түҙә алмай уҡшып, барлы-юҡлы ашағандарын да ҡоҫорға тотондо.
“Дух”тар тотҡондарҙы кәмһетеү, түбәнһетеү һәм уларҙың рухын һындырыу өсөн шулай эшләйҙәр ине. Рухы һынып, түбән тәгәрәгән әсирҙән теләһә ниндәй әшәкелек эшләтергә була, теләһә ниндәй мәлғүнде әүәләп була.
Япон машинаһында теге көндө Ринат һөйләгән тимер тырнаҡтар, оҙон беҙҙәр менән арҡандар килтереп киттеләр. Егеттәр эштең нисек икәненә тиҙ төшөндө. Иң мөһиме, минаны табырға ғына кәрәк. Ә инде уны зарарһыҙландырыу хәҙер уйын эш кеүек кенә. Эштәр худҡа китте. Егеттәр үҙҙәренең белгәндәре һәм тәжрибәләре менән үҙ-ара бүлешеп, кәңәшләшеп алды. Табылған минаның эргәһенә теге ырғаҡты ергә батыралар ҙа яй ғына арҡандан тарта башлайҙар. Тырнаҡҡа эләккән мина шартлай, зарары егеттәргә теймәй. Ринат беҙҙең һалдаттар урынлаштырған миналарҙы нисек табырға кәрәклеген ҡабатлау таблицаһы кеүек күңеленә һеңдереп ҡуйҙы. Йәшергән әйберҙе табыр өсөн йәшереүсе роленә керергә кәрәк. Мин сапер булһам минаны ҡайҙа урынлаштырыр инем, тип уйлай белергә кәрәк.
Был баҫыуға һуңғы барыуҙарында барыһын да ғәжәпләндергән тағы бер хәл булып алды. Баҫыуҙы миналарҙан таҙартып бөттөк тигән көндө Ринаттың башында бер шик тыуып, баҫыу межаһы эргәһенә килеп баҫты. Күңеле менән һиҙҙе: ошо тирәлә мина булырға тейеш. Уйлап та бөтмәне уның янына Силәбе яҡтарынан булған сыуаш егете йүгереп килде лә:
– Һине көтәбеҙ. Ҡайтырға команда булды, – тип, боролоп китеп тә барҙы. Ринат уны иҫкәртеп өлгөрә алманы, егет минаға баҫты. Көслө шартлау яңғыраны. Силәбе егете нимә булғанын да һиҙмәне, теткеләнеп ергә ауҙы. Ринатты ла шартлау тулҡыны ергә күтәреп бәрҙе. Ул аңын юғалтты. Мәрхүмде баҫыу ситенә ерләнеләр. Һаҡалтайҙар рөхсәт итте. Ринат яраланмаған булып сыҡты. Тик эргәһендәге минаның көслө шартлау тәьҫиренән тағы бер ҡаты контузия алды. Әзмәүер уны бер үҙе күтәреп, ҡышлаҡҡа тиклем алып ҡайтты. Контузияһы бик ҡаты булды, шикелле, икенсе көндө иртән генә аңына килде. Тәүҙә аңҡы-тиңке килеп йөрөнө. Яйлап зиһене асылды. Ошо көндән башлап ул ысын саперға әүерелде тиһәң дә була. Аллаһ уны был юлы ла үҙ рәхмәтенән ташламаны, һаҡланы. Был ҡышлаҡтағы баҫыуҙарҙы миналарҙан таҙартып бөткәс, уларҙы икенсе ҡышлаҡҡа оҙаттылар.
Был һуңғы контузиянан һуң Ринат, әйтерһең дә, яңынан тыуҙы. Уның бик тә ғәжәйеп һәләте асылды. Ул инде миналарҙың ҡайҙа урынлаштырылғанын һис бер яңылышыуһыҙ әйтеп бирә башланы. Әйтерһең дә, уларҙы телевизорҙан күрә ине. Ошо һәләте менән тиҙ ҡыҙып китеүсәнлек тә барлыҡҡа килде. Ҡыҙып китһә, нимә эшләгәнен аңламаҫ хәлгә етеп, үҙгәрә лә ҡуя. Күҙҙәре аларып, аҡ-ҡара күренмәй башлай. Ул саҡта эргәһендә тормауың хәйерлерәк. Уның үлемдән бөтөнләй ҡурҡмаҫ дәрәжәгә етеп, холоҡ-фиғеле үҙгәрҙе. Шулай ҙа була икән.
Тауҙарҙа ҡыш етте. Тәүҙә ҡар оҙаҡ яумай торҙо ла, бер көндө иртән бар донъя ап-аҡ ине. Был яңы ҡышлаҡта уларҙы төрлө-төрлө төркөмдәргә бүлеп, башҡа ҡышлаҡтарға оҙаттылар. Бай һәм хәллерәк халыҡ әсирҙәрҙе үҙ-ара бүлешеп алды. Буш эшсе-хеҙмәтселәр барыһына ла кәрәк булып сыҡты. Ҡасыу тураһында уйларлыҡ та түгел. Был ҡышлаҡ бер ҙур ғына тарлауыҡта урынлашҡан. Әйтерһең дә, бер ҙур ҡапсык. Яҡты донъяға сығыр өсөн ҡапсыҡ ауыҙынан үтергә кәрәк, ә унда һаҡсылар тора. Афғанстанды аңламаҫһың – һәр ауыл айырым бер дәүләт кеүек. Һәр ауылдың үҙ биләмәһе, үҙ һаҡсы-һуғышсылары бар. Ҡайһы берҙә ауыл менән ауыл һуғышып та алырға мөмкин. Йә булмаһа, әле генә үҙ-ара һуғышҡан ике ауыл берләшеп, икенсе күршеләренә һуғыш менән барырға ла булдыра. Ә инде бар ил өҫтөнә берәй бәлә-ҡаза, йә булмаһа, дошман яу менән килһә, бөтөн асыу-үпкәләрен онотоп, тиҙ арала бергә берләшеп, дошманға ҡаршы күтәреләләр. Ирҙәр бала саҡтан уҡ ҡорал менән эш итергә өйрәнгән. Ә ҡоралдың ниндәйе генә юҡ. Хан заманынан ҡалған көбәгенән ҡора торған филтәле мылтыҡтарҙан башлап, лазер прицеллы пистолеттарға тиклем табырға мөмкин.
Ринатты бик ҡарт Лотфулла исемле бабайға бирҙеләр. Бабайҙың өс малайы ошо ҡәһәрле һуғышта һәләк булған икән. Уның ике ҡатыны бар. Ә иң ғәжәбе: йәш ҡатын бабайҙан бик йәш булып, йәш аралары илленән дә артыҡ, шикелле. Ринат был йәш ҡатынды тәүҙә бабайҙың ҡыҙы тип уйлағайны. Бабайҙың бар йорт-ере ошо йәш кенә ҡатын ҡулында – донъяны ул көтә. Бабайҙың донъяһы ныҡлы. Уға Ринатты хеҙмәтсе итеп билдәләнеләр. Бабай барыһын да һорашып, кем-ҡайҙан икәнен белгәс кенә, ун әсир араһынан Ринатты һайлап алды. Ҡул-аяҡтағы бығауҙарҙы күптән алдылар, ул хәҙер ирекле йөрөй. Ҡышлаҡ урамынан да иркенләп үтә ала. Бер кем бер һүҙ әйтмәй. Тәүҙәрәк уны ҡыҙыҡһынып күҙәтһәләр ҙә хәҙер улай ҡараусы ла юҡ, шикелле. Һәр хәлдә, ундай ҡараштарҙы һиҙмәне. Ҡышлаҡ ҙур ғына булып, унда бер лавкалары ла бар. Ул лавкала йәнең нимә теләй шуны табырға була. Кәкре, тутығып бөткән шөрөп-ҡаҙаҡтан башлап видеомагнитофонға тиклем бар. Беҙҙең СССР ниндәй алға киткән космик держава булһа ла, Ринат тәүге тапҡыр һатыуҙа видеомагнитофонды шул магазинда күрҙе. Ысынлап та, халыҡ урта быуаттарҙан ҡалған ғөрөф-ғәҙәттәр менән йәшәһә лә, “Мантана” джинсыһы менән аяҡтарына һуңғы модалы “Адидас” кроссовкалар кейгән ҡыҙ-егеттәрҙе аҙым һайын осратырға була. Советтарҙың төшөнә лә кермәгән хуш еҫле жвачка-һағыҙ сәйнәп йөрөүсе, япон сәғәте таҡҡан балалар ҙа етерлек бында.
Ринаттың тырышлығы һәм отҡорлоғо бушҡа китмәне. Ул инде пуштун телендә лә, үзбәк телендә лә матур ғына аңлашып һөйләшергә лә өйрәнде. Ни тиһәң дә, ике йылы ошо халыҡ араһында тотҡонлоҡта үтте бит. Хәҙер бына дари телен үҙләштерә башланы. Бабайҙың өйөндә батарейка менән эшләй торған транзисторлы радиоалғысы ла бар. Шуның аша һуғыштың һаман дауам иткәнен ишеткеләп ҡала. Аталарына “улығыҙ үлде” йә “хәбәрһеҙ юғалды” тигән ҡағыҙ ҙа килгәндер, моғайын. Әсәһенә ауырҙыр инде. Ул бит ғаиләлә бер генә малай ине.
Ринатты таң ҡалдырғаны Лотфулла бабайҙың йәш ҡатыны булды. Тәүҙә “шурави” уны үҙенән олораҡ йәштәге ҡатын тип уйлағайны. Пәрәнжәһеҙ күргәс, иҫ-аҡылы китте, булғас та була икән оҡшашлыҡ кешеләрҙә. Был йәш кенә ҡатын ауылдағы күрше Тимербикә әбейҙәргә Өфөнән ҡунаҡҡа ҡайтып йөрөгән ҡыҙға оҡшаған. Әйтерһең дә, уның игеҙәге ине.
Бына ошо ҡатын Тимербикә әбейҙең ейәнсәре Айһылыуҙы иҫенә төшөрҙө лә инде. Ә Айһылыу, ҡала ҡыҙы булһа ла, ҡырағай. Үҙенең янына ауыл егеттәрен яҡын килтермәне. Уны оҙатырға һәм әҙгә генә булһа ла, ҡулынан тоторға күпме егет хыялланды. Юҡ, Айһылыу ауыл егеттәре өсөн күктәге ай һымаҡ, буй етмәҫ бер һылыу булып ҡалды. Ринат та уны күпме оҙатырға хыялланып, байтаҡ йоҡоһоҙ төндәр үткәрҙе. Аптырағас, егеттәр был буй етмәҫ ҡыҙға яҡын килмәй башланылар. Ә уға ауыл егеттәре бар ни ҙә, юҡ ни. Бына хәҙер шул буй етмәҫ Айһылыуға ике тамсы һыу кеүек оҡшаған ҡатын ошо ҡарттың йортонда донъя көтә.
Егеттең кейемдәре күптән туҙғанға, ни бирһәләр шуны кейҙе. Шуға ла бер йолҡошҡа оҡшап тора ине. Бабайҙа эшләй башлағас, уның бабайҙың үлгән улдарының кейемдәрен бирҙеләр. Ҡарттар күңелдәре менән бик кешелекле һәм асыҡ кешеләр булып сыҡты. Әлеге шул улдары советтарға ҡаршы һуғышта һәләк булыуҙары арҡаһында тәүҙә “шурави”ға нисектер шикләнеберәк ҡаранылар. Уның һәр эшен, һәр аҙымын күҙәтеп торҙолар. Ә “шурави” ауыл егете бит, йортта булған бөтә эште белеп һәм еренә еткереп башҡарҙы. Ул көс яғынан да ныҡлы егет ине. Ҡарттар уның эшенән ҡәнәғәт булып, ашау яғын да ҡыҫманы. Шуға ла шурави бер аҙҙан ит йыйып, матурланып китте. Юғиһә, был йортҡа килгәндә тире лә һөйәк кенә ине.
Әсирҙең йортта эшләп йөрөгәнен тәҙрәнән ҡарап торорға яратҡан әбей һалдатты үҙенең ҡайһылыр улына оҡшата ла башланы, шикелле. Ринатты күҙәтеп, йыш ҡына күҙенән йәштәрен дә һөрткөләй ине. Ә бабай йәш сағында мөғәллим-хәлфә булып, балалар уҡытҡан. Ринатты ғәрәп әлифбаһынан хәреф танытты. Шулай итеп, буш ваҡытында “шурави” ғәрәпсә уҡырға, яҙырға өйрәнде. Унан инде үҙе үк ҡыҙыҡһынып, Ҡөрьән китабынан ҡайһы бер доғалар уҡып ҡараны. Ғәрәпсә аңламағас, ҡыҙығын тапманы.
Ҡыштың ҡыҫҡа бер көнөндә бабай менән әбейҙе башҡа бер ҡышлаҡҡа ҡунаҡҡа алып киттеләр. Бер-ике көндән ҡайтырға тейештәр ине, бик ҡаты буранлап ҡар яуҙы. Буран тип әйтеп тә булмай, бында тау араһында әллә ни бураны ла юҡ, ә ҡарҙы иште генә. Бабайҙың йәш кәләше өйҙә был “шурави”ға күҙ-ҡолаҡ булып, эштәр ҡушып, шуларҙы тикшереп торорға тейеш ине. Ринат ул көндө көнө-төнө яуған ҡарҙарҙы көрәне. Шишмәгә һыуға бара торған юлды ҡарҙан таҙартып, бик ныҡ һыуһағайны. Шишмәнән тирләгән килеш услап һыу эсте, шунда тамағына бәрҙе, күрәһең. Иртәнгә тамағы шешеп, тауышына саҡлы юғалды, сирләп йығылды. Бар эш йәш ҡатын елкәһенә ҡалды. Ринат хатта ризыҡты ла йоторлоҡ хәлдә түгел ине. Ауырыуҙың бик етди төҫ алғанын самалап, йәш ҡатын әсир егетте үҙенсә дауаларға тотондо. Шул ваҡытта йөҙөн ярым ҡаплаған пәрәнжәһен һалырға тура килде. Тәүҙә Ринат был ҡатынды таныманы. Өйгә саҡырылған берәй табип ҡыҙҙыр, тип уйланы. Тик кейемдәренә иғтибар иткәс һәм тауышынан ғына был ҡыҙҙың бабайҙың йәш ҡатыны икәнен аңланы. Ул үҙен Зөһрә тип таныштырҙы.
Йәш ҡатын да бабайҙарҙың өйҙә булмауҙарынан файҙаланып, үҙен иркенерәк тотто. Ринаттың уға аптыраулы күҙҙәре менән йоторҙай булып ҡарауынан бер аҙ ҡыҙарынһа ла, кире битен ҡапламаны. Тамағына ниндәйҙер әскелтем нәмәләр ҡаптырып, төрлө төнәтмәләр эсерҙе. Йәш ҡатын рәхәтләнеп был егеттең тәндәрен ҡапшап, майҙар һөрттө. Зөһрә ир наҙына һыуһағайны. Сөнки бабай бик ҡарт һәм ауырыу сәбәпле йәш кәләше менән бер төн ҡундымы, юҡмы? Ни эшләйһең, бабай бабай инде. Икенсе көндө әҙерәк арыуланғас, ни булһа шул була тип, аҙағын уйлап та тормайынса, егет ҡатындың биленән алып үҙ өҫтөнә ятҡырҙы. Тәүҙә ҡурҡҡайны, ҡаршы килеп, ҡысҡыра башлар тип. Ә инде “миңә ҡул һуҙҙы, йә булмаһа, пәрәнжәмде күтәреп ҡараны” тиһә, “шурави”ҙы һис шикһеҙ атырҙар ине. Ҡатын бик ҡарышманы. Өҫтәлдә торған шәмде генә һүндерҙе. Бергә йоҡланылар. Оҙаҡ һөйләшеп яттылар. Ҡатын үҙенең башынан үткән тарихын һөйләп бирҙе...
– Беҙҙең тауҙар араһындағы ҡышлаҡ һеҙҙең ғәскәрҙәргә бик ныҡ ҡаршылыҡ күрһәтте. Бер осҡосоғоҙҙо ла бәреп төшөрҙөләр. Шуға үс итеп ауылды һауанан килеп утҡа тоттолар. Ауыл бөттө. Мин дә һәләк була инем, ауылдан йыраҡ ҡына урында ҡышҡылыҡҡа утын әҙерләргә ҡустым менән йылға буйына төшкәйнек. Шул сәбәпле бер беҙ генә иҫән ҡалдыҡ. Барыһы ла һәләк булды. Ҡустым менән икәүләп ҡулдан килгәнсә ҡәбер ҡаҙып мәйеттәрҙе ерләргә тотондоҡ. Тик ике кеше нимә генә эшләй ала? Күптәрен шул бомбанан ҡалған соҡорҙарға тултырып ерләнек. Үҙебеҙ бер ҙур ғына баҙ табып шунда йәшәй башланыҡ. Сөнки ҡышлаҡта бер иҫән йорт та ҡалмағайны. Ҡустым, үс алырға теләп ауыл харабалары араһынан берәй ҡорал табып булмаҫмы тип йөрөй торғас, ике автомат табып ҡайтты. Бар туғандарҙың үсен алырға тип, үҙе теләп һуғышҡа китте. Өс йыл элек булды был хәл. Бабайҙың әбейе сығышы менән беҙҙең ауылдан. Бабайҙың улдары һуғыштың тәүге йылында уҡ өсөһө лә шәһит булған. Ҡустым һуғышҡа киткән йыл ине. Лотфулла бабай шул йылдың ҡышында әҙерәк эштәре бөткәс, ҡәйнешенең хәлен белергә тип ауылға килгән. Ә ауыл да, туғандары ла юҡ. Тик мин йәшәгән баҙҙан ғына бер аҙ төтөн сыҡҡанын шәйләп алған. Ҡышҡылыҡҡа йүнле-рәтле ризыҡ та әҙерләй алманым. Бына шунда бабай мине килеп тапты. Ҡыш, үҙең беләһең, ҡараңғы тиҙ төшә һәм тауҙарҙа бик һыуыҡ. Бабай ҡунып ҡалды. Ә иртәгәһенә бөтөн донъя ҡотороп аҫты-өҫкә килде. Буранлап, айҙан артыҡ ҡар яуҙы. Ә беҙ бабай менән аслы-туҡлы шул баҙҙа йәшәнек. Етмәһә, баҙҙың өҫтөнә лә күпләп ҡар өйгән. Баҙ ҡапҡасын күтәреп кенә сығырлыҡ та түгел. Ярай әле мөрйә булып хеҙмәт иткән ҡалай торба буйлап тамсы тама. Бына шул һыуҙы эсеп айҙан артыҡ икәү генә йәшәнек. Шул саҡта оялып тороу тигән нәмә ҡалманы, һәм бабай үҙенең ҡайғыһын һөйләне.

Дауамы бар.