ТАШТҮККӘН – СЕРЛЕ ҠУЛСА (10) Роман Хисаметдин ИСМӘҒИЛЕВ

10

Шулай тура килде. Ауылдарына кисен генә ҡайтып керҙе. Юлда күпме генә иғтибар менән ҡараштырып ҡайтһа ла таныштарын йәки ауылдаштарын осрата алманы. Бына әле үҙҙәренең ҡапҡалары алдында баҫып тора. Ҡапҡа ҡыйшайған. Ишек алдына үләндәр үҫеп бөткән. Хатта йортҡа кергән һуҡмаҡ та юҡ. Ринаттың йөрәге ҡыҫылып ҡуйҙы. Нимә уйларға ла белмәне. Ҡапҡаны асып, билгә тиклем үҫкән әремдәрҙе тапай-тапай йортҡа үтте. Тирә-яҡҡа танауҙы ҡытыҡлап әрем еҫе таралды. Афғанда миналанған баҫыуҙарҙы ла әрем баҫҡайны. Унда ошондай еҫ таралғандаул тау башында үҫкән әремдәрҙе һағына торғайны. Тыуған ауылын, тауҙарҙы юҡһынып иҫенә төшөрә ине. Әле бына ошо әрем еҫе ирекһеҙҙән Афғандағы миналар йәшерелгән үлем тулы баҫыуҙарҙы иҫенә төшөрҙө. Ишектә йоҙаҡ... Шуларҙы уйлай-уйлай ишектәге йоҙаҡты күреп, хәлһеҙләнеп, тупһаға килеп ултырҙы. Нимә уйларға ла белмәне. Берәй ҡайҙа күсеп киттеләрме икән әллә? Яңынан тороп аҙбар, мунса эргәләрен ҡарап килде. Юҡ, береһе лә юҡ ине. Бәрәңге баҡсаларында ла сүп үҫеп ултыра. Кире тупһаға килеп ултырҙы. Шунан, бер ҡарарға килеп, келәт алдында лом кеүек тимер табып, йоҙаҡты ҡайырып ташланы. Өй эсе тамам ҡараңғы һәм унда күңелде шомландырып ниндәйҙер һалҡынлыҡ һәм күгәргән еҫ килеп бәрелде. Бер аҙ ҡараңғыға өйрәнгәс, өй эсен күҙҙән кисерҙе. Алғы яҡтағы карауатта мендәр-юрғандар ҙа шул көйө өйөлөшөп торалар. Һике өҫтөндәге балаҫ та шул уҡ, ул хеҙмәткә киткәндә нисек йәйелеп ҡалған булһа – шул көйө ине. Ринат, өҫ кейемдәрен дә һалмай, баш осона бер бәләкәй генә мендәр киҫәге ташлап, һикегә һуҙылып ятты ла тауышһыҙ ғына илапебәрҙе. Эйе, уны тыуған йорто ошолай шыҡһыҙ бушлыҡ менән ҡаршы алыр тип башына ла килтермәне. Үҙенең ҡайтыуын гел байрам итеп күҙ алдына килтерә торғайны. Илағас, нисектер күңеленә бер аҙ еңелерәк булып китте. Тыныслана төштө. Шулай ҡараңғы түшәмгә ҡарап ята торғас, нисек йоҡлап киткәнен дә һиҙмәй ҡалды. Һәм ни ғәжәп: төшөндә әсәһен күрҙе. Әсә кеше улын күргәс, эй шатланды. Ул да илап ебәрҙе. Килеп улын ҡосаҡлап алды ла арҡаһынан һөйөп:
– Улым, беҙ ҡайта алмайбыҙ инде. Заһит бабайың килеүгә самауырҙы яңыртып, сәй әҙерләп тор. Һыу алып ҡайтып иҙәндәрҙе һөртөп ал. Баҙҙа шул мөйөштә еләк ҡайнатмаһы бар. Һин ҡайтыуға тип әҙерләп ҡуйғайным. Береһендә һин яратҡан ҡайын еләге. Уныһы бәләкәй банкала. Хәҙер үк һыуға бар. Ялҡауланып ятма! Заһит бабайыңды тыңла!
Ринат әсәһенең шул һүҙҙәренә тертләп уянды. Һәм аптырап китте. Ниндәй ып-ысын төш күрҙе һуң ул? Ысынлап та, әсәһе уята икән тип белде бит. Тиҙерәк тороп шишмәгә төшөп китте. Билдән сисенеп йыуынып алды. Һыу һалҡын һәм шифалы ине. Һиҙелерлек хәл кереп, кәйефе күтәрелде. Һыу алып ҡайтып самауыр ҡуйып ебәрҙе. Өҫтәл өҫтөнә, тәҙрә төптәренә ҡунған туҙандарҙы һөртөп алды. Иҙәнде лә һөртөп сығарған булды. Инде нимә эшләргә тип туҡтап ҡалды ла,самауыр ҡайнағансы тип, мейескә яғып ебәрҙе. Иҫәбе – өй эсендәге һалҡынлыҡты, күгәргән еҫте бөтөрөү ине.
Егетте иң аптыратҡаны шул булды, баҙға төшөп әсәһе әйткән вареньены алып сыҡты. Тик ҡайнатма күптән күгәреп бөткән, ашарға яраҡһыҙ хәлдә ине. Шул ҡайнатманы ҡараштырып торғанда ишектән Ҡыйыш баш Заһит бабай килеп керҙе һәм бөтөнләй үҙгәргән Ринатты күреп шелтәле тауыш менән:
– Һин, шилма малай, ҡайҙа юғалып йөрөнөң? Теге ҡара ҡағыҙың килгәс, һине Афғанда һәләк булды, тип һөйләнеләр. Берәүҙәре “дух”тар яғына сыҡҡан икән тип тә ғәйбәт таратып йөрөнө. Үәт афарин, иҫән-имен ҡайтып еткәнһең! Молодец! Тик парень түҙәһең инде. Мин һиңә дөрөҫөн әйтергә тейешмен. Барыбер кем дә булһа быны әйтәсәк бит. Бына шул, һинең “хәбәрһеҙ юғалды” тигән ҡағыҙың килгәс, әсәйең түҙмәне, йөрәк сире менән бер йыл яфаланды ла мәрхүм булды. Һинең ҡайғынан, әсәйең ҡайғыһынан атайың да оҙаҡ торманы. Бына шулай, парень, эштәр. Түҙ, улым, түҙ!
Ҡыйыш баш килеп Ринаттың яурынына ҡулын һалды. Ринат аталары менән нимәлер булғанын һиҙгәйне инде. Кисә үк аңланы: өйҙәренән ниндәйҙер йән өшөткөс һыуыҡ бәреп тора. Уның күңелһеҙ уйҙарын бүлдереп Заһит бабай ҡуйынынан бер ярты сығарып өҫтәлгә ултыртты ла:
– Ярай, улым, һин бик бирешеп барма. Тормош был, тормош. Үлгән артынан үлеп булмай. Шуға ла һин йәшәргә тейеш. Тырмашып булһа ла йәшәргә тырыш! Был минең һиңә бойороғом. Приказ! Белдем мин һинең ҡайтырыңды. Шуға ла тегеләрҙән йәшереп һаҡланым быны. Ышанмаһаң, бына сыҡҡан йылын һәм айын ҡара! Стәрлетамаҡта һин хеҙмәткә киткән айҙа һәм көндә икенсе сменала сығарылған араҡы был.
Заһит шулай һөйләнеп Ринатты ауыр уйҙарынан арындырырға тырышты. Ә егет бөгөн бик тә ысын итеп төштә күренгән әсәһен уйланы. Әсәһе әйткәндәр нисек ысынға ашты. Аптырарлыҡ хәл. Афғанда саҡта ла шулай әсәһе төшөнә кереп тә, төшөнә кермәйенсә лә, өнөндә лә әллә нисә тапҡыр “унда баҫма, улай эшләмә” тип өндәшеп иҫкәртте түгелме һуң? Тәүҙәрәк ҡайҙандыр яҡында ғына әсәһенең тауышын ишетеп, контузия ғәләмәте тип шикләнеп тә йөрөнө. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, тауыш ҡушҡанса эшләргә тырышты. Бигерәк тә афған баҫыуҙарын минанан таҙарта башлаған тәүге көндәрҙә. Унан инде үҙе лә ул миналарҙы ер аҫтынан уҡ үтә күрергә өйрәнде.
Заһит ҡарт, егеттең үҙе һөйләгәндәрҙе тыңламай ҙа ултырғанын аңлап:
– Һин, туғаным, мин һөйләгәндәрҙе тыңламай ҙа ултыраһың түгелме һуң? – тип, егеттең яурынынан һыпырып алды. Шунда ғына ул уянып киткәндәй:
– Тыңлайым, Заһит бабай, тыңлайым.
– Тыңлаһаң, бына шул. Хәҙер һин үҙеңдең дөйә түгел икәнлегеңде бар донъяға иҫбатларға тейешһең. Бында, парень, үҙең күреп тораһың, барыһы ла ныҡлап үҙгәрҙе. Урамда –перестройка! Шуға ла бер нәмәгә ҡарамай яңынан документ-ҡағыҙҙарыңды булдырырға кәрәк. Кеше булыр өсөн иң тәүҙә ҡағыҙ кәрәк. Тегеләрсә – урыҫса әйтһәк, без бумажки – ты букашка. Документың булмаһа, һин бөжәкһең. Документһыҙ һине был илдә һанламайҙар, балам. Юҡ, һанламайҙар. Ҡара әле, ҡулыңа тотҡас, эсеп ҡуй! Еңелерәк булыр. Юғиһә, һөмһөрөң ҡойолоп ултыра.
Заһит ҡарт Ринатты ҡыҫтарға тотондо. Тик егет бындай нәмәне күптән, бик күптән эскәне юҡ тиер ине, паромда ҡайтҡанда Фәриҙә ханым бик ҡиммәтле вино менән һыйланы. Уныһы –факт. Ә аҙаҡҡы тапҡыр Өфөләге саҡырыу пунктында егеттәр менән матур ғына төшөрөп алғанын хәтерләй. Поезда барғанда ла егеттәр йыйылышып эскәндә уларға ҡушылманы. Шунан бирле араҡының нимә икәнен онотҡайны. Тегендә саҡта араҡы тигән нәмәне бөтөнләй күрмәне. Юҡ ине ул унда. Ҡарт ҡыҫтағас, егет, ауыр уйҙарынан арынырға теләп, ярты стакандан аҙыраҡты һалып ҡуйҙы. Заһит ҡарт ҡуйынынан бер киҫәк икмәк менән һуған һәм ҡаҙылыҡ киҫәге сығарып өҫтәлгә һалды.
– Ҡабып ҡуй.
Егет өндәшмәй генә бер киҫәк ҡапҡан булды. Бындай нимәне байтаҡтан ауыҙына алмағанға һәм күптән йүнләп ашамағанға тиҙ иҫерҙе.
– Все, ҡартлас! Мин иҫерҙем, – тине лә һикегә ауҙы.
Уның бер үҙе генә ҡалғыһы килде. Быны аңлап, Заһит ҡарт та өҫтәлдәге шешәне кеҫәһенә һалып өйөнә йүнәлде.
Ринаттыңиҫән-имен йөрөп Афған һуғышынан ҡайтыуы йәшен тиҙлегендә ауылға таралды. Әле тегеһе, әле быныһы кереп хәл белде. Туған тейешлеләре лә, тейеш түгелдәре лә. Бер-ике дуҫ егет шешә күтәреп кергән булды. Әл дә Заһит бабай бар, ҡайһы берҙәрен выжлатып ҡыуып сығарҙы. Ул тотҡонлоҡтан саҡ ҡотолоп ҡайтҡан егеттең шешәгә бирелеп китеүен теләмәй ине. Уның кәңәше менән район үҙәгенә лә барып ҡайтты. Бар документтарҙы яңынан хәстәрләргә кәрәк ине. Бер ыңғайҙан хәрби комиссариатҡа ла кереп сыҡты. Унда ла әллә ни йылмайып ҡаршы алманылар. Икенсе аҙнаға килеп китегеҙ, асыҡларбыҙ тигән булдылар. Паспорт өҫтәлендә:
– Военкоматтан ҡағыҙ булмайынса паспорт бирә алмайбыҙ. Шул-шул белешмәләр менән шунан-шунан ҡағыҙҙарығыҙ булһын, – тип сығарҙылар.
Егет үҙенең бер кемгә лә кәрәк түгеллеген аңланы. Әле тегендә, әле бында эшкә урынлашырға тип ҡараны. Юҡ. Документһыҙ бер ҡайҙа ла алырға теләмәнеләр. Эшкә алған ерҙә аҡсаһын түләмәнеләр. Бер колхозға барып урынлашҡан булды. Унда урынлашты-урынлашыуын, тик әлеге шул – түләмәнеләр. Аҡса һорап председателгә кергәс, тегеһе:
– Аҡса юҡ, туған. Ана силосын алып ҡайт. Фуражын да алаһыңдыр әле? Етмәһә, бер-ике центнер яҙҙырып ал. Мин имзамды ҡуйырмын. Быҙау алһаң да була. Үҫтереп һатырһың. Үҫтерергә иренһәң, быҙау килеш һат.
Юҡ инде, колхоздан эшләгән өсөн силос-фураж урлап һатып йөрөп булмаҫ. Шулай, Заһит ҡарт әйтмешләй, эт һуғарып йөрөп ҡыш та етте. Ҡайһы бер ойошмаларҙа хатта: Афғанстан һуғышына һеҙҙе беҙ ебәрмәнек, тип әйтеүселәр ҙә булды. Документтар һаман да әҙер түгел. Өфөгә Башвоенкоматҡа барып ҡайтҡайны. Унда: “Шул-шул көнгә, сәғәт туғыҙға килеп ет. Һуңға ҡалма! Военком хәрби кеше, һуңға ҡалып йөрөгәндәрҙе яратмай. Юғиһә, ул оҙаҡламай ялға китә. Тағы ике айһыҙ эшендә булмай. Унан һуң Мәскәүгә квалификацияһын күтәрергә уҡырға барасаҡ. Тәк што, алты ай унда буласаҡ. Өлгөрөргә тырыш!” – тип ҡайтарҙылар.
Ринат йәкшәмбе көн үк юлға ҡуҙғалырға булды. Өфөгә барып ҡайтырлыҡ ҡына аҡса ла йүнәтте. Ауылдаштары әйтеүенсә, шул-шул сәғәттә автобус килергә тейеш. Туҡталышта бик оҙаҡ тормай. Шуға ла алдан уҡ барып көтөп торорға кәрәк, тинеләр.
Иртәрәк сыҡҡан кеүек ине. Ҡараһа, автобус туҡталышта тора икән. Йә, Хоҙай! Ринат үҙен-үҙе аңламай йүгерҙе. Туҡталышҡа сығырға тик бер тар ғына һуҡмаҡ. Етмәһә, кем ҡатыны булғандыр, һуҡмаҡты тултырып, һыуҙан ҡайтып килә. Егет ҡатынға килеп етәрәк:
– Юл бир! Юлдан кит! Автобусҡа һуңға ҡалам, – тип ҡысҡыра-ҡысҡыра йүгерҙе.
Тик теге бер тиҫкәрерәк ҡатын ине.
– Трамвай түгелһең, урап та үтерһең әле! Иш һин уны, берәү автобусҡа ашыға икән. Ә мин һыуҙан ҡайтып киләм. Мин дә ашығам.
Ринат шулай ҙа, был ҡатынды урап үтмәксе булып, һуҡмаҡтан ситкә һикерҙе. Теге ҡатын егеттең ниәтен аңлап, юрый ҡаршыһына сыға бирҙе. Ҡарашы автобусҡа төбәлгән булһа ла, Ринат ҡаршыһына сығып баҫҡан ҡатындың ниәтен аңланы. Тағы ситләтеп үтергә тырышты. Тегеһе уның һайын киреләнеп юлына арҡылы баҫты. Егет ҡабаланып тулы һыулы биҙрәгә килеп бәрелде. Биҙрәнән өҫтөнә һыу түгелде. Ҡайҙа бында автобусҡа ашығыу, өҫтө һәм салбарҙары лысма һыу булды. Егет һыуға мансып алған тауыҡ хәлендә ҡалды. Быны күреп, ҡатын шарҡылдап көлөп ебәрҙе. Ҙур итеп асылған ауыҙы һәм мыҫҡыллап уҫал ялтыраған күҙҙәре күренде. Шул мәлдә “шурави” үҙенең алдында Афғандағы серек тешле, һыуҙан ҡайтып килгән һәм теҙ аҫтына көйәнтәһе менән һуҡҡан “дух”ты күрҙе. Ринат, тау барыҫы етеҙлегендә һикереп, ҡатынға килеп йәбеште. Һәм һыуы түгелмәй, ҡарға төшөп батҡан икенсе биҙрәгә уның башын тыҡты. Ҡурҡыштан һәм кинәт тын алыуҙан ҡатын биҙрәләге һыуға сәсәне. Тағы ла тын алды. Тик һауа урынына үпкәһенә һыу тулды. Бер-ике минут үтмәгәндер, ҡатын инде тынһыҙ һәм йәнһеҙ кәүҙәһе менән, башын биҙрәгә тәрәнерәк батырҙы. Ринат автобусҡа тороп сапты. Тик барып етә алманы, автобус төтөндәрен болғап, егеттән мәрхәмәтһеҙ көлә-көлә фырфылдап алға ҡуҙғалып китте.
Иртәнге һыуыҡта һыулы кейемдәр боҙ булып ҡатты. Ринат шул боҙло кейемдәрен шатор-шотор ҡыштырҙатып кире өйөнә ҡайтырға боролдо. Һуҡмаҡта тынһыҙ-йәнһеҙ ятҡан ҡатындың кәүҙәһен аяғы менән ситкәрәк кенә этәреп ҡуйҙы. Юл өҫтөндә ятма, ситкәрәк китеп ят, кешегә һуҡмаҡтан йөрөргә башҡаса ҡамасаулама, тигән кеүек...
Әллә ни тикшереп тә торманылар. Суд булды. “Шурави”ҙы ун ике йылға ябып та ҡуйҙылар. Тышта 1992 йыл ине. Ни генә тимәһендәр, төрмә, төрмә инде. Бигерәк тә кеше ғүмерен мәрхәмәтһеҙ рәүештә ҡыйыусыларға.
Төрмәнең шыйыҡ һурпаһын һемереп икенсе йылына аяҡ баҫҡанда, шулай бер көндө уны осрашыу бүлмәһенә саҡырҙылар. Бар тикшереү һәм бүтән төрмә йола-сараларҙы үтеп тейешле бүлмәгә барып кергәндә унда ике ир уны көтөп ултыра ине. Ултырғыс тәҡдим иттеләр. Ринат ни уйларға ла белмәне. Ул шып-шыма итеп ҡырынған һәм бик тә бөхтә итеп кейенгән был ирҙәрҙе белмәй ине. Тегеләр һүҙҙе йыраҡтан башлап, тегеһен-быныһын һәм уның хәлен һорашҡан булдылар. Төрмәлә ултырыу шарттары менән ҡыҙыҡһындылар. Сөнки был ваҡытта иректә йәшәгәндәрҙең дә хәлдәре әллә ни маҡтарлыҡ түгел ине. Бар ерҙә лә юҡлыҡ һәм тормош ауырлығы менән тәртипһеҙлек. Төрмәләгеләр өсөн шарттар бигерәк тә насар ине. Ирҙәр алмаш-тилмәш Афғанстанда нисек әсирлектә булыуы тураһында һорашҡан булдылар. Ринат инде төрмә институты менән яҡшы таныш булғанға, әллә ни тартынып һәм ҡыйынһынып торманы:
– Егеттәр! Әйҙәгеҙ ҡара ҡапсыҡтағы ҡара бесәйҙең ҡойроғонан тартып булашмағыҙ. Әйтһәгеҙ, туранан-тура әйтегеҙ ҙә ҡуйығыҙ! Һеҙгә нимә кәрәк?
Был икәү тәүҙә бер-береһенә ҡарашып алды. Күренеп тора, егеттең һорауынан аҙыраҡ юғалып ҡалдылар. Шунан олорағы:
– Һин, браток, бик ашыҡтырма. Һәр нәмәнең үҙ яйы, – тине.
Егет нимәлер һиҙенеп дорфа һәм һөмһөҙ генә:
– Мин һеҙҙе белмәйем дә, күргәнем дә юҡ. Шулай булғас, мин һеҙгә брат та, сват та түгелмен. Туғанлыҡ тураһында әйтеп тә тормайым. Һеҙ кем? Бына мин шул-шул статья менән төрмәлә ултырыусы Фәлән Фәләнов булам, – тине лә теге икәүгә үтә ҡарап тора башланы.
Былар тағы үҙ-ара ҡарашып алдылар ҙа, тағы олорағы тамағын ҡырып Ринат ҡаҡарамай ғына һораны:
– Мин шул-шул фамилиялы военкомат кешеһе булам. Ә был егет Фәлән Фәләнов, хоҡуҡ төҙәтеү органдарының шул-шул бүлек етәксеһе. Ҡыҫҡаһы, төрмә туйҙырманымы?
– Туйҙырһа һуң? Нимә әйтергә теләйһегеҙ? Тураһын әйтегеҙ!
– Беҙҙең һине ҡыҙыҡһындырырлыҡ бик тә кәрәкле һәм файҙалы тәҡдимебеҙ бар.
– Ну!
– Ололарҙы бүлдермәй генә тыңла! Һин бик йәшһең әле. Бар тормошоң алда. Әллә ни саҡлы ғүмереңде ошо таш ҡапсыҡта үткәрергә йыйынмайһыңдыр бит?! Шулай булғас, беҙҙе иғтибар менән генә тыңла! Беҙ контрактниктарҙан полк төҙөйбөҙ. Беҙгә тау шарттарында һуғыша белгән егеттәр кәрәк. Һин – Афғанстанда һуғышып ҡайтҡан тәжрибәле һалдат. Һиңә тау шарттарында һуғышыу алымдары бик таныш. Бына шул полкта инструктор булып, контрактниктарҙы һәм йәш һалдаттарҙы тау шарттарында һуғышырға өйрәтеп, уҡытырға кеше кәрәк.
– Һуң, мин бит төрмәлә ултырам.
– Уныһы өсөн ҡайғырма. Беҙ килешеү ҡағыҙҙары алып килдек. Беҙҙең тәҡдимгә риза булһаң, килешеүгә имзаларыңды ҡуяһың да эш тә бөттө. Һәм беҙҙең менән китәһең. Бар формальностар үтәлгән.
Ринат был көтөлмәгән тәҡдимдән аҙыраҡ аптырап, юғалып ҡалды. Башы көсөргәнешле уйлауҙан зыңлап китте. Көскә яҡшылап уйлай алырлыҡ хәлгә килде:
– Ярай, шулай ҙа булһын ти. Тик минең бер документым да юҡ. Афғандан ҡайтҡандан бирле паспорт та ала алманым. Шунан бит әле шуныһы ла бар. Мин йәштәрҙе өйрәткәндән һуң кире төрмәгә ҡайтырға тейеш буламмы? Әллә минең хәрби хеҙмәтем төрмәлә ултырыу иҫәбенә инәме?
– Бына ошо килешеүгә имзаңды ҡуйған минуттан башлап һин ирекле! Беҙҙең ҡарамаҡҡа күсеп хәрби хеҙмәтең башлана. Төрмә тураһында оноторға тура киләсәк. Хеҙмәттә үҙеңде ипле тотһаң, төрмәгә кире ҡайтмайһың. Аңлашыламы?
– Эйе!
– Улайһа башланыҡ. Михайлович, сығар ҡағыҙҙарҙы!
Шулай итеп, Ринаттың тормошонда тағы ҡырҡа боролош булды. Сөнки Чечняла яңы ғына беренсе чечен һуғышы башланды.
Ринатты разведротаға алдылар. Сөнки тау шарттарында ул үҙен үҙ йортондағы кеүек хис итте. Шуныһы ғәжәп: уларҙың разведротаһы “шурави” булғанда һис засадаға эләкмәне. Ә чечендар ҡуйған миналарҙы, хет көндөҙ, хет төндә булһын, әллә ҡайҙан һиҙә. Афғанстанда миналы ялан-юлдарҙы таҙартҡанда алған контузияларынан һәм әллә нисә үлемдән ҡалғандан һуң уның шундай ғәжәйеп һәләте асылғайны.
Чечендар афған духтары ғына түгел, улар үлгәндәрен белмәй, ауыл-ҡалаларын, тарлауыҡтағы юл-кисеү урындарын ныҡлы һаҡлайҙар. Ә Ринат кеүек элекке “шурави”ҙарға вәғәҙә ителгән аҡсаны тәүҙә түләгән булдылар ҙа, уны ла туҡтаттылар. Имеш, экономик хәл бик алама. Әммә хеҙмәтегеҙ бөткән көйө барыһын да бер юлы түләйбеҙ, тип алдатып тота башланылар. Ярай ҙа Ринаттың ғаиләһе юҡ, ә бит башҡаларҙың ғаиләләре бар. Ҡайһы берәүҙәр өс-дүрт балалы.
Ринат кеүек төрмәнән килтерелгәндәрҙән тора уларҙың отряды. Бик тә хәүефле, хәүефле генә түгел, ә күрәләтә үлемгә алып бара торған бойороҡтарҙы бер нисә егет ҡырҡа үтәүҙән баш тартҡайнылар, уларҙы шунда уҡ кире төрмәгә оҙатабыҙ тип айырып, һаҡ аҫтында алып киттеләр. Вәғәҙә ителгән аҡса юҡ та юҡ.
Блокпоста һаҡта торғанда Ринат шуны белде. Үткән аҙнала бында һаҡта торғандарҙың барыһының да ирлек ағзаларын снайперҙар атып зарарлаған булып сыҡты. Шуға ла ҡарауылға баҫыр алдынан командир уларҙы ныҡлап киҫәтте:
– Ҙур һәм ҡалын цемент блоктарҙан төҙөлгән блокпостан бик сығып йөрөмәҫкә. Сыҡҡан хәлдә лә бер урында ғына баҫып тормаҫҡа. Йүгерә-атлай йөрөргә! – тине.
Ринат уйға ҡалды. Уларҙың ҡарауыл сменаһында ундай хәлдән Аллаһ һаҡланы. Хатта боевиктарҙың һөжүме лә булманы. Ҡарауылдан һуң буш ваҡытында ялан госпиталенә барып аҙыраҡ таныш егет менән һөйләшкән булды. Тегеһен һорашты, быныһын белеште тигәндәй, һөйләшепултырҙылар. Ринат бик әһәмиәт бирмәгәндәй генә һорап ҡуйҙы:
– Ә ни эшләп боевиктар гел егеттәрҙең бот араларына ғына аталар?
– Һе. Һеҙ ҙә берәй чечен ҡыҙын көсләп ҡарағыҙ! Бот арағыҙға ғына атып ҡалмаҫтар... Тәүҙә бер снайпер ҡыҙҙы әсирлеккә алып күмәкләп көсләгәндәр ҙә, командирҙарҙан ҡурҡып, кире ебәргәндәр. Бына шунан башланды инде. Унан ниндәйҙер бер ғәйепһеҙ ун биш йәшлек ҡыҙ баланы көсләгәндәр... Һөҙөмтәһе шул, барыһын да ирлек ағзаһыҙ комиссовать иттеләр. Тәк што, һаҡ бул. Ул блокпост сихырлы!
Был хәбәрҙән һуң ниңә был блокпостҡа гел уның кеүек төрмә мәктәбен үткәндәрҙе генә ебәргәндәрен Ринат аңланы. Постҡа ҡарауылға бармай булдыра алмайһың. Теге егеттәр кеүек кире таш ҡапсыҡҡа оҙатырға мөмкиндәр. Ул саҡта эшләгән аҡсаң тураһында уйлай ҙа алмайһың. Шулай ҙа тура килтереп бер чечен ҡартынан һораны:
– Бабай, әйт әле, егеттәрегеҙ ниңә гел беҙҙең блокпостҡа ғына һөжүм яһайҙар?
Бабай бер аҙ уйланып торғас:
– Балам, беренсенән, һеҙҙең поста һәм һеҙҙең часта күбеһе контракт менән хеҙмәт итәләр. Улар, аҡсаға алданып, кеше ғүмерен ҡыйырға килгәндәр. Йүнле кеше аҡсаға алданып кеше үлтермәй. Улар бит ҡарт-ҡороно ла, балаларҙы ла йәлләмәйҙәр, – тине.
– Ә срочник, ябай хеҙмәткә саҡырылғандар, ни менән яҡшы? Улар беҙҙән яҡшыраҡмы ни?
– Эйе, улар яҡшыраҡ! Улар һеҙҙең кеүек йыртҡыс түгелдәр, кешене йәлләй беләләр. Һәм улар иркенән тыш килтерелгәндәр. Подневольныйҙар. Бына шулай, улым. Төҫөң-йөҙөң урыҫ милләтенән түгел. Контрактный, һин дә аҡса эшләргә килгәндәргә оҡшағанһың. Булдыра алһаң, ҡайтып кит, улым! Беҙҙең егеттәр иң тәүҙә контрактниктарҙы, һинең кеүектәрҙе, юҡ итә. Хуш!
Бабай менән һөйләшеү егетте уйға һалды. Эйе, ике көндән уларҙы әлеге шул ҡарғалған блокпостҡа тағы ҡарауылға ҡуясаҡтар. Юҡ, былай башы өҙөк күгәүен осҡан кеүек йәшәүҙе туҡтатырға. Икенсе часҡа күсерһендәр. Рапорт яҙырға кәрәк. Бәләкәй саҡта, атаһына эйәреп бесәнгә барғанда, шулай аттың ҡанын эскән күгәүендәрҙе атаһы тотҡолап башын өҙөп осора торғайны. Эй ҡыҙыҡ осалар, ҡайҙа барып бәрелгәндәрен белмәйҙәр. Ҡайһы яҡҡа осҡандарын да белмәйҙәр. Ҡайһы бер ҙә шул күгәүендәрҙең ҡорһағына үлән киҫәге, һалам тығып осороп ебәрә. Былары инде ауыр йөк тейәгән самолет кеүек, һауаға күтәрелеп, әллә ҡайҙарға осоп китәләр. Ҡан эсеү ҡайғылары бөтә. Ринат ул күгәүендәрҙең осҡанын күҙенән юғалғансы ҡарап ҡала ине. Күңелле була торғайны шул ваҡытта. Бала саҡтары иҫенә төшөп, оҙаҡ ҡына йоҡлай алмай уйланып ятты.
Аптырарһың ошо боевиктарға, был дежур торғанда шылт иткән тауыштары ла сыҡманы. Ә бына гипнозланғандар ауыл яғынан аҙан тауышы ишетһәләр, сығырҙарынан сығып, иҫәрләнә башлайҙар, ҡайҙа кереп ҡасырға урын тапмайҙар. Баштарын мендәр аҫтына тығып яталар. Булдыра алһалар, страус кеүек баштарын ҡомға тығырҙар ине. Күптәре:
– Булдыра алмайым, ошо тауышты ишетһәм, йөрәгем өҙгөләнә башлай. Ҡасан тыныр был бүре олоуы? – ти.
– Ҡотҡарығыҙ мине ошо тауыштан!..
– Был ҡырағайҙар ошо олоуҙары менән минең йәнемде тәнемдән һуралар, – тип әйтеүселәр байтаҡ ине араларында.
Был инде гипноздың туранан-тура тәьҫире. Бына шундайҙар менән хеҙмәт итә Ринат. Ә уға аҙан тауышы гел бала сағын иҫенә төшөрә. Күрше бабай йәй көнө гел аҙан әйтеп, йортта уҡый торғайны намаҙын. Их, ул саҡтар, тәмле төш кеүек кенә йыраҡта тороп ҡалды. Афғанда әсирлектә саҡта ла аҙан тауышы уға гел ерҙәге дух-яһилдарҙан башҡа күктә Аллаһ тигән үлемһеҙ зат та бар бит әле тигәнде иҫкәртеп торҙо...
Һаҡта тороуҙың ваҡыты үтте, ә уларҙы алыштырырға алмаш килмәне. Уның ҡарауы, тағы бер аҙна һаҡта торорға тигән бойороҡ булды. Барыһы ла асыулы. Бына ошонда башланды ла инде. Һаҡта торғанда эсергә ҡәтғи тыйылһа ла, сержант ҡайҙандыр самогон килтертте. Кискә арыу ғына төшөрөп алған егеттәрҙе батырлыҡҡа тарта башланы. Ринат был күңел асыуға ҡыҫылманы. Кәрәк тә түгел ине уға. Ул эсеүгә бик әүәҫ түгел. Йоҡларға ятты. Күрәһең, тегеләр, ул йоҡлап киткәс, чечен ауылына сығып киткәндәр. Шау-шыу килеп ҡайтып кергәндәренә уянып китте. Тауышҡа эре калибрлы пулемет урынлашҡан амбразуралы яҡҡа сыҡты. Сыҡты ла телһеҙ ҡалды. Сөнки күҙҙәре бәйләнгән ниндәйҙер чечен ҡыҙын һөйрәп алып керҙеләр. Бахыр ҡыҙ өҙгөләнә, тартыша һәм тешләшергә самалай. Ҡайҙа ул тешләшеү ти, аҡыра ла алмай. Ауыҙына бысраҡ сепрәк тыҡҡандар. Фыр-фыр килеп нимәлер әйтергә теләй. Үҙен бик текә тип иҫәпләп йөрөгән һәм төрмәлә ун дүрт йылының һигеҙ йылын ултырырға өлгөргән Бармалей ҡушаматлы урка:
– Улар – беҙҙең егеттәрҙең йән ерҙәрен, ә беҙ уларҙың ҡыҙлыҡтарын алабыҙ. Әйҙә Иван менән Чечня тулһын. Ниңә аламамы ни? Рәсәйҙә һалам сәсле ерән чечендар ҙа булырға тейеш! – тине.
Был яҡҡа килеп сыҡҡан Ринатты күреп:
– Әйҙә, татарин, башла! Беҙ малайҙар менән һөйләштек, һиңә бирәбеҙ. Һин беҙҙең командала булғанда боевиктар һөжүме лә булғаны юҡ. Бер ниндәй юғалтыу ғына түгел, яраланыусы ла булмай. Күптән һинең турала сихырланған-заговоренный тигән ғәйбәт йөрөй. Бына хәҙер тикшереп ҡарарбыҙ. Иртәгә һинең күкәйгә атырҙармы, юҡмы? Атһалар, вот прикол була. Күкәйһеҙ ҡалған татарин, тип әйтәсәктәр.
Ринат асыу менән теш араһынан төкөрөп:
– Беренсенән, мин татар түгел, ә башҡорт. Һәм минең был бысраҡ эштә ҡатнашҡым килмәй.
Ринат кире урынына кереп ятырға иткәйне, тыштан тегеләрҙең икенсе берәүһе шашлыҡ теҙелгән шампурҙарҙы өҫтәлгә индереп һалды. Блокпост эсенә тәмле булып ҡыҙған ит еҫе таралды. Бармалей ауыҙына ит тултыра-тултыра телгә килде:
– Юҡ инде, һин генә таҙа ҡалырға теләйһеңме? Барып сыҡмаҫ был эшең. Әйҙә, башла!
Ринат үҙенең күңеле менән был вәхшилектең яҡшылыҡ менән бөтмәүен тиҙ тойҙо. Көтөлмәгән һәр нимәгә әҙер булырға тигән эске иҫкәртеүе менән, бик тиҙ йәйә кереше кеүек ныҡлы көсөргәнешле хәлгә күсте. Ни тиһәң дә, Афғандан ҡалған ғәҙәт. Һәм ул яһалма баҫалҡылыҡ менән:
– Бик тә көтөлмәгән тәҡдим. Туҡта, ҡарайым әле, кемде алып ҡайттығыҙ? Берәй чечен убырлыһын алып ҡайтһағыҙ, бушҡа ла кәрәкмәй, – тине.
Ул иҙәндә ултырған сәстәре туҙып битен ҡаплаған ҡыҙҙы тартып торғоҙҙо ла, сәстәрен һыпырып битен асты. Унан ҡыҙҙың күҙенә бәйләнгән сепрәкте систе. Һуш китмәле хәл. Чечен ауылының был башында яңғыҙ йәшәгән ҡарсыҡтың ейәнсәре ине был. Өләсәһе менән икәү генә торалар. Ҡыҙ һорау билдәһе кеүек кәкрәйгән бик ҡарт әбейҙе ҡарай. Һылыу көн дә иртән берҙән-бер кәзәләрен бәрәстәре менән тау битләүенә сығарып бәйләй. Унан ҙур һауытын күтәреп тау аҫтындағы шишмәгә һыуға бара. Үткән дежурҙа, ҡыҙ һыуға төшөп киткәс, егет тә һыуға барҙы. Тәүҙә ҡыҙ уны күргәс ҡурҡып китте. Һалдаттың уға зыян-зәүрәт эшләмәүен аңлап, йылмайып ебәрҙе. Эргәһенән үткәндә лә әле егеттең үҙенә йылмайып ҡарағанын күреп, йылмая-йылмая тау башына ғорур һәм төп-төҙ итеп, ваҡ ҡына атлап менеп китте. Етмәһә, һул ҡулы менән оҙон итәген семтеп тотҡан да атларға ҡамасауламаһын тип күтәрә биргән. Һуҡмаҡтан яр өҫтөнә менеп етәрәк артына боролоп, егеттең күҙен сағылдырырлыҡ итеп йылмайып ҡуйҙы. Бик матур һәм ымһындырғыс күренеш ине. Бына ошо чечен ҡыҙы егеткә йыраҡта-йыраҡта Афғанстан тауҙары артында ҡалған Зөһрәне иҫләтте. Ринат, хистәргә иҫереп, ҡыҙҙы күҙе менән йоторҙай булып оҙатып ҡалды. Шулай шул, бында ҡыҙҙар һыуға көйәнтә менән йөрөмәйҙәр. Ә шундай ҙур еҙ ҡалайҙан эшләнгән тар һәм оҙон муйынлы көршәк менән һыу ташыйҙар. Ә бит иртәгә ул тағы шул ҡыҙҙы күрер өсөн генә шишмәгә һыуға барырға тейеш ине. Бына бит был вәхшиҙәр нимә эшләгәндәр. Ә ҡыҙ нәфрәт тулы йәшле күҙҙәре менән һалдаттарҙы өтә.
Ринаттың бер аҙ юғалып ҡалғанын күреп, Бармалей иптәштәренә ҡарап уҫал йылмая-йылмая һөйләүен белде:
– Юҡҡа күҙендәге сепрәкте алдың. Хәҙер барыбыҙҙы ла танып ҡаласаҡ. Бигерәк тә һине. Танымаған булһа, иҫән ҡалыр ине. Ә хәҙер был сибәрҙе үлтерергә тура киләсәк. Шулай, как там? Каш-каш или баш...баш.. башхрен. Да, ярай, ҡайһылай булһа ла. Әгәр ҙә ошоноң ҡыҙлығын алмаһаң, үҙеңдең ҡыҙлығыңды алып, Машкамы, Дашкамы яһайбыҙ. Прәме ошо ҡыҙ алдында. Унан һуң ғына десертҡа сибәркәйҙе тәмләп ҡараясаҡбыҙ. Шулаймы, егеттәр? Ха-ха...ха...ха.
– Ха-ха-ха....ха-ха-ха...
Егеттәр шулай уҫал көлөштөләр. Ринат, бер нимәгә лә әһәмиәт бирмәгән кеүек, Бармалей ҡулындағы шампурҙан бер ҡалъя ит алып ауыҙына оҙатты ла, тәмләп сәйнәй-сәйнәй, ҡурҡышынан хәлһеҙләнеп ҡабат иҙәнгә теҙләнгән ҡыҙҙы ҡарап сыҡҡан булды.
– Прәме һеҙҙең алдамы?
– Ә нисек теләр инең? Иш һине, үҙе генә ләззәтләнергә тейешме?! Әлбиттә, беҙҙең алда! Беҙ ҡарап торасаҡбыҙ!
– Ну, егеттәр, беҙ башҡорттар ундайға өйрәнмәгәнбеҙ. Әммә шулай ҙа булдырып ҡарайым.
Ринат, ысынлап та ҡыҙҙы самаларға әҙерләнгәндәге кеүек, өҫтөндәге гимнастеркаһын һәм майкаһын һалып ташланы. Уға ҡарап, әзмәүер Бармалей ҙа ҡыҙыҡ ҡарарға йыйынып, гимнастеркаһын һалып осорҙо. Ринат тиҙ уйлап алды, әзмәүерҙең өҫ кейемен һалып ташлауы уны еңергә ҡулай ғына буласаҡ. Ә инде Ринаттың билгә ҡәҙәр сисенеүенең сәбәбе: көтөлмәгән ҡаршылыҡ килеп сыға ҡалһа, уны тотоуы ҡыйын буласаҡ. Сөнки шәрә тәнле кешене тотоуы ауыр. Шул ваҡыт Ринаттың зиһененә бик тә шәп уй килеп төштө. Ул Бармалей ҡулындағы ит ҡалъялары теҙелгән шампурҙан бер майлы ҡалъя алып тәненә майҙарын һөртә башланы. Ҡыҙыҡ күреп контрактный уркалар көлөшә башланы.
– Һин нимә, Ринат? Был ниндәй ритуал? Монголса берәй нимәме әллә?
– Юҡ. Арыу көрәшселәр хәл иткес көрәш алдынан көндәш-сопернигын еңер өсөн шулай тәндәренә май һөрткәндәр, – тине лә, “яңылыш” итле май киҫәген ҡулынан төшөрөп ебәрҙе.
Боролоп Бармалей ҡулындағы шампурҙы алып ҡулына тотто. Тағы ауыҙына бер киҫәк ит ҡапты. Унан ҡулындағы шампурын әҙер тотоп әзмәүергә боролдо ла:
– Һин, бугор, был дикарь-ҡырағайҙы күтәрешергә ярҙам ит инде. Мин сисендереп ҡарайым. Эстән дә шулай матурмы икән? Ҡарышһа, ошо штык-нож менән сисендерәбеҙ, – тип, эргәһендәге һалдаттың штык-бысағын алып үҙенең салбар ҡайышына ҡыҫтырҙы.
Барыһы ла әҙер. Бармалей үҙен төрмә жаргонында “бугор” тигәндән күңеле булып кәйефе күтәрелде. Һин нимә, уны бит авторитет-бугор тип атанылар. Бөгөндән башҡаларға ла үҙен шулай атарға ҡушасаҡ. Бер ниндәй ҙә Бармалей түгел, ә Бугор! Һәм шул һүҙҙәр менән Ринат әзмәүерҙең уяулығына төтөн ебәреп, көл һипте. Теге яһил ҡыҙҙың артында баҫып тора ине. Ул шатланып, ҡыҙҙы иҙәндән тартып торғоҙҙо ла артынан ҡосаҡлап, муйын-елкәләренән үбә-үбә шаҡшы ҡулдары менән ҡыҙҙың күкрәктәрен иҙеп ыуа башланы. Ҡыҙ башын артҡа ташлап тегенең битенә бәрергә тырышты. Ә Ринат, ҡулдарындағы шампурҙы ысҡындырмайынса, ҡыҙға яҡын уҡ килде. Был сибәрҙең итәген күтәреп ҡарарға самалаған кеүек ҡыланып эйелә бирҙе лә ҡыҙҙы ҡосаҡлап торған Бармалейҙың һул яҡ ҡабырғаһы аҫтынан осло шампурҙы тегенең йөрәгенә тиклем тығып ебәрҙе. Киренән шампурҙы һурып ала бирҙе һәм яңынан йөрәгенә эләгерлек итеп, тағы бер-икене ҡаҙап алды. Бармалей ых та итергә өлгөрмәне, ауыртыуҙан ҡыҙҙы тағы ла нығыраҡ ҡосаҡлап, блокпостағы бар йыһаздар кеүек үк чечен ауылынан талап алынған иҫке диванға ауҙы. Ул арала Ринат шампурҙы Бармалейҙың тәненән һурып алырға өлгөргәйне. Ул бер ни булмағандай:
– Ҡара һин уны, бугор үҙе был ҡыр кәзәһенең ҡыҙлығын алырға теләй. Ҡарағыҙ, ҡарағыҙ, нисек тырышҡан була, – тип көлөп ебәргән булды.
Тик уның көлөүе әллә ниндәй уҫал ыржайыу кеүек яңғыраны. Бармалей ҡосағынан ысҡынырға теләп сәбәләнгән ҡыҙға ҡыҙығып ҡарап тороусылар Бармалей тәненән һарҡыған ҡанды ла, күкрәге аҫтындағы тишекте лә шәйләмәнеләр. Барыһы ла бер ни ҙә аңламайынса, бер-береһен бүлдерә-бүлдерә, үлем менән тартышҡан Бармалейҙы дәртләндерә башланылар.
Тауышҡа тышта һаҡта торған Бармалейҙың иң яҡын ярҙамсыһы, терәге һәм уның менән бер зонала ултырған корешы “Девятка” килеп керҙе. Девятка тип зонала юҡҡа ҡушманылар уға. Урлашҡан өсөн һул ҡулының сәтәкәй бармағын камералаштары киҫеп ташлағайны. Аҙаҡтан, станокта яңылыш үҙем киҫтем, тип йөрөнө. Бына шул килеп керҙе лә, ишек яңағына һөйәлеп, дуҫының өҫтөндә ятҡан чечен ҡыҙын алып ташларға самалауын күреп, көлөп ебәрҙе. Ул да дуҫының үрһәләнеүен аңламайынса:
– Әйҙә, әйҙә, – тип дәртләндерергә тотондо.
Ринат, үҙенең был планы асылып чечен ҡыҙы Бармалей ҡосағынан шыуып төшһә, үҙенең дә иҫән ҡалмауын белә ине. Эске тауыш-һиҙемләүе шулай тип уны иҫкәртә. Һәм ул тыштан кергәндең эргәһенә килеп:
– Әйҙә, дуҫыңа ярҙамлаш, – тип, салбар ҡайышына ҡыҫтырылған штыкты ҡулына алып, тегенең бауырына тығып эсен ботарланы.
Теге, ауыртыуға түҙә алмай, кәкрәйеп төштө. Ринат Бармалей корешын бер ҡулы менән ҡосаҡлап, икенсе ҡулы менән тегенең автоматын тартып алды. Һәм тегегә:
– Нимә булды? Нимә булды? Түҙ, түҙ! Беҙ хәҙер, – тип тиҙ генә уның билендәге патронташлы ҡайышын ысҡындырып, үҙенең биленә быуҙы. Девятка ауыртыуҙан үкереп ебәрҙе. Был шулай уҡ бик тиҙ башҡарылды. Бугорҙың чечен ҡыҙы менән “көрәшкәнен” ҡарап һеләгәйҙәрен ағыҙған контрактниктар бер ни шәйләмәне. Береһе хатта тибенгән ҡыҙҙың аяҡтарынан тоторға уйланы. Ә ҡыҙҙың туҙып төшкән оҙон сәстәре башҡаларға урканың йөҙөнә ҡунырға өлгөргән үлем шәүләһен күрергә ҡамасауланы. Ринат теге ҡуштанға тағы ла ҡабатланы:
– Түҙ, түҙ! Хәҙер һинең сират! Әйҙә икәүләп булашығыҙ. Дуҫың бер үҙе генә булдыра алмай. Слабак, бөтөнләй ебеп төштө. Ҡыҙҙар тотҡаны юҡ, ахыры?
Шурави шулай һөйләнә-һөйләнә Девятканы ҡосаҡлап алып килеп Бармалейҙың эргәһенә, диванға һалды. Ул арала Бармалей бер нисә һелкенеп аяҡтары менән тыпырсынды ла тынып ҡалды. Ә иптәше, ауыртыуҙан ҡысҡыра ла алмайынса, ыңғыраша башланы. Чечен ҡыҙы ниһайәт, Бармалей ҡосағынан ысҡынып, эргәләге ҡуштан өҫтөнә тәгәрәп төштө. Ҡыҙ бәйләнгән ҡулын ысҡындыра алды. Тороп баҫты. Теге яһилдар ятып ҡалды. Береһе бөтөнләй тынһыҙ һәм йәнһеҙ. Икенсеһе ауыртыуҙан эсен тотоп, йөҙө менән ҡапланып ятҡан. Ыңғыраша. Бугорҙың ҡорһағында ҡан һарҡыған тишекте күреп, эргәлә торған сержанттың йөҙҙәре ағарып китте. Ул был эште яуыз чечен ҡыҙы эшләне тип уйланы. Ҡыҙҙы яман оятһыҙ һүҙҙәр менән һүгенеп һуғып йыҡты. Шурави һиҙмәй ҙә ҡалды. Ринат, килеп тыуған хәлде ҡулынан ысҡындырмаҫҡа теләп, ҡулындағы автоматтан иҙәнгә ут һиптерҙе.
– Туҡта! Юғиһә, һине лә тишкеләйем, – тип, тағы ла тегенең аяҡ осона атып ебәрҙе.
Барыһы ла көтөлмәгән хәлдән ҡатып ҡалды. Ринат яман ыҫылдап:
– Тик кенә ултырабыҙ! Кем сысҡан кеүек сыйылдай, бында ултырғандарҙың береһе лә иҫән ҡалмаясаҡ. Барығыҙ ҙа Бармалей эргәһенә диванға теҙелеп ултырығыҙ. Шым! Һәм йәһәтерәк!
Барыһы ла диванға өйөлөштө. Ә шурави ишек эргәһендәге өйөмдә торған автоматтар янына барып баҫты. Атыу тауышына тыштағы ике часовой-һаҡсы тындары бөтөп килеп керҙе. Ул тәүге кергәнде автомат приклады менән һуғып һушын алды. Икенсеһе әле дары еҫе еҫкәргә лә өлгөрмәгән йәш һалдат ине. Ул, бахыр, был хәлде күреп шыр ебәрҙе. Ринат уның ҡулынан автоматын тартып алды һәм йәш һалдатҡа:
– Бында тартып килтер! – тип ҡыҙға күрһәтте.
Теге бахыр ҡыҙҙы етәкләргә уйлағайны, сибәркәй ҡырағай тау барыҫы етеҙлегендә өҫтәлдә ятҡан штыкты алып мөйөшкә һикерҙе һәм:
– Кем килә, үлтерәм! – тип ыҫылданы.
Ҡыҙ хәлдәрҙең ҡайһылайға ауышҡанын аңлап өлгөрмәгәйне. Ә Ринат теге яуыздарҙың берәйһе ҡыҙға ышыҡланып, үҙенә һөжүм итеүҙәренән ҡурҡты. Сөнки ҡыҙға атырға ҡулы күтәрелмәҫ ине. Ошо мәлдә һушы алынып аяҡ аҫтында ятҡан һалдат аңына килеп, һүгенә-һүгенә тора башланы. Тик лепкәһенә тағы арыу ғына эләккәс, яңынан иҙәнгә һуҙылды. Ринат ҡыҙҙың бер кемде лә яҡын килтермәүен аңланы һәм уға асыуы ҡабарып:
– Дура! Кил минең эргәгә! Әллә ысынлап та үҙеңде ошо сволата-яуыздар көсләгәнен көтәһеңме? – тип тештәрен шығырҙата-шығырҙата яман аҡайып ҡыҙға ыҫылданы.
Ниһайәт, теге аңланы, шикелле, ҡурҡа-ҡурҡа диванда ултырғандарҙан күҙен алмай егет эргәһенә яҡынайҙы. Ринат еңел һулап ҡуйҙы. Хәҙер ҡыҙға ышыҡланып үҙенә һөжүм булмауына инанды. Һәм барыһына ла ҡарап, инде бөтөнләй тыныс ҡына:
– Бына шулай, урки, или как там нас называют – контрактники. Бөгөндән башлап ҡыҙҙар көсләүегеҙҙән туҡтаһағыҙ ғына иҫән-имен, йә булмаһа, үлгән осраҡта ла теүәл өйөгөҙгә ҡайта алаһығыҙ. Нисек кенә булмаһын, теүәл килеш! Быны миңә бер чечен ҡарты әйтте. Быныһы бер. Икенсеһе, был ике урка эскән килеш үҙ-ара һуғышып киттеләр һәм бер-береһен сәнсеп үлтерҙеләр. Ә мине һыуға барған ерҙән чечендар урлап алып киткәнен үҙегеҙ күрҙегеҙ һәм бер нисек тә ярҙам итә алманығыҙ. Аңлашыламы? Нимә, сержант, әллә аңлашылмаймы? Аңлашылмаһа, барығыҙҙы ла стенаға тегеп ҡуйырға тура киләсәк. Хет берәйегеҙ мине һатһа – барығыҙға ла хана, немец әйтмешләй, капут. Сөнки миндә барығыҙҙың да адрестары бына бында, – тип ул башына төртөп күрһәтте лә, дауам итеп: – Һин шул-шул өлкәнән, шул-шул райондағы ауылдан. Һин дә әллә ҡайҙан түгелһең. Шул-шул ерҙән, атайың-әсәйең менән генә тораһың. Ә һин, урка, шул-шул зонанан килдең, адресың шул. Хатта почта индексың да шундай-шундай номерлы. Ышанмаһаң, конверттарыңды ҡара! Мин өйгә хат яҙҙым. Барығыҙҙың да адресы минең абзыйҙа бар. Уға әйтеп ҡуйҙым: миңә берәй хәл булһа, шул бәндәләрҙән үҙебеҙсә үс алырһың, – тинем. Тәк што, минең менән берәй хәл булһа, йә яңылыш ҡына һатһағыҙ ҙа, һеҙҙе нимә көткәнен өйөгөҙгә иҫән-һау ҡайтҡас белерһегеҙ! Беҙҙең басурман үсе чечен үсе кеүек кенә түгел.
Ринат шулай итеп барыһының да тиерлек адрестарын атап сыҡты. Йәш һалдатҡа амбразурала торған эре калибрлы пулеметтарҙың шул-шул детален алырға ҡушты. Улай иткәндә пулемет яраҡһыҙға әйләнә. Шунан барыһының да автоматтарын алып, рация менән телефонды һөйләшә алмаҫлыҡ хәлгә килтерҙе. Эргәлә бар хәлдәрҙе ҡарап торған ҡыҙға ҡарап:
– Автоматтан ата беләһеңме?
Тегеһе, ниһайәт, барыһын аңлап алды:
– Эйе, – тип баш ҡаҡты.
– Улайһа, һелкенә башлаһалар, һис шикләнмәйенсә барыһын да атып үлтерергә мөмкинһең. Ә беҙ бар ҡоралды юҡ итәбеҙ, – тине.
Иң тәүҙә лимонкалар һалынған тартманы көс-хәл менән күтәреп алып сығып эргәләге яр аҫтына осорҙолар. Гранатометтарҙы һәм башҡа бар ҡоралдарҙы ла шулай иттеләр. Аҙаҡтан шурави үлем көтөп ултырғандарға бик етди итеп:
– Сержант, һине тәүҙә һорау алырға саҡырасаҡтар. Нимә тип яуап бирәсәкһең? – тине.
Ул инде шурави өйрәткәндәрҙе ҡабатлаған булды. Ринат тегеләргә тағы ҡаты киҫәтте:
– Ҡарауыл бөтөргә тағы өс тәүлек ваҡыт бар. Шуға ҡәҙәр энәһенән-ебенә саҡлы репетиция яһап, кем нимә һөйләргә тейешлеген ҡабатлап өйрәнеп ҡуйығыҙ! Һин, урка, төрмә мәктәбен үткән кеше. Өйрәтерһең! Тик кенә ултырабыҙ. Гудбай! Афғанса мәғәләйкүм сәләм!
“Шурави” ҡыҙ менән йәш һалдатты эйәртеп тышҡа сыҡты. Ишек тимерҙән, эләктермә биге лә булып, шуны эләктереп ҡараңғылыҡҡа, ауылға табан атлап киттеләр. Бер аҙ барғас, Ринат йәш һалдатҡа:
– Ярай, туған, һиңә иҫән-имен хеҙмәтеңде тултырып өйөңә ҡайтырға яҙһын. Тегеләр янына хәлең бөткән кеүек, тының бөтөп ҡайтып кер. Ҡастым тиерһең. Ярҙан аҫҡа һикерҙем тиерһең. Һәм телеңде теш артында тоторға өйрән. Бар, һыпыр бынан! Ысынлап та аҫҡа һикергән урыныңды самалап ҡуй. Ҡулың-битең һыҙырылған булһын!
“Шурави” менән ҡыҙ юлдан алға, ҡараңғылыҡҡа һәм чечен һуғышының билдәһеҙ ҡосағына табан атлап киттеләр. Төн ҡараңғы ине. Ҡыҙ бер-ике абынып та алды шикелле. Егет ҡыҙҙы етәкләп алмаҡсы ине, тегеһе тертләп ҡулын тартып алды. “Шурави” шунда ғына ҡыҙҙың ҡулындағы штыкты шәйләне. Үҙ алдына көлөп ебәрҙе лә, беҙҙең ҡыҙҙар шулай дошманына ҡаршы тора алыр инеме икән, тип уйлап ҡуйҙы. Ул шулай уйлап та бөтөрмәне, ҡыҙ тағы абына яҙып, үҙе егетте ҡултыҡлап алды һәм ишетелер-ишетелмәҫ:
– Рәхмәт һеҙгә! Мине ҡотҡарғанығыҙ өсөн рәхмәт! Исемегеҙ кем?
– Ринат. Мин – Ринат.
– Ҡыҙыҡ исем, беҙҙә ундай исем юҡ.
– Һеҙҙең исем кем була? Һеҙҙе кем тип атарға?
– Адича минең исемем.
– Беҙҙеңсә Хәҙисә инде. Минең кәңәшем шул, һиңә былауылдан тиҙерәк ҡасырға кәрәк. Юғиһә, барыһы ла асылһа, һине эҙләп табасаҡтар. Нимә булырын кем белә? Бына мин был уркаларҙан киттем-китеүен. Ә ҡайҙа барырға? Үҙем дә белмәйем. Үҙебеҙҙекеләргә лә ҡайта алмайым. Ҡәһәр һуҡҡан был һуғыш ҡасан бөтөр? Әлегә осо-ҡырыйы күренмәй.
– Мин өләсәйгә ҡайтып күренәйем инде. Уның ҡото осоп торалыр. Мине бит кәзә һауырға сыҡҡанда тотоп алдылар. Аҙбар алдында һаҡлап торғандар.
Ринат ҡыҙҙың биленә ҡулын һалып барырға уйлағайны, барып сыҡманы. Ҡыҙ кинәт тартылды. Әммә ҡулын егеттең беләгенән ысҡындырманы.
– Нимәгә ул штык һиңә? Осор ситкә! – тине Ринат.
– Юҡ. Һин мине ҡотҡарыуын-ҡотҡарҙың. Ә үҙең иҫәрләнеп миңә бәйләнә башлаһаң?
Ринат өндәшмәне. Шулай ауылға килеп керҙеләр. Хәҙисәләрҙең йорто ауыл осонда уҡ. Ул егетте ишек алдында ҡалдырып, өйгә кереп китте. Һаман сыҡмай тип борсола ла башлағайны, ишектән бәләкәй генә төйөнсөк тотҡан ҡыҙ күренде. Ул бөтөнләй икенсе кейемдән ине.
– Әйҙә, һине һеҙҙекеләр ҙә, беҙҙекеләр ҙә булмаған тауҙар араһындағы бәләкәй генә ауылға оҙатып ҡуям. Унда өләсәйемдең һеңлеһе йәшәй. Берәй яйы сыҡҡансы һәм аҙыраҡ һуғыш хәлдәре баҫылғансы шунда йәшәп торорһоң.
Егет ни булһа шул була тип, ҡыҙға ышанып, артынан эйәрҙе. Ҡораллы кешенең һәр саҡ шик тыуҙыра икәнен белә ине. Ундайҙы үҙебеҙҙекеләр ҙә, чечендар ҙа мушкаға алырға мөмкин, шулай ҙа автоматын ташламаны. Афған һуғышынан уҡ таныш хәл, тауҙарҙа ни булмаҫ. Унда күҙең уҡ, ҡолағың локатор булырға тейеш. Төнө буйы тар ғына һуҡмаҡ менән ҡайҙалыр әле аҫҡа төштөләр, әле кәзә һуҡмағы кеүек кенә урындарҙан өҫкә күтәрелделәр. Тауҙар араһында төндәрен бигерәк тә ҡараңғы. Шуға ла егет ҡайҙа барғанын да аңламаны. Бына аҫта тау йылғаһының шарлап аҡҡан тауышы ишетелде. Йыраҡта эттәр өргәне лә ишетелгән кеүек. Хәҙисә туҡтап ял итеп алырға тәҡдим итте.
Таштар араһында бер яйлы ғына урынға туҡтанылар. Тик төндәрен һыуыҡ булғанға оҙаҡ ултыра алманылар. Хәҙисә ҡалтырай башланы.

Дауамы бар.