ТАШТҮККӘН – СЕРЛЕ ҠУЛСА (8) Роман Хисаметдин ИСМӘҒИЛЕВ

8

“...Улдарым һәләк булды. Әбейем ҡартайҙы, яңынан бала табырлыҡ хәлдә түгел. Миңә икенсе ҡатынлыҡҡа риза булып кил. Бар мөлкәтемде ҡалдырырға кешем ҡалманы. Ауылығыҙҙағы Абдулла ҡәйнешем ине. Уның малайына васыятнамә килтергәйнем. Күреп тораһың, барыһы ла һәләк булғандар. Риза булып килһәң, балабыҙ булһа ла, булмаһа ла – бар мөлкәтемде һиңәҡалдырам. Башҡа кешем ҡалманы. Беҙ ҡарт инде, беҙҙе ҡарарһың. Ҡәһәрле һуғыш арҡаһында илдә ир-ат аҙ ҡалды. Исмаһам, үҙең мал-мөлкәтле бай ҡатын булырһың. Риза бул, ҡыҙым”, — тигәс, ризалаштым инде. Ни эшләйһең, беҙҙең афған ҡатындары бик оялсан. Ә бында бер баҙ эсендә йәшәп ятабыҙ. Баҙ мөйөшөнә соҡоп бәҙрәфте шунда яһаныҡ. Бик оят булмаһын өсөн бер сымылдыҡ һымаҡ нәмә элдем. Бына шулай булды. Февраль башында ғына, яҙ ҡояшы ныҡлап ҡарай башлағас, баҙ өҫтөндәге ҡар ирене. Һәм бер төндө тышҡа күтәрелдек. Көндөҙ үк күтәрелер инек, бабай-ирем ризалашманы. Һуҡыр айыуыбыҙ мөмкин, тине. Хәҙер бына ошо өйҙә аҫрау ҡыҙ вазифаһында хужабикә булып өсөнсө йыл инде донъя көтәм, – тип йәш ҡатын уфтанып алды. Баҙҙа сағыбыҙҙа никахты үҙе уҡыған булды.
Ирем менән бала тураһында күп һөйләштек. Бабайҙың ирлек хәле лә шул үҙе ҡәҙәр генә. Шуға ла былай тине: “Әгәр ҙә балаға уҙһаң, бар күршеләр, халыҡ алдында минең йәш ҡатыным тиермен. Ә инде бала булмаһа, аҫрау ҡыҙ булып йәшәрһең. Аҫрау ҡыҙ булып ҡалһаң, икенсе кейәүгә сығырға ла еңелерәк булыр. Беҙ ҡарт бит инде, тағы күпме ҡалған йәшәргә, Аллаһ үҙе генә белә”. Ул үҙе миңә һинең менән йоҡларға кәрәклеген тәҡдим итте. Балаға уҙһам, бабай миңә өйләнгәнен халыҡҡа белдерәсәк. Шулай булғас, бик оялып торма. Күреп торам, әле һин өйләнмәгәнһең һәм ҡатындар менән нисек йоҡларға кәрәген дә белмәйһең.
Һәм бына совет һалдаты-”шурави”, ә ысынбарлыҡта Афғанстан әсире Ринат беренсе тапҡыр ҡатын менән йоҡланы...
Бабай әбейе менән ҡунаҡта ун көнгә яҡын тороп ҡайтты. Бабай бик хәйләкәр ҡарт ине. Үҙенең йәш ҡатыны ауырға ҡалғанын белгәс кенә, теге ос муллаһын саҡырып, үҙе менән йәш бисәһенә никах уҡытҡан булды. Йәнәһе, белһендәр: бабай үҙе аҫрау ҡыҙым тип йөрөткән хеҙмәтсе ҡыҙға өйләнде. Әгәр, бабайҙың аҫрауы урыҫ әсиренән ауырға ҡалған, тип ғәйбәт таралһа, Зөһрәне ҡыйнап, ауылдан ҡыуасаҡтарын көт тә тор. Дошман һалдаты менән төн үткәргәнен белһәләр, ҡатынды үлтерергә лә мөмкиндәр. Ә хәҙергә барыһы ла, бабайҙы ғәйепләп, ҡартайып бөткән бит инде, бер аяғы гүрҙә, үҙе һаман йәш ҡыҙға өйләнде, тип уны сәйнәнеләр.
Бында өйҙәр өйәңкеләрҙе һырып алған ҡарға оялары кеүек. Ҡышлаҡта буш һәм өй төҙөргә яраҡлы ерҙәр аҙ булыу арҡаһында йортто тау битендә әҙерәк тигеҙерәк урынға мендереп һалалар. Ситтән ҡараһаң, тау битен, ҡая аҫтарын төрлө-төрлө ҙурлыҡтағы өйҙәр йәбешеп һырып алған. Шуға ла тау-ҡаяға йәбештереп һалынған өйгә йәйәүләп инерлек кенә һуҡмаҡтан йөрөйҙәр. Шул һуҡмаҡтан һыуын да, яғырға утын-тиҙәкте лә үҙ елкәләренә күтәреп ташыйҙар. Аҙбарҙары булып һарыҡ-кәзә тотҡандары ла малға аҙыҡты шул тар һуҡмаҡтан, бауға бәйләп үҙ елкәләрендә күтәрә. Был бабайҙар ҡышлағында шулай. Ә бабайҙың өйө аҫта, тигеҙҙә һәм һыу эргәһендә булғанға, улай уҡ һыу һәм мал аҙығы ташыу ҡыйын түгел. Юл-урам да яҡындан үтә. Ошо тарлауыҡта урынлашҡан башҡа ҡышлаҡтарҙа ла шулай. Ни-нәмәһенә ҡыҙығып, ошондай тар урынға тығылып ултырғандар? Аңламаҫһың. Бер тура килгәндә бабайҙан һорағайны, ул:
– Улым, беҙҙең ҡышлаҡҡа бер ҡасан да дошман аяғы баҫмаған. Һәм баҫмаҫ та. Үҙең күреп тораһың да инде, тирә-яҡта ниндәй бейек ҡая-таштар. Беҙгә тик бер юл менән генә инергә була. Ә ул юлды беҙҙең кешеләр һаҡлай, – тип аңлатты.
Март баштарында ҡояш ныҡлап ҡыҙҙырып ҡар күпләп ирей башланы. “Дух”тар Ринаттың бабайҙа йәшәгәнен онотмағандар икән. Бер көндө кинәт кенә был тауҙар ҡуйынына ышыҡланып ултырған ҡышлаҡҡа килеп менделәр ҙә бында булған тағы өс әсир менән бергә Ринатты ла алып киттеләр. Бабай “дух”тарға үҙендәге “шурави”ҙы алып ҡалыр өсөн аҡса ла тәҡдим итеп ҡараны. Тик тегеләр ризалашманы. Әсир менән нескә күңелле бабай күҙ йәштәрен һөртә-һөртә хушлашты. Зөһрә уны тәҙрәнән генә ҡарап оҙатты. Ул да илай ине. Бабай Ринатты алып китеүселәргә был әсирҙең һәйбәт, яҡшы һәм йомшаҡ күңелле кеше икәнен әйтеп, бик ҡыйырһытмауҙарын, яфаламауҙарын үтенде. Ринат һәм тағы өс әсирҙе арбаға ултыртып, аҫҡа, тигеҙлеккә алып киттеләр. Тигеҙлеккә яҡынлашҡан һайын йәшеллек тә мулыраҡ күренә башланы. Бына тарлауыҡтағы һаҡ посын да үттеләр. Алда – билдәһеҙлек. Сөнки тарлауыҡ ауыҙына етәрәк, уларҙы алырға килгән әҙәмдәр, иҫтәренә төшөп, егеттәрҙең күҙҙәрен бәйләп ҡуйҙы. Посты үткәндәрен шундағы һаҡта торған “дух”тарҙың тауышынан самаланылар. Тағы шул ҡолаҡта арба тәгәрмәсенең үҙенә май һорап һыҙланып, һыҡранып шығырҙауы ғына йөрәкте әрнетә. Тәгәрмәстең илауын бер Ринат ҡына аңлай ине. Ул ошо тәгәрмәстең һыҙланыуына ҡушылып, үҙ уйҙарына батты. Эйе, Зөһрә тау араһындағы ҡышлаҡта ҡалды. Өс көн элек кенә Лотфулла бабай, әсир йәшәгән йылы аласыҡ эсенә кереп, уны үҙҙәрендә ҡалырға бик ныҡ итеп өгөтләне.
– Улым (эйе хәҙер ул уға бөтөнләй яҡын итеп “улым” тип өндәшә башлағайны), намаҙ уҡый беләһең. Хәҙер һин ысын мосолманһың. Беҙҙеңсәне лә, үзбәксәне лә яҡшы аңлап, матур һөйләшәһең. Беҙҙә генә ҡал. Үҙегеҙҙең ҡафырҙар иленә ҡайтма. Һин бик эшсән һәм уңған кешеһең. Тормош көтөү һиңә бында ауыр булмаҫ. Уҡый-яҙа белгән кеше ҡышлаҡта икәү-өсәү генә. Һанаһаң, бер ҡул бармағы ла етә. Ҡышлаҡта йәшәүселәрҙең балаларын уҡытырһың. Теләһәң, Зөһрәгә өйләнерһең, теләһәң, башҡа ҡыҙҙы алып бирербеҙ. Ҡалымды үҙем түләрмен. Уның өсөн һис ҡайғырма. Балаларың булыр. Ҡал, улым, беҙҙә генә. Күреп тораһың, минең улдарым һуғыш башланған йылда уҡ һәләк булдылар. Ҡарт көнөмдә бер кемем дә ҡалманы. Беҙҙе ҡарарһың. Теләһәң, айырым өй һалып, башҡа сығырһың.
Бабай шулай оҙаҡ егетте өгөтләне. Ә “шурави” һүҙһеҙ генә үҙ уйҙарына бирелеп, Тыуған илен – Башҡортостанын, ата-әсәһен уйлап өндәшмәй генә ултырҙы. Һәм бабайҙың күҙҙәренә ҡарап:
– Рәхмәт, бабай, рәхмәт! Тик минең үҙ илемдә ата-әсәйем яңғыҙ ҡалды. Улар минең иҫәнме-юҡмы икәнемде лә белмәйҙәр. Бына нисә йыл минән хәбәр юҡ. Уларҙы шул ҡәҙәр һағындым. Һөйләп аңлатырлыҡ та түгел. Ауылыма ҡайтып уларҙы күрмәһәм, үҙем дә һағыштан үлермен кеүек. Юҡ, бабай, бында ҡала алмайым. Тағы бер тапҡыр рәхмәт һеҙгә! Мине үҙ улығыҙ кеүек ҡаранығыҙ. Ашаттығыҙ, кейендерҙегеҙ. Һеҙҙә үҙ өйөмдә йәшәгән кеүек йәшәнем.
– Ярар, улым, улай үҙ ата-әсәйеңдәрҙе ҡайғыртыу – яҡшы сифат. Уйла, улым, әле ваҡыт бар. Барыһын да уйла. Үҙ илеңә ҡайтҡас, Себер ебәрмәҫтәрме? Шуныһын да уйла, – тип, урынынан торҙо. Уфтанып һәм егеттең арҡаһынан бер яратып алды ла сығып китте.
Эйе, Лотфулла ҡарт бик уҡымышлы ине шул. Ошо әллә ниндәй йәһәннәм ауыҙындағы ҡышлаҡта йәшәп, Себерҙең ниндәй урын икәнен белер булғас, күп нәмәне белә булып сыға бит. Себер – насар яғы менән бик данлыҡлы урын, әллә бабай үҙе лә шул яҡтарҙа булып ҡайтҡан кешеме?..
Арба һаман шул бер көйгә илап үҙ моң-зарын арбалағыларға һөйләй төҫлө ине. Тау араһынан шул арбаның илауын тыңлап ике көн төштөләр. Төндә ҡунырға туҡтаған бер поста ғына ары-бире ҡапҡылап алдылар. Бүтәнсә ашатыу булманы. Тағы шул бығау, тағы шул ҡасмаһындар өсөн бәйләп ятҡырыуҙар. Әлеге шул эт тормошо башланды.
Хәҙер юл эргәһендәге миналарҙы таҙартырға ҡуштылар. Тағы бик ҡурҡыныс, һәләкәтле көндәр башланды. Был, төрлө техникаға ҡаршы ҡуйылған ҙур миналарҙы ла Ринат оҫта таба башланы. Уның шулай теләһә ниндәй минаны тиҙ таба алыу һәләтенә була ла инде бында тигеҙлеккә алып төштөләр. Тик әсирҙәр һаман тыуған ил сигенән йыраҡлаша барҙылар. Шуға эсе бошто. Һөйләшеүҙәрен тыңлаһаң, Пакистан сигенә лә йыраҡ түгел. Ринат үҙенең пуштун телен аңлауын йәшерергә тырышты. Сөнки “дух”тар уның үҙ телдәрен аңлағанын белһәләр, тотҡондар араһында бик һөйләшеп бармаҫтар. Ниәт-уйҙарын улар алдында бөтөнләй асып һалмаҫтар. Ә былай, әсир барыбер аңламай тип, бер-береһе менән рәхәтләнеп асыҡтан-асыҡ һөйләшәләр.
Тирә-яҡта яҙ. Миналар булмаған баҫыуҙарҙа гөрләп эш ҡайнай. Был дүрт әсирҙе унда ла эшләргә йөрөтәләр. Кисә Ринат өсөн бик тә ҡурҡыныс хәл булып алды. Был аҫтағы ҡышлаҡ геүелдәп аҡҡан тау йылғаһының ике яғына урынлашҡан. Ике яҡты тростан эшләнгән аҫылмалы күпер генә тоташтыра. Эштән ҡайтҡанда йыраҡтан уҡ күрҙе, халыҡ өйөлөшкән һәм ҡысҡырышалар. Яҡыныраҡ килгәйнеләр: шул аҫылмалы күперҙең нәҡ уртаһында свай-бағанаға тотоноп бер бала аҡырып илай. Ә күперҙең өҫтөнән ике яҡлап та бик ҡурҡыныс итеп ҡайнап тау йылғаһы аға. Бала был күпер уртаһына нисек барып эләккән? Кем белһен? Күперҙең ике яҡ эргәһен һыу ҡаплаған, етмәһә, һыу ағымына ул бик яман итеп сайҡалып тирбәлә. Бахыр балаға арҡандар ҙа ырғытып ҡарайҙар. Тик бала бик ҡурҡҡан, үҙенең нәҙек кенә беләктәре менән свайҙы ҡосаҡлаған да ҡысҡырып әсәһен саҡыра. Әсәһен бала эргәһенә ебәрмәйенсә ике ир тотҡан. Әсәһен ебәрһәләр, ул да һыуға батып һәләк булырға мөмкин икән. Сөнки бына-бына тауҙан тағы ла көслөрәк һыу ташҡыны төшөргә тейеш, ти. Барыһы ла ҡысҡырыша, бар ҡатын-ҡыҙ илаша. Ирҙәр, тештәрен ҡыҫып, нимә булырын көтәләр. Сөнки бала бағананан ҡулын ысҡындырып бауға тотонорға ҡурҡа. Һыу тауышы менән бала ярҙағы ололарҙы ишетмәй ҙә.
“Шурави” шунда үҙенең яҙ көнөндә нисек һыуға аҡҡанын һәм Заһит бабайҙың уны һыуҙан алып сыҡҡанын хәтерләп, ҡалтыранып ҡуйҙы. Был баланы ҡотҡармаһалар, һәләк буласаҡ бит. Ул бер балаға ҡарап алды, бер сарбайлап, баламды ҡотҡарығыҙ, тип илаған ҡатын яғына күҙ һалды. Һаҡсының уны туҡтатырға тырышып екеренеүенә лә ҡарамай, ярҙан арҡан ырғытыусы һаҡалтай эргәһенә килеп баҫты. Тегенең осорорға әҙерләнгән бауҙың осон тотоп, үҙенең биленә ныҡлы ғына бәйләп, һыуға кереп тә китте. Ярҙағы ҡысҡырышыуҙар тынды. Барыһы ла ни булырын көтә башланы. Бер нисә ҡатын уны дәртләндереп ҡысҡырышып алды. Ринат аяғы менән ҡапшап таҡталарҙы барлап һәм тросҡа ике ҡуллап йәбешеп яйлап алға атланы. Һыу бик тә һалҡын, боҙло-ҡарлы ине. Бына теге бала йәбешкән урталағы свайға ла барып тотондо. Һыу бында әле баланың аяғына килеп етмәгән. Шуға ла бала бик өшөмәгән. Әммә теше-тешкә теймәй ҡалтырай ине. Ринат уның ҡулынан тотоп бағананан ысҡындырырға тырышты. Тик бала шул ҡәҙәр ҡурҡып бағанаға сытырҙап йәбешкән – һис кенә лә ысҡындырырлыҡ түгел. Бер ҡулын ысҡындырһа,икенсе ҡулы менән йәбешә. Сөнки аҫылмалы күпер һыу ағышына бик ныҡ итеп сайҡала. Шуның арҡаһында әсир ҙә ҡулынан тросты ысҡындыра алмай. Ысҡындырһа, сайҡалып һыуға йығылырға мөмкин. Унан икеһе лә һәләк буласаҡ. Нисек итһә-итте, Ринат баланы ҡосағына ала алды. Бала хәҙер сытырҙап, Ринаттың муйынына тотондо. Баланың ҡыҫып тотоуынан тын алыуҙары ҡыйынлашты. Егет ышаныслы булһын өсөн баланың кейеменән дә тешләп алды. Сөнки һыуыҡтан балаға шок булып, һушын юғалтып, йығылырға мөмкин. Тау йылғаһының ағымына ҡарарға ҡурҡыныс. Алдан, арттан ҡотороп аҡҡан йылғаға ҡараған көйө бер миҙгелгә уның башы әйләнеп, зиһене сыуалып китте. Шуға ла ул сытырҙатып күҙҙәрен йомоп кирегә боролдо. Шунда ул: “Бауҙың осон оҙонораҡ ҡалдырырға кәрәк булған. Улай иткәндә бауҙың буш осо менән баланы үҙ кәүҙәмә бәйләгән булыр инем”, тип уйлап ҡуйҙы. Бына халыҡты ҡурҡытҡан икенсе яҡтан килеп ҡушыласаҡ ташҡындың да геүләгәне ишетелде... Ярҙа халыҡ тағы ныҡлап ҡысҡыра башланы ла кинәт кенә тынып ҡалды. Ринат артына боролоп ҡарай алманы. Ҙур йөк машинаһы бейеклегендә ажғырып килгән икенсе ташҡын уны бәреп йыҡты. Әсирҙең башынан: “Их тағы өс метр араны сығып өлгөрә алманым. Бала әрәм була инде”, тигән уй йәшендәй һыҙылды. Унан: “Бауҙары ғына түҙһә ярар ине”, – тип ҡуйҙы.
Улар бәхетенә бау түҙҙе. Сөнки ул капрондан эшләнгән альпинистар арҡаны ине. Һуштарын юғалтыр дәрәжәгә етеп һыуға сәсәгән Ринат менән баланы ярға ирҙәр күмәкләшеп тартып саҡ сығарып өлгөрҙө. Яр башында тәгәрәтә, һелкетә торғас, бала һушына килеп, әүәл ҡоҫоп, унан илап ебәрҙе. Әсир ҙә үпкәһенә эләккән ҡарлы-боҙло һыуҙарҙан сәсәй-сәсәй саҡ тын алып, күҙҙәрен асты. Йыйылған халыҡ әсирҙең был батырлығынан таң ҡалып, баштарын сайҡап, бер-береһен бүлдерә-бүлдерә уны маҡтаны. Кемдәр булғандыр, ҡулдарын ҡыҫып рәхмәттәр әйттеләр. Ҡотҡарыусы менән баланы яҡындағы бер йортҡа алып кереп һикегә һалдылар. Ике һаҡсыны халыҡ нимәгәлер әрләп ташланы. “Шурави” аҙаҡтан ғына белде. Ҡарауылсылар был әсирҙе алып ҡайтып зинданға ябырға теләгән икән.
“Шурави”ҙың хәле бик шәптән түгел ине. Ҡарлы-боҙло һыу аҫтында ҡалыуҙан әлеге шул тамағы шешеп сыҡты. Икенсе көндө уны зинданға алып ҡайтып яптылар. Ярай әле еүеш кейемдәре иртәнгә саҡлы кибеп өлгөрҙө. Юғиһә, был һалҡын зинданда бөтөнләй бөтә ине. Ошо ваҡиғанан һуң әсирҙең сәләмәтлеге бик насарланды. Тын алыуы ауырайып, тамағы ныҡ шешеүҙән ашай алмаҫ булды. Ике көндән һуң ҡотҡарылған малайҙың туғандары уның хәлен белергә килделәр. Әсирҙең хәл эсендә баҙҙа ятҡанын күреп, уны бик ныҡ ҡыҙғандылар. Малайҙың атаһы ауылды үҙ ҡулында тотҡан байға барып һөйләшеп, әсир һалдатты үҙ өйҙәренә алып ҡайтырға рөхсәт алды. “Дух”тар араһында ла, ябай халыҡ араһында ла “шурави”ҙың абруйы артһа ла, уның хәле бик алама ине. Һыуыҡ ныҡ тейгән. Им-том менән шөғөлләнеүсе ҡарсыҡты саҡырғандар. Ул да булдыра алмағас, ниндәйҙер бер ирҙе күрше ҡаланан алып килделәр. Бына шул ир “шурави”ға әллә нисәмә уколды бер юлы ҡаҙап, иртәгә лә ҡаҙарға тип, тағы дарыуҙар ҡалдырып китте. Шунан һуң ғына бер аҙ хәле еңеләйеп, организмы төҙәлеү яғына бара башланы. Ул аҙна-ун көн урында ятты. Төҙәлеп урамға сығып йөрөй башлағас, уны тағы баҫыуҙарҙы минанан таҙартырға алып киттеләр. Һәм халыҡ был “шурави”ҙы “ҡурҡыу белмәҫ, тере миноискатель” тип йөрөтә башланы. Хатта был ғәжәйеп әсирҙе күрергә ошо ҡышлаҡ егеттәренең командиры булған “дух”, башынан аяғына саҡлы ҡоралланған ике тән һаҡсыһы менән килеп күреп китте. “Шурави”ға эсергә тип тағы ниндәйҙер дарыуҙар ҙа ҡалдырҙылар. Имеш, тиҙерәк ныҡлап төҙәл. Һеҙҙе тағы ла икенсе, мөһимерәк урынға күсерәсәктәр, тип тә өҫтәне. Ауырып ятҡанда уның афған-пуштун һәм үзбәк телен яҡшы аңлап, һөйләшә белгәне асыҡланды. Шуға ла хәҙер “дух”тар уның менән тылмасһыҙ аралаша башланы.
Ысынлап та, уларҙы тау йылғаһы буйында урынлашҡан оло юл үтә торған бер ҙур ҡышлаҡҡа килтереп урынлаштырҙылар. Был йылғаға эреле-ваҡлы инеш-шишмәләр килеп ҡушыла. Уларҙы һаман, элекке кеүек, тик ауыр эштәргә генә йөрөтәләр.
Йәй ине, баҫыуҙа эшләп йөрөгән сағында ишетеп ҡалды был геүләүҙе. Һәм таныны, беҙҙең БТР һәм КамАЗ-дар тауышы ине. Уны ҡарауыллап йөрөүсе һаҡсы әллә берәй яҡҡа киткән, әллә тағы әфиүн тартып миңрәүләнеп ята, үҙенең ҡыуышы эргәһендә күренмәне. Ринат, бар көсөн йыйып, ҡышлаҡҡа табан тороп йүгерҙе. Оло юл ҡышлаҡ уртаһынан үтә ине. Шуға ла тиҙерәк-тиҙерәк ҡышлаҡҡа ҡайтып етергә кәрәк тип ашыҡты. Бар ниәте үтеп барыусы беҙҙең ғәскәрҙәр колоннаһы ҡаршыһына сығып, берәй БТР-ҙы, йә булмаһа, берәй машинаны туҡтатыу ине. Колонна ҡаршыһына сығып өлгөрә алһа, күптән хыялланып көткән азатлыҡ киләсәк бит. Ниһайәт, азатлыҡ, азатлыҡ!
Бына инештең текә ярынан йүгереп төшкән ыңғайға һыуға барып ҡапланды. Тағы тороп йүгерҙе. Ҡаршыла текә генә инештән һыу ташый торған бормалы-бормалы һуҡмаҡ. Һуҡмаҡҡа ла тиҙ менеп етә алды. Тик колоннаның был башы ҡышлаҡҡа кергән, ә теге осо күренмәй. Өлгөрәм тип уйлап алды. Өлгөрәм, өлгөрәм. Бынауы тар урынды үтһә, иркенгә сыға. Нәҡ ошо тар урында бер афған биҙрәләрен күтәреп һыуҙан ҡайтып бара. Ул юл биреп был тар урындан үткәреп ебәрһә, ҡотоласаҡ. Юғиһә, тар урынды урай-урай таштар артынан арыу ғына ара йүгерергә тура киләсәк. Өлгөрмәҫкә мөмкин. Ринат йыраҡтан уҡ пуштунса:
– Юл бир! Үткәреп ебәр! – тип ҡысҡырҙы.
Урындағы йола буйынса тау һуҡмағында осрашҡан саҡта ашығыусыға һәр саҡ юл бирелергә тейеш. Был – яҙылмаған, әммә ҡәтғи үтәлергә тейешле ҡанун. Теге бәндә ысынлап та юл бирҙе. Һуҡмаҡҡа ҡуйған биҙрәләренә тиклем үҙенә тартты. Эргәһенән туҡтамай йүгер ҙә үт. Ләкин, әлеге шул яҙмыш тигән нимәнең “ләкин”е бар икән шул. Ләкин был “дух” үҙенең бик ныҡ булмаған сәләмәтлеге менән гел шул ҡарауылда, һаҡта торорға мәжбүр булған афған булып сыҡты. Башҡалар кеүек дошманға ҡаршы ҡорал күтәреп йөрөй алырлыҡ түгел һәм бик аҫтыртын ялҡау бер бәндә ине. Ҡыҫҡаһы, “дух” уны таныны. Сөнки әсирҙәрҙе күп тапҡыр һаҡлап йөрөттө. Теге ваҡытта, яҙғы ташҡын ваҡытында, халыҡ әрләп ташлаған һаҡсы ине был бәндә. Эйе, ул таныны һәм, шурави уның эргәһенән йүгереп уҙғанда, ҡулындағы көйәнтәһе менән әсирҙең теҙ аҫтына бар көсөнә килтереп һуҡты.
Бындай хәлде көтмәгән Ринат, ауыртыуҙан һәм көйәнтәгә абыныуҙан ергә йығылды. Ярай әле яңынан таштары тырпайып торған текә яр аҫтына тәгәрәмәне лә, балтыр һөйәге һынманы. Бөттө, бар өмөт-хыялдар быялалай ватылып селпәрәмә киләме? “Шурави” ярһып һикереп торҙо, уға мыҫҡыллы йылмайып, серек тештәрен ыржайтып ҡарап торған “дух”тың боғаҙына йәбеште. Ергә йығып һалды. Әсирҙән был тиклем етеҙлек һәм көс булырын күңеленә лә килтермәгән афған ҡаршылыҡ та күрһәтә алманы. Шуравиҙың күҙенә “серек теш”тең башына тондорорға яраҡлы хет берәй таш та күренмәй, исмаһам. Шул мәлдә һыулы биҙрә торғанын күреп алды һәм үҙ-үҙендә аңламай тегенең башын тулы һыулы биҙрәгә тыҡты. Өс минут үтмәгәндер “серек теш”, һыуға тонсоғоп, бөтөнләй тынып ҡалды. Әсирҙең ҡолағына тағы БТР һәм машиналар тауышы салынды. Ул, аяҡ һөйәктәре ауыртыуын да һиҙмәй, юл эргәһенә килеп сыҡты. Әһә, колонна үтеп бөтмәгән икән әле. Тағы бер-ике “Урал” машинаһы күренде. Ул юлға уҡ сығып баҫты ла, бар көсөн йыйып, ҡысҡыра-ҡысҡыра ҡулдарын болғап, машинаны туҡтатырға уйланы. Кабиналағылар ике афғандың яр ситендә һуғышып ятҡанын бая уҡ күреп тамаша ҡылып киләләр ине. “Был ниндәй тиле афған, һуғышыуынан туҡтап, беҙгә ҡаршы сыҡты? Етмәһә, туҡтарға ҡуша. Бөтмәҫ бында йыйын ҡырағай тип, эргәһенән шажлап үтеп киттеләр. Бына аҙаҡҡы машина әкренәйеүен-әкренәйҙе, был сәйер “дух”ты тапап китеүҙән ҡурҡты, ахыры. Ул да үтеп китте. Машина кузовында беҙҙең һалдаттар ултыра ине. Әсир машинаны ҡыуып етергә теләп артынан ҡысҡырып йүгерә башланы. Тик машинала ултырып барғандар иҫерек инеме, әллә әфиүн сәйе эсеүҙән миңгерәүләнгәйнеләрме, береһе ҡулына автоматын алып, Ринаттың баш осонан пулялар һиптереп, очередь бирҙе. Ул ҡолаҡ эргәһенән генә пулялар һыҙғырып үтеүенә иғтибар ҙа итмәй, сәмләнеп тағы ла ҡыҙыуыраҡ йүгереп, тамағын яра-яра, мин “шурави”, мин совет һалдаты, тип ҡысҡыра башланы. Машиналағылар уны ишетмәне. Теге һалдат яңынан уның аяҡ аҫтына тағы ут һиптерҙе. Пуляларҙың юл туҙанына ҡаҙалыуҙарын күргән әсир, бар тырышлығы бушҡа киткәнен аңлап, тештәрен ҡыҫты. Тамағына һулышын ҡаплап төйөн тығылды. Һәм ул хәлһеҙләнеп, юл эргәһенә барып ултырҙы ла машиналар тауышы менән азатлыҡтың үҙенән йырағая барғанын тойоп, илап ебәрҙе. Ниндәй уңышһыҙлыҡ, ниндәй үкенесле хәл... Бына-бына ҡотолам тигәндә бар ниәттәр емерелде.

Шулай итеп, Ринаттың өсөнсө тапҡыр ҡасыуы ла уңышһыҙлыҡ менән тамамланды. Тәүге ҡасыуында тауҙар араһында аҙашып духтар посына барып сыҡты. Унда уны бик ҡаты ҡыйнап ташланылар. Икенсеһендә тел белмәү арҡаһында килеп эләкте. Ул саҡта ла ҡыйнап ташлағайнылар. Бына әлегеһе лә барып сыҡманы. Теге “серек теш” осрамағанда барыбер берәй машинаға йәбешә алыр ине.
Ике көндән шәриғәт суды була, тинеләр. “Серек теш”тең ҡайҙандыр ағаһымы, ҡустыһымы ҡайтып етергә тейеш, ти. Шуны көтәләр. Ринатты баҫыуҙы миналарҙан таҙартырға ла алып сыҡманылар. Зинданда мөйөштә бығаулы килеш ултырып ҡалды. Бөтөрөндө егет. Бөтөнләй өмөтһөҙлөккә бирелде. Ул хәҙер инде, атһалар тиҙерәк атһындар, этләп яфаламаһалар ярар ине тигән уйҙарға бирелеп ултырҙы. Теге “серек теш”те тонсоҡтороп үлтергән өсөн, әлбиттә, атасаҡтар. Уны тонсоҡторғанға һис үкенмәне. Бер яһил үлде. Исмаһам, башҡа тотҡондарға аҙмы-күпме еңелерәк булыр.
Суд һаман булманы. Көтмәгәндә тауҙарҙан төшкән Лотфулла бабай уны эҙләп тапты. Ринатты баҙҙан сығарҙылар. Бабай уны ҡосаҡлап тигәндәй алды, бик йылы итеп ҡуш ҡуллап иҫәнләште. Ул күстәнәстәр ҙә тейәп килгән икән. Әсиргә генә түгел шундағы һаҡсыларға һәм башҡа “дух”тарға ла өлөш сыҡты. Ни ғәжәп, шул уҡ көндө теге ҡышлаҡтан һыуға бата яҙған баланың да ата-әсәһе килде. Күрәһең, улар был әсир-”шурави”ҙы нимә көтәсәген беләләр ине. Әсир ҡыҫҡаса ғына нимә булғанын һөйләп бирҙе. Теге тешһеҙҙе нисек тонсоҡторғанын ғына ипләп һөйләй алманы. Бары тик: “Йүнләп хәтерләмәйем дә инде. Барыһы ла ҡыҙыулыҡ менән эшләнде”, – тине.
Икенсе көндө суд булды. Судтары ла бик ҡыҙыҡ икән. “Серек тешле”нең теге ҡайтҡан ҡустыһы ҡазыйҙан үлем язаһы талап итте. Ташҡында ҡотҡарылған баланың атаһы һәм әсәһе был “шурави”ға мәрхәмәтле булыуҙарын үтенде. Ә инде Лотфулла бабай бөтөнләй икенсе яҡлап һүҙ башланы. Мосолман мосолманға ғына түгел, бар тотҡон-ҡолдарға мәрхәмәтле булырға тейешле икәнен, Ҡөрьәндең ниндәйҙер сүрәһен уҡып ишеттерҙе. Уға ҡаршы ҡазый шул ук Ҡөрьән китабының икенсе урынын асып “күҙгә – күҙ, тешкә – теш, үлтергәнгә – үлем” тигәнен уҡыны. Тағы ла, мәрхүмдең туғандары нимә әйтер, яза шуға ла бәйле, тип өҫтәне. Шунда уның яҡлылар егеттең бына нисә йыл инде баҫыу-юлдарҙы минанан таҙартҡанын да әйтеп үттеләр. Шулай оҙаҡ ҡына бәхәсләшеп, барыһы тураһында ла һөйләшкәс, ҡазый “шурави”ҙы мәңгелек ҡоллоҡҡа “серек теш”тең ғаиләһенә бирергә тигән ҡарар сығарҙы. Ярар, быныһы өсөн дә рәхмәт. Ҡоллоҡ ҡәбергә кереп ятыу түгел. Ринатты был ауылдан йыраҡ та булмаған бәләкәй генә күрше ҡышлаҡҡа алып киттеләр.
Аллаһы Тәғәлә унда ла үҙ мәрхәмәтенән ташламаҫ әле. Лотфулла бабай шулай тип тынысландырған булды. Теге “серек теш”тең ғаиләһе йәшәгән күрше ҡышлаҡка тиклем оҙата барҙы. Һәм Ринаттың ҡолағына:
– Зөһрә малай алып ҡайтты. Беҙҙең улыбыҙ бар, – тип ҡуйҙы ла, егеттең күҙҙәренә ҡарап, серле генә йылмайып алды.
Ринат был хәбәргә шатланырға ла, ҡайғырырға ла белмәне. Тик Лотфулла бабайға:
– Әбейҙәргә минән сәләм әйтерһегеҙ. “Ә улығыҙға ниндәй исем ҡуштығыҙ? – тиүенә, ҡартлас бөтөнләй үк яҙ ҡояшылай йәйелеп:
– Һинең исемде ҡуштыҡ, улым, һинең исемде, – тине.
“Шурави” был хәбәргә йылмайып:
– Афғанда бындай исем бармы ни? – тиүенә.
– Хәҙер булыр. Беҙ уға Ринатулла тип ҡуштыҡ. Зинатуллаға яҡын исем. Бәләкәй улымдың исеме Зинатулла ине. Айырма бер хәрефтә генә. Һин ҡайғырма, улым. Аҙыраҡ аҡса әтмәләгәс, мин һине килеп һатып алам. Барыбер быларҙа ҡалдырмам. Бик төшөнкөлөккә бирелмә, улым. Аллаһы Тәғәлә һине юҡҡа ғына әллә нисә үлемдән алып ҡалманы. Тәҡдирең әле уҡылып бөтмәгән. Тәҡдир ағасындағы япрағың урынында ныҡ эленеп тора. Төш күрҙем, балам, өйөңә ҡайтып етәһең әле һин. Шунда беҙҙе иҫеңә төшөрөп, беҙҙең хөрмәткә берәй доға ла уҡып ҡуйырһың. Лотфулла бабайҙың нимәләрҙер тағыһөйләргә иҫәбе бар ине лә, Ринаттың ҡол булып хеҙмәт итәсәк өйгә килеп тә еттеләр. Бабай менән ҡапҡа төбөндә бик йылы ғына һаубуллашып айырылыштылар. Айырылышыр алдынан бабай, Ринатты бөтөнләй аптыратып, ҡолағына сеп-сей татарса:
– Мин үҙем дә шул Урал яғында балалар уҡыттым бит. Утыҙынсы йылдарҙа ҡасып китергә тура килде. Йөрөй торғас, бына ҡайҙа килеп эләктем, – тине.
Бына һиңә мә! Үәт хәбәрҙе һалды бабай. Тик ҡапҡа асылып хужалар егетте эскә төртөп кереттеләр. Уларҙың был “шурави”ға ҡарата асыуҙары көслө ине. Оҙаҡлап Лотфулла бабай менән хушлашырға ла ирек бирмәнеләр. Ҡапҡа ябылды. Бабай ҡапҡа артында ҡалды.
Шулай итеп, Ринат “серек теш” йортонда хеҙмәтсе-ҡол булып йәшәй башланы. Ҡол ҡол инде. Йорттағы бар эште уға өйҙөләр. Таң атыр-атмаҫтан эште өйгә һыу ташыуҙан башлай. Ринат йәшәгән йортта ҡарт менән ҡарсыҡ оло улының ҡатыны менән тора. Ә “серек теш”тең өй-йорто күршелә генә. Әсир шул йорттағы аласыҡта көн күрергә тейеш булһа ла, килендәре ҡырҡа ҡаршы төшөп, ҡайныһына:
– Йортомда сит ирҙең йәшәүен теләмәйем. Ул минең иремде һәләк итте. Һеҙҙә генә йәшәһен, – тип белдерҙе.
Йортта ваҡ-төйәк һәм ялыҡтырғыс эштәрҙе уның елкәһенә өйҙөләр. Эш эш инде. Баҫыуҙы минанан таҙартыу түгел. Унда минут һайын, секунд һайын һинең ғүмерең ҡыл өҫтөндә генә аҫылынып тора. Үҙең яңылышһаң да, иптәшең яңылышһа ла бөттө, үлдең тигән һүҙ. Баҫыу, һуҡмаҡ-юлдарҙы минанан аралағанда күпме дуҫ-таныштары һәләк булды. Йүнләп танышырға ла өлгөрмәй ҡалған һалдаттар ҙа әллә күпме ине.
Хужаларҙың йорто бер тыҡрыҡ кеүек урында, йылға яры эргәһендә урынлашҡан. Яр бейек булмаһа ла, һыуҙы аҫтан ташырға кәрәк. Тормоштарын әллә ни етеш тип әйтеп булмай. Сөнки кистәрен кәрәсин лампаһын тоҡандырырға ла рәттәре юҡ. “Серек теш” ҡайһы бер саҡта ҡайҙандыр, совет хәрбиҙәренән, әфиүнде соляркаға алмаштырып алып ҡайтҡан булған. Хәҙер ул да юҡ бит инде. Аласыҡтарында хан заманынан ҡалған примус менән керогаз тигән нәмә лә ята ла ул. Тик әлеге шул аҡса юҡлығы ҡамасаулай. Бензин, кәрәсин бик ҡыйбат. Баҡса артынан ғына тау йылғаһы шаулап-шарлап ағып ята. Йылға буйында тал һәм ул белмәгән башҡа ҡыуаҡ-ағастар үҫә. Уларҙы ла ҡыш яғырға тип киҫеп бөтөп баралар. Был бәләкәй генә тау ҡуйынына һыйынып ултырған ҡышлаҡҡа һыу элек арыҡ буйлап ағып килгән булған икән дә ул. Тик бер нисә йыл элек, яҙғы ташҡын һыу күтәрә торған яйланманы ватып ташлаған. Ә дамба арыҡты яраҡһыҙ хәлгә килтереп йырған. Ҡышлаҡта ирҙәр булмау арҡаһында барыһын да яңынан ҡорорға, яңынан һипләргә ҡарт-ҡороноң ҡулынан килмәй икән.
“Шурави” бер көндө ул урынды барып ҡарап та ҡайтты. Ҡышлаҡтан әллә ни йыраҡ та түгел, ауылдың был юғары ос башында икән. Әсир ҡоллоҡта көн күргән йорт бик уңайлы урында урынлашҡан булып сыҡты. Ни тиһәң дә, һыу менән тәьмин итер өсөн аҙыраҡ дамба-быуаны быуырға һәм арыҡтың емерелгән ерҙәрен тергеҙергә генә кәрәк. Ә инде ватылған һыу күтәрә торған тәгәрмәс быуа эргәһендә ята. Ринат йорт эштәренән бушаған арала аҙна-ун көн шул ҙур тәгәрмәсте һипләп булашты. Уның ниәтен белгәс, ауылдағы йәш малай-шалай ҙа уға ҡушылды. Тәгәрмәс әҙер. Тик нисек уны торғоҙоп элекке урынына ултыртырға? Шулай аптырап йөрөгәндә, ҡышлаҡтың теге осонда йәшәгән бер кәкрәйеп бөткән ҡарт килеп, өс аяҡ яһап шуның ярҙамында күтәргәндәрен һөйләп аңлатты. Ул өсаяҡты ҡайҙан алаһың да, уны яһар өсөн ете-һигеҙ кәртә-ағасты ҡайҙан табаһың?
Күмәкләгән – яу ҡайтарған, ти. Был эшкә тәүҙә ҡыҙыҡһынып, “шурави” бер үҙе булдыра аламы, юҡмы тип көткән ҡарт-ҡоро ла, йәш-елкенсәк тә үҙҙәре лә һиҙмәҫтән уға ярҙам итә башланылар. Ҡайҙандыр өсаяҡтар ҙа табылды. Ҙур ҡуласаға кейҙерергә торба ла булды. Шулай итеп, ай ярым тигәндә ауылға арыҡ буйлап һыу ҙа килде. Ринатты ла төнгөлөккә бығаулап һарыҡ аҙбарына япмай башланылар. Ашауы ла бер аҙ һәйбәтләнде. Ҡышлаҡтағы халыҡ, үҙ ауыҙынан өҙөп булһа ла, был уңған әсиргә ихтирам күрһәтергә тырышты. Ул инде бер аҙ иркенлек алды. Хәҙер ҡышлаҡтан йырағыраҡ китеп йөрөү мөмкинлеге лә тыуҙы. Дөрөҫ, уға “серек теш”тең 10–12 йәштәр самаһындағы улына күҙ-ҡолаҡ булырға ҡушылған. Ә улар был малай менән күптән дуҫлаштылар инде.
Шулай бер сәфәрендә Ринат тау аҫтында тәгәрәп ятҡан “Урал” машинаһын күреп ҡалды. Нисек итһә-итте, тау аҫтына төшөп, шул машинаны ҡаранылар. Машина эргәһендә бер һөлдә ята. Әллә ни уйлап тормай, уны таштар менән күмеп, ерләп ҡуйҙылар. Был иҙгеләнеп бөткән “Техпомощь” машинаһының бар йыһаздары ла урынында ине. Таланып бөтмәгән. Шунда уҡ бензин менән эшләй торған ике цилиндрлы бер электр генераторы ла ята. Ҡайһы бер урындары йәмшәйгән булһа ла, ҡарап алһаң, эшләрлек. Бына быныһы бөтөнләй шәп нәмә. Һәм “шурави”ҙың башында бик шәп уй-ниәт тыуҙы. Беҙҙең халыҡта “ниәт–ярты эш” тигән әйтем бар. Бик тә дөрөҫ. Бөгөн ошо тау аҫтында тәгәрәп ятҡан машинанан бар асҡыс-сүкеш кеүек кәрәк-яраҡтарҙы алып ҡайттылар. “Шурави” малайҙан был турала өндәшмәй торорға ант иттерҙе. Шулай килештеләр, малай өндәшмәҫкә вәғәҙә бирҙе. Икенсе көндө көнө буйына тау аҫтынан теге машинала булған электрогенераторҙы күтәрҙеләр. Бәләкәй арбаға һалып алып та ҡайттылар. Ҡыҙыҡһыныусы һәм күпте күреп, күпте белергә яратыусыларҙың шиктәрен арттырмаҫ өсөн арбаға сыбыҡ-сабыҡ һәм үлән тултырҙылар.
Ҡыҙҙырып ҡаранылар, тик генератор эшләмәне. Шунан яңынан машина янына барып был генераторҙың барлыҡ техник китаптарын, схемаларын да алып ҡайттылар. Электр схемаһынан башҡа нәмә табылманы. Ни тиклем тырышһа ла, теге эшләргә теләмәне. Инде юҡҡа этләшеп алып ҡайттыҡ, ахыры, тип уйлай башлаған Ринаттың башына бер төндө бик тә гениаль уй килде. Сөнки һуңғы аҙналарҙа йоҡоһон йоҡламай көнө-төнө тигәндәй ошо генератор тураһында уйланы. Уй былай ине: ярар, двигателе ҡыҙмаһа ла, генераторҙы һыу ярҙамында әйләндерергә була бит. Тик теге һыу күтәрә торған тәгәрмәскә нисек генераторҙы көйләп ҡуйырға? Бына мәсьәлә ҡайҙа! Уйлана торғас, уныһын да уйлап тапты. Теге һыу күтәрә торған тирмән ҡуласаһы кеүек ҙур ҡуласа эргәһенә бәләкәйерәк тәгәрмәс әтмәлләп ҡуйырға кәрәк. Һәм, тырыша торғас, уныһын да эшләп ҡуйҙы. Ҡышлаҡ малайҙары бик белдекле шул. Ҡайҙа нимә ятҡанын белмәһәләр – улар малай буламы ни? Бер яр аҫтында үҙҙәре тәгәрәтеп төшөргән ниндәйҙер ҙур трактор тәгәрмәсен иҫтәренә төшөрҙөләр. Этләшеп булһа ла, уныһын да алып ҡайтып, һыу күтәртә торған ҡуласа күсәренә беркетә алдылар. Бала-сағаның һәм әсирҙең бар буш ваҡыты ошо эш менән үтте. Шулай итеп, бер көндө һыу ярҙамында генератор әйләнеп, ток бирә башланы. Бына мөғжизә, бына тәбиғәттең сере. Ысын сихыр инде был... Ҡышлаҡтағы ҡарт-ҡоро был сихырлы машинаны ҡарарға йыйылды. Ҡара һин уны, был ҡол хеҙмәтсенән дә башлы кеше юҡтыр яҡын-тирәлә. Ҡалалағы ғәжәйеп ут тураһында ишетеп кенә белгән ҡарттар хәҙер инде үҙҙәренең ҡышлағында ла шундай ут барлыҡҡа килгәнен үҙ күҙҙәре менән күрҙе.
Тик әле әйләнеү тиҙлеге етмәгәнлектән генератор бик көсһөҙ, барлығы бер нисә лампочканы ҡабыҙырлыҡ ҡына ине. Малай-шалай дәртләнеп, яңынан эшкә тотондо. Тырыша торғас, яңы быуа быуып икенсе ҙур ҡуласа эшләнеләр. Хәҙер инде бар эш менән тәжрибә туплаған Ринат етәкселек итте. Генераторҙы ауыл уртаһына күсерҙеләр, сөнки төндә урлап та китергә мөмкиндәр икән. Шулай итеп, ҡышҡа кереүгә был егерме-утыҙ йортло ҡышлаҡта, зәғиф кенә булһа ла, электр уты яна башланы. Был хәбәр тиҙ арала тирә-яҡҡа таралып, был мөғжизәне күрергә күрше ҡышлаҡтан килеүселәр ҙә йышайҙы.
Бына бер көндө ҡышлаҡҡа бик ҙур булмаған “дух”тарҙың отряды килеп төштө. Күрәһең, ҡышлаҡта электр уты янғаны уларҙы ла ғәжәпләндерҙе. Һәм духтар командиры ауылды утлы иткән ҡол-хеҙмәтсене күргеһе килгәнен белдерҙе.
Ни өсөн үҙен “дух” командиры саҡырғанын әлегә аңламаған Ринатты ике һуғышсы килеп, командир урынлашҡан бай йортона алып барҙылар. Егет нимә уйларға ла белмәне. Иң тәүге уйы тағы мина таҙартырға алып китерҙәр инде булды. “Дух”тар командиры уң аяғына сатанлаған бер йәш кенә егет булып сыҡты. Әле үҙенә йүнләп һаҡал-мыйыҡ та сыҡмаған бер еүеш танау инде. Еүеш танау тыштан ғына шулай күренә. Ә ысынбарлыҡта һуғыш барған илдә барыһы ла ғәйәт тиҙ өлгөрә һәм был командир утты-һыуҙы кисеп сыныҡҡан тәжрибәле һуғышсы ине. Уның алдына килтереп баҫтырҙылар. Командир бик етди ҡиәфәттә сатанлай-сатанлай тотҡондо иғтибар менән алдан-арттан тигәндәй урап ҡарап сыҡты. Унан ултырғысҡа барып ултырҙы ла:
– Беҙҙең пуштунса ҡайҙан беләһең? – тип һораны.
– Өйрәндем. Шунан беләм.
– Үзбәксә лә беләһең, тиҙәр, дөрөҫмө? Уны ҡайҙан өйрәндең? Үзбәкме әллә?
– Юҡ, мин үзбәк түгел. Мин башҡорт, беҙҙең телдәр оҡшаш.
Теге шулай һорау ала. Ә Ринат бар хәтер һандығын аҡтарып, был “дух”ты ҡайҙа күрҙем икән тип баш вата. Маңлай эргәһендәге миңенә тиклем таныш. Ә “дух” һаман һораша ла һораша.
– Эйе, ҡасан пленға төшкәнемде лә оноттом инде. Биш йыл самаһы, шикелле. Ғәрәпсәгә һәм намаҙ уҡырға шул-шул ҡышлаҡтағы Лотфулла бабай өйрәтте.
Дошман командиры тағы урынынан тороп, бик сатанламаҫҡа тырыша-тырыша арлы-бирле йөрөп алды. Унан инде бик тә мөһим мәсьәлә ҡараған кеүек:
– Бөгөндән үҙемдең приказым менән һине ҡышлаҡ малайҙарын уҡытырға мөғәллим итеп тәғәйенләйем. Малайҙар... эйе... малайҙар, автомат күтәрер алдынан хәреф танып, уҡырға-яҙырға өйрәнергә тейештәр...
Түрә шулай аллы-артлы йөрөп Ринатҡа нисек эште башлап алып китергә кәрәклеге тураһында нотоҡ уҡый. Ә “шурави”ҙың зиһене, ҡаҙан ҡайнағандағы шикелле ҡайнап сығыу дәрәжәһенә етеп, ҡыҙғандан-ҡыҙа. Көсөргәнешле уйлауҙан башы сатнап, шаулай уҡ башланы. Нотоҡ һөйләүсенең тауышы ла ҡолағына бик йыраҡтан саҡ-саҡ ишетелә.
– Ҡара әле, әсир, әллә һин мин һөйләгәндәрҙе тыңламайһың да инде?
– Хайр... Хайр... ул бик яҡшы итеп тыңлайымһеҙҙе Хайр...ул..ло, – тип ҡуйҙы.
“Шурави” шулай тотлоға-тотлоға был командирҙың исемен саҡ иҫенә төшөрә алды. Яңылышмаһа теге саҡты, яңы ғына хеҙмәт итә башлаған йылда, ҡышлаҡ эргәһендә аяғы яраланған малайҙы шулай атайҙар ине шикелле... Яңылышырға ла бик мөмкин, аяғы сатан бәндәләр менән донъя тулы. Ә бына маңлай эргәһендәге миңе нәҡ шул малайҙыҡы кеүек, һул яғында ине. Тағы ла үҙ алдына ҡабатлап:
– Тыңлайым Хайрулло, тыңлайым, – тип тынып ҡалды.
Хәҙер инде командирҙың ғәжәпләнер сағы етте. Ул да тынып ҡалды. Эстән генә: “Ҡара һин уны, ер аҫтына йәшерелгән минаны ла үтә күрә, тип һөйләйҙәр, күрәһең. дөрөҫтөр. Әллә ысынлап та был әсир күрәҙәсеме икән? Минең исемде ҡайҙан белә?”
Афған илендә наҙанлыҡ бик көслө булыу арҡаһында им-томға, сихырға һәм башҡа шундай юҡ-бар хөрәфәттәргә халыҡ бик ышана. Бер арауыҡ командир зиһен-уйҙарын тәртипкә килтерә алмай торҙо. Сөнки командир үҙенең алдындағы ысын афғандарса кейенгән, инде яурындарын да бер аҙ нығытырға өлгөргән һаҡаллы шуравиҙы таныманы.
– Һин барыһын да ҡайҙан беләһең? Әллә сихырсымы?
– Юҡ, мин сихырсы ла, күрәҙәсе лә түгелмен. Миңә әлхәмдүллилаһ, Аллаһы Тәғәләм ярҙам итә. Уның ярҙамы менән бына һеҙҙең илегеҙҙә ҡол рәүешендә булһа ла иҫән-имен йөрөйөм. Иншалла! – тип Лотфулла ҡарт һүҙҙәрен ҡабатлап яуап бирҙе.
Түрә инде үҙенең алдында ысын мосолман баҫып торғанын зиһене менән аңланы. Шуға ла ныҡ аптыраны. Һәм ғәжәпләнеп:
– Мине ҡайҙан беләһең? – тип һораны.
Ринат был командирҙың теге саҡта яраланған малай Хайрулло икәненә шиге ҡалмайынса:
– Беләм, һарыҡ-кәзә көткәндә совет һалдаттары аяғыңды яралағандарын да беләм. Шунан үҙеңде шул ваҡыт саҡ атып китмәнеләр. Уныһын да беләм. Бабай өйөндә нисек дауаланып ятҡаныңды ла, кемдәр дауалағанын да беләм, – тине лә бер мәлгә тын ҡалды. Өйҙөң түбәһенә теҙелеп сырҡылдашҡан сыпсыҡтарға ҡарап алды. Унан, береһенә лә иғтибар итмәйенсә, текә тауҙар яғына боролоп һәм шул тау башындағы ап-аҡ боҙҙарға күҙ йөрөтеп үҙ алдына һөйләнгән кеүек дауам итте: – Һуғыш бөтә. Ә бына мин һаман һеҙҙең илдә ҡол хәлендә ыҙа сигәм. Миңә лә өйгә ҡайтырға ваҡыт, – тип ҡуйҙы.
Командир Ринатты таныманы. Танырлыҡ та түгел шул. Әммә ул һөйләгәндәрҙе һушы китеп тыңлап торҙо. Был әсир уның бар тормошон һөйләп бирҙе түгелме һуң? “Дух” нимә әйтергә лә белмәне. Бары тик:
– Шунан? – тиеү менән генә сикләнде.
– Һин нисә тапҡыр үлемдән ҡалдың? Һиңә лә өйөңә ҡайтырға ваҡыт. Мине лә үҙең менән ал. Ҡоллоҡтан ҡотҡарыу изге мосолман эше һәм сауаплы ғәмәл. Иншалла! Ҡөрьәндә лә шулай яҙылған.
Эйе, иртәгәһенә Ринатты Хайрулло үҙе менән алып китте. Ринат шатланып бөтә алманы. Сөнки был Тыуған илгә табан, ҡоллоҡтан ҡотолоу яғына яһалған тағы бер аҙым ине. Хайруллоның һалдаттары Пакистан сигенә китеп бара икән. Һөйләшеүҙәренән шуны белде. Унда ҡорал тейәлгән каруанды ҡаршы алып һәм һаҡлап ҡайтырға тейештәр, ти. Бына нисек килеп сыҡты. Ул һаман үҙенең яҙмышы, тәҡдир күрһәткән юлдан атлап СССР сигенән йыраҡлаша ғына түгелме? Нимә яҙған булһа ла, тик яҡшыға ғына була күрһен инде. И, Аллам! Үҙеңдең рәхмәтеңдән ташлама, тип Хоҙайға ялбарҙы.
Икенсе көндө тигеҙлеккә сығып, уларҙы көтөп торған машиналарға тейәлделәр. Төркөмдә утыҙ биш баштан-аяҡ ҡоралланған һуғышсы. Хайрулло әсирҙе үҙенең эргәһенән йыраҡ ебәрмәне. Һәр саҡ күҙ алдында тотто. Уның менән кәңәшләшкән булды. Әллә ысын күңелдән, әллә күҙ буяр өсөн генә. Ошо ҡорал артынан барыуҙары уңышлы буламы, әллә ҡаршылыҡтарға осрарҙармы тип кәңәшләште. Тағы ла ҡабатлап инде бына нисәнсе тапҡыр:
– Теге көндө һуғыш туҡтай, тинең. Быны ҡайҙан белдең? – тип һорап ҡуйҙы.
– Күңелем шулай һиҙә. Оҙаҡламай һуғыш бөтөргә тейеш. Тик үҙ-ара ыҙғыш-талаш буласаҡ әле. Ә беҙҙең сәфәр – бик ҡурҡыныс сәфәр. Уяу булырға кәрәк, – тип ҡуйҙы.
Тәүҙә уға ҡорал бирмәнеләр, ул үҙе лә һораманы. Сөнки белә ине: ул-был була ҡалып эш бәрелешкә китһә, һәр саҡ кемдең ҡулында ҡорал, шуны тәүҙә үлтерәсәктәр. Ринат үҙенең ябайлығы һәм Афған илендәге ситуацияны һәм сәйәси хәлде, бигерәк тә һуғыш хәлдәрен белмәүе арҡаһында Совет ғәскәрҙәре, үҙебеҙҙекеләр, әлбиттә, каруанға һөжүм итерҙәр тип көттө. Тик беҙҙең ғәскәрҙәр Пакистан сигенә тиклем килеп етә алмағайнылар. Сик буйы райондарында “дух”тарҙың төрлө хәрби төркөмдәре хәрәкәт итә. Ҡайһы саҡта бер төркөм икенсе төркөм һуғышсылар менән дә бәрелешеп алалар, йәғни үҙ-ара һуғышалар ине.
Бына сик вазифаһын үтәгән бик ҙур булмаған йылға янында теге яҡтан ҡорал тейәп килгән машиналарҙы бушатып, “дух”тар был яҡтан килгән машиналарға тейәнеләр. Пакистандар үҙҙәренең йөгө өсөн аҡса алып ҡайтып китте. Көн кискә ауышҡанлыҡтан Хайрулло ошо урында уҡ ҡуна ҡалырға булды. Усаҡ яғып тормай ғына ҡоро паектар менән киске ашты ашанылар. Командир тирә-яҡҡа һаҡ ҡуйып сыҡты. Йылға яғынан ҡамау һәм тегендәй-бындай дошман килеүе көтөлмәгәнлектән, ул яҡҡа һаҡты бөтөнләй ҡуйманы ла. Ҡасырға иң уңайлы ваҡыт етте түгелме?! Ринат таң алдынан йылға буйлап ҡасырға ниәтләне.
Төн ҡараңғы. Күктә йондоҙҙар ғына секерәйешеп бер-береһенә күҙ ҡыҫышалар. Командир дөрөҫ уйлаған икән, төн уртаһында кемдәрҙер уларға һөжүм ойошторҙо, бәрелеш булып алды. Ошо алыштан файҙаланып, Ринат йылғаға табан тәгәрәп китте. Тороп йүгерергә ҡурҡты, сөнки йә быларҙың, йә һөжүм итеүселәрҙең пулялары тейергә мөмкин ине.
Ҡайҙа шыуышып, ҡайҙа тәгәрәп тигәндәй йылғаға барып төштө. Тауыш сығармаҫҡа тырышып һыу аҡҡан ыңғайға йөҙөп китте. Һыу йылы ине. Бына бер аҙҙан атышыу тауыштары ла тынды. Ә ул йылғанан ағып бара. Иң ҡурҡҡаны – был көньяҡ йылғаларында крокодил булмаһа ярар ине, тип уйланы. Кеҫәһендәге бәләкәй генә үткер Лотфулла бабай ҡалдырған хәнйәрен ҡапшап ҡуйҙы. Ярай әле Хайруллоның һалдаттары уны тентемәне. Юғиһә, бабай ҡалдырған бысаҡтан да, әҙ-мәҙ ҡара көнгә тип тотҡан аҡсанан да ҡолаҡ ҡаға ине. Яр эргәһенән ағым ыңғайына оҙаҡ йөҙҙө. Ярға сығып эҙ ҡалдырыуҙан ҡурҡты. Көскә йылғаның арғы яғына йөҙөп сыҡты. Йылғаның ағымы уртала бик тә шәп – көслө икән. Ярҙан менеүҙәре лә бик ҡыйын булды. Әллә нисә тапҡыр менеп еттем тигәндә кире йығылып төштө. Төндә йүнле бер әйбер күрермен тимә. Бик оҙаҡ этләшкәндән һуң ғына саҡ ярҙан күтәрелеп тигеҙ ергә ауҙы. Оҙаҡлап ятырлыҡ түгел. Төнгө һалҡындан ҡалтырата башланы. Инде ҡотолдом тигәндә һыуыҡ тейҙереүҙән ҡурҡып, ашыға-ашыға тағы алға атланы. Атлағас улай уҡ һалҡынды һиҙмәне. Хатта бер аҙ йылынып китте. Кейемдәр ҙә кипте. Ҡыҙыулыҡ менән еүеш кейемдәрен дә һығып тормағайны.
Бына таң да атты. Ул һаман йылға буйлап һалынған һуҡмаҡтан алға атланы ла атланы. Йүнләп белмәй ҙә, әллә ул Афған, әллә Пакистан еренән атлап китеп бара. Алда – билдәһеҙлек. Ә шулай ҙа азатлыҡҡа ни етә, ниндәй татлы кисерештәр. Хет тороп йүгер, хет ергә ятып тәгәрә. Һине бер кем дә тыймай. Һине бер кем дә күҙәтеп тормай. Һауалағы һәм йылға буйындағы төрлөсә ҡысҡырып һайрашҡан иртәнге ҡоштарҙың тауышы ла икенсе, ирекле булып ишетелә. Кисә Хайруллонан:
– Ниңә йылғаның теге яғына сығып туҡтамайбыҙ? Һыу ҙа инеп алыр инек. Ул яҡта ана тал-ағастар ҙа күберәк. Усаҡ яғып сәй ҡайнатырға ла булыр ине – тип әйтеүенә, теге:
– Ярамай! Ул яҡ – Пакистан ере, – тип аңлатты.
Афғандарға бик ышанып та барырлыҡ түгел. Ул бит уларҙың ҡоло. Ә ҡолға барыһын да дөрөҫ һөйләп бармайҙар. Ярар Афған ереме, Пакистан ереме, ҡайһылай булһа ла ул азат. Тик яңынан “дух”тар ҡулына ғына эләкмәҫкә кәрәк. Ә Пакистан ере булып, сик һаҡсылары осраһа, уларға ни тип аңлатыр? Уларҙың телен аңлармы ла, улар уның һөйләгәненә ышанырҙармы? Пограничниктарҙы иҫкә төшөрөү уны бер аҙ ғына айнытып ебәрҙе. Азатлыҡ булһа ла, һаҡланырға кәрәк. Һаҡланғанды һаҡлармын, тигән Аллаһ. Сик һаҡсыларына нимә һөйләр ҙә, нимә тип аңлатыр? Пограничниктар тотоп алып кире Афғанстанға оҙатһалар?
Ул шундай шөбһәле уйҙар менән, талдар араһынан һалынған бормалы-бормалы һуҡмаҡтан атлай бирҙе. Яр буйлап ситтәрәк юл да бар икән. Ул юл да был яҡҡа боролоп, тал тағы ла ул белмәгән ағастар менән ышыҡланған һуҡмаҡҡа килеп ҡушылды. Быға ҡасҡын шатланды ғына, сөнки юлдан барыу еңелерәк. Ағас араһынан барғанға уны бик күреп тә булмаясаҡ. Ағастар сит-ят күҙҙәрҙән уны ныҡлап һаҡлай. Арттан, йә булмаһа, алдан килгән машина-маҙарҙарҙың тауышын алдан уҡ ишетергә була. Был уға тиҙ генә ағастар араһына кереп ҡасырға мөмкинлек бирәсәк. Ул,ғәҙәтенсә, юлда килеп тыуасаҡ хәлдәргә алдан уҡ әҙерләнеп һаман атланы. Бына юл кинәт кенә боролош яһап, йылғанан бөтөнләй ситкә боролдо. Боролошта ал да, арт та йүнләп күренмәй. Тик тауыш-маҙар ишетелмәйме тип, ул ҡолаҡтарын нығыраҡ торғоҙҙо. Тирә-яҡты тыңлап, артына тағы бер ҡат күҙ һалып, тикшерә-тикшерә атлауын белде.
Алға боролоп ҡарағанда һуң ине инде. Ул килеп сыҡҡан боролошта бер йөк тейәлгән арба ҡыйшайып туҡтап ҡалған. Етмәһә, эргәһендә уны бик тә иғтибар менән күҙәткән әҙәмде лә күреп ҡалды. Ни эшләргә? Кире боролоп артҡа йүгерергәме? Улай итһәң, кешелә ирекһеҙҙән шик тыуҙыраһың. Юл ситендәге талдар араһына кереп юғалырға мөмкин. Тик улай ҙа ярамай. Афған ҡышлағындағы кеүек, бар ауыл кешеләре йыйылып, шиклене эҙләргә сыҡһалар? Яҡында ғына ҡышлаҡ та булырға мөмкин. Ул бит был яҡтарҙы белмәй. Нисә көн машинала килделәр. Ысынлап та, теге “дух” әйтеүенсә, был Пакистан ере булып сыҡһа. Ул үҙенең алтынсы һиҙгерлек интуицияһына таянып, юлын дауам итте. Ситкә лә йүгермәне. Ә нисәмә йылдар дауамында тупланған “шикле әҙәмдәрҙән ҡасырға кәрәк” тигән йәнгә һеңгән ғәҙәткә буйһоноп, ҡасырға тигән хискә бирешмәне. Нисек кенә теләге ҙур булһа ла, уны еңеп, алға атлауын белде.
Бабай үҙенең ҡыйшайған арбаһы тирәләй әле был, әле теге яғына сығып ҡарай. Ә үҙе юлдан килеүсене күҙенән ысҡындырмай. Ҡораллы кеше лә түгел. Типһә тимер өҙөрҙәй ир ҙә түгел. Ап-аҡ һаҡаллы ҡарт ҡына бер бабай. Ринат нишләптер оло кешеләргә, бигерәк тә ҡарт бабайҙарға гел ышанып ҡарай. Бәләкәйҙән үк шулай булды. Әле лә бабайҙың арбаһына нимәлер булған. Яйлап ҡына бабай янына килде. Өйрәнелгән ғәҙәт буйынса ҡулын күкрәгенә ҡуйып, бер аҙ эйелә биреп, тауышһыҙ ғына иҫәнләште. Бабай ҙа сәләмде алып яуап бирҙе. Бабай уға күҙ ҡырыйы менән генә ҡарап алды ла тап-таҙа пуштун телендә:
– Тәгәрмәс төштө, ҡуйышырға ярҙам ит, улым. Рәхим итеп!
Ринат өндәшмәй генә арбаны ҡарап, бер әйләнеп сыҡты. Тәгәрмәсте нығытып ҡуйған оло шөрөп-болты төшкән икән. Бабай шул болтты тотоп аптырап баҫып тора. Егет йәһәт кенә арбаның тәгәрмәсе төшкән яғындағы үрәсә аҫтына керҙе лә арбаны иңе менән күтәрҙе. Арба шаҡтай ауыр ине. Бабай тәгәрмәсте кейҙереп болтын бороп нығытты. Арба хужаһы егеткә ҙур рәхмәттәр әйтеп, үҙенең эргәһенә ултырырға тәҡдим яһаны. Егет арбанан урын алғас, ҡуҙғалып киттеләр. Ҡарт тегеһен-быныһын һорашҡан була. Ауыҙға һыу ҡабып барып булмай бит. Ринат башы менән артҡы, үҙе килгән яҡҡа күрһәтеп:
– Йылға башындағы ҡышлаҡтан киләм. Эш эҙләп китеп барам. Йәшәргә мөмкинлек ҡалманы, – тигән булып, дөйөм һүҙҙәр менән генә яуапланы. Алты йыл әсирлектә булыу уны күп нимәләргә өйрәтте. Бигерәк тә сит-ятҡа асылып китеп, барыһын да һөйләмәҫкә кәрәклеген күптән аңлағайны. Бабай бик һүҙсән кеше түгел, үҙенең һорауҙары менән “шурави”ҙың башын ҡатырманы. Икеһе лә үҙ уйҙарына бирелеп, арба тирбәткән ыңғайға һелкенеп барҙылар. Бына алда тигеҙлектә урынлашҡан афған ҡышлаҡтарынан бер нимәһе менән дә айырылмаған ауыл күренде.
Эйе, йыраҡта-йыраҡта шул уҡ баштары боҙға ҡатҡан тауҙар теҙмәһе күренә. Йылға яғындағы тигеҙлек өҫтөндә баҫыуҙар йәйелеп ята. Әле күктә, әле йылға яғындағы тал-ҡыуаҡтар араһынан, сырҡылдашып әллә талашалар, әллә һайрауҙары шулай, Ринат белмәгән ҡоштар тауышы ишетелә. Ҡышлаҡҡа керер алдынан бабай егеткә ҡарамай ғына:
– Хәҙер ҡайһы яҡтарға юл тоторға уйлайһың? – тип һораны.
– Әллә инде. Ҡайҙа әҙерәк аҡса эшләргә була, шунда барырға иҫәп.
Бабай тағы һүҙһеҙ ҡалды. Дилбегәһен тартҡылап атты ашыҡтырҙы. Бер аҙ барғас, нисектер бөтөнләй сит кешегә һөйләгән кеүек.
– Хәҙер эш табыуҙары, ай-һай, ауыр буласаҡ. Булмаһа, әҙерәк миндә эшләп ал. Кейем-һалымың да таушалған. Яңыртырбыҙ. Яҡшыраҡ кейем кейһәң, эштең дә арыуырағын табырһың. Улдарым менән таныштырырмын. Улар икеһе лә Ҡарачи ҡалаһында портта эшләйҙәр.
Арба хужаһы шулай тине лә тағы тынып ҡалды. Күрәһең, был йәш кешегә уйларға мөмкинлек биреп, яуапты ашыҡтырманы. Ат һаман лүрт-лүрт юртыуын белде. Ат йүгергән ыңғайға арба ла ниндәйҙер ритмға эйәреп һелкенде. Ҡыҙыҡ ине. Ике тәгәрмәсле арбала Ринат элек ҡол хәлендә барған булһа хәҙер беренсе тапҡыр ирекле кеше булып тирбәлеп бара. Ә улар яғында арбалар оҙон һәм дүрт тәгәрмәсле. Аттар ҙа эре кәүҙәле. Бында аттар ваҡ икән, тип уйлап ҡуйҙы.
Бына ҡышлаҡҡа килеп керҙеләр. Афғандағы ҡышлаҡтан бер ни менән айырылмаһа ла, бында урамдар киң һәм тура, сөнки ҡышлаҡ тигеҙлектә урынлашҡан. Ҡышлаҡ иртәнге үҙ тормошо менән ҡайнай ине. Ана урамдың теге яғында пуштун үҙенең лавкаһын асып булаша. Тағы ла ниндәйҙер йорт эсенән тимер сүкегән тауыш ишетелеп, танауына күмер төтөнө еҫе килеп бәрелде. Тыҡрыҡтан бер төркөм халыҡты тәпәш кенә арбаһына тейәп, кабинаһыҙ, беҙҙең беларустарға оҡшаған трактор үтеп китте. Шурави нисек кенә күҙәтһә лә, ҡораллы кешеләрҙе күрмәне. Шуныһына иғтибар итте: урамда электр бағаналары теҙелеп тора. Ҡышлаҡ электр менән тәьмин ителгән икән, тип уйлап алды. Күңеле бер аҙ тыныслана төштө. Әммә уны был бабайҙың пуштун телендә һөйләшкәне генә бер аҙ шикләндерҙе. Пакистанда ла пуштун ҡәбиләләре йәшәгәнен “шурави” белмәй ине әле...

Дауамы бар.