Ғүмер оҙонлоғо көн Повесть (5) Гүзәл СИТДИҠОВА

ӘРМӘНДЕНЕҢ ЭСЕН ЯРҒАНЫ,
йәки КОЛХОЗ ТӨҘӨҮ

Балалары тыңлаусан, үҙаллы булғанға Һәжәре лә бергә барып арҡыры бысҡы менән ағас бысыша ала. Бәләкәй генә кәүҙәһендә ҡайҙан шул тиклем көс – шына ҡағып, ярҡа ла ярып ҡуя. Тараҡ балтаһы ҡулында нисек уйнағанын ҡара. Әлдә ул урман эшен күреп, бәләкәйҙән ҡатнашып та үҫкән. Хәҙер бит төрлө райондарҙан йәш кенә ҡыҙҙарҙы ебәрәләр. Күбеһе ялан яҡтан.
Ҡатынына ҡулдаш итеп Әминә исемле колхозсы ҡыҙҙы тәғәйенләп ҡуйҙылар. Ул меҫкен урман эшен түгел, урманды ла күргәне булмаған. Тиҙәккә һалам ҡушып киптереп алынған нәмәне “киҙәк” тип атап, шуны яғып көн итәләр икән. Их, беҙҙә был ағастар булһа, тип тә ҡуйғылай. Ялан яҡтарҙа колхоз ҡороп йәшәүе ҡулайҙыр. Бындағы кеүек ағас ботайһы, тау-таш араһынан сабынлыҡ эшләп алаһы түгел. Иген үҫтерәйем тиһәң дә, күпләп мал аҫрайым тиһәң дә икһеҙ-сикһеҙ ҡырҙар.
Мәшәлектә лә кеше аптыратып колхоз ойоштороп маташҡайнылар. Өҫтән ҡушалар тип камсург Нур бик ҡаты өгөтләп тә, өркөтөп тә ҡараны. Почта килеү менән, халыҡты йыйып алды. Ҡулында “Башҡортостан” гәзите. Этә-төртә шунан мәҡәлә уҡып күрһәтте:
– Ана, түбән яҡ Йөйәктә тары, һоло сәсеп һәйбәт уңыш алғандар тип яҙғандар. Шул бер район даһа. Тимәк, беҙҙә лә колхоз ойоштороп була.
Комсомол ойошмаһы ағзалары, бер-бер артлы тороп ялҡынлы телмәр тотоп, уны хуплап-ҡуплап күтәреп алды. Ололар ғына, сабырлыҡ күрһәтеп, һайрағыҙ әйҙә, һайрағыҙ тигәндәй төҫ менән ултырҙы. Ирҙәрҙән алда тороп һүҙ алырға ҡыймаған ҡатындар үҙ-ара ғына ризаһыҙ бышырлашты. Ниһайәт, Хәблетдин ҡарт һүҙ алды:
– Һөрөлмәгән ер өҫтөнтә тыумаған ҡуян балаһы ул калхуз тигәнең әлегә. Түвән яҡта бер аҡылты кеше бармы... – был һүҙҙәренән һуң йыйылыштағылар “гөрҫ” итеп ҡалды, уны “үҙ яғыңта һунар ит, төртөнөп йөрөмә мынта ” тип бәргеләп ҡайтарғандарын ишеткәйнеләр. –Мына һин, ҡустым Нур, бер район тиң тә тораң. Буһа ней. Мына алар ҙа “анта-мынта”, ивет, беҙ ҙә. Түлке алар “һөйләшә”, ә беҙ “һөйҙәшәбеҙ”, аларҙа “урманнар”, беҙҙә “урмантар”, аларҙа “быуай”, беҙҙә “апа”. Мына кемегеҙ Йөйәк яғынта буғаны бар?
– Ҡыуғынҡа төшкәнтә күргән бар, шулай уҡ таш, урман инте, – тип ҡысҡырҙы берәү.
– Ә мин һунарҙа йөрөп күрҙем у яҡты. Беҙҙәге кеүек үк түгел, ауылтың түбән яғынта Инйәргә ҡойған Йөйәк йылғаһы үҙәнентә тотош “Иҫкауыл” тигән баҫыуҙар. Анта йылыраҡ та, күпләп имән, саған, йүкә үҫә. Мул итеп ҡорт тоталар шуңа. Ағастары ла йыуан. Бер йылты мин барып сыҡҡанта анта муйыл сәскә ата ине, мин айҙанып ҡайтҡантан һуң аҙна-ун көн үтте беҙҙә сәскә ата баштағансы. Эштәп күргәтһентәр әле берәй ике-өс йыл. Шунан ҡарарбыҙ. Нәкәй тип ашығырға.
Тик партия ҡушҡаны еңәме лә, хатта ағза ла булып тормаған иҫкелек ҡалдығы, наҙан бер һунарсы ҡартмы. Ололар уның һүҙен ҡеүәтләп ултырһа ла, артыҡ бәхәсләшмәне.
Ниһайәт, бисәләр яғынан да ҡул күтәрелде. Нурҙың әсәһе Миңдекәй икән. Улының һүҙен ҡеүәтләне лә:
– Мин үҙем беренсе булып ғариза бирәм, –тип, әҙер ҡағыҙын тотоп, президиум өҫтәленә алып барып та һалды.
– Йә, кем калхуз төҙөү яҡлы? – тип комсорг тауышҡа ҡуйҙы.
Хәблетдиндән башҡа ҡаршы тауыш биреүсе булманы. Сибәғәт тә, ҡатыны ла икеләнеүселәр иҫәбендә ҡул күтәрҙе.
Әйткәндәй, ликбезда ололарҙы уҡытып, район гәзитенә булһа ла яҙылырға ҡуша башланылар. Клубҡа “Башҡортостан” гәзитенән тыш урыҫсаларын да алдыралар ине. Сибәғәт килгән бер гәзиттән Сәғәҙәтов Әлипбай тигән исем осрамаҫмы икән тип күҙәтеп бара торғас, осраны бит бер тапҡыр шундай фамилиялы хеҙмәт алдынғыһы. Туғанын ысынлап тапҡандай, һөйөнөп, өмөтләнеп, редакцияға хат ебәрҙе. Өфөнән яуап килгәнсе айға яҡын ваҡыт үтеп китте. Йәне сыға яҙып көтөп алынған конвертты ҡалтыранған ҡулдары менән шунда уҡ асып уҡый башланы. “Һеҙ һораған кеше менән бәйләнешкә индек, аңлауыбыҙса, ул һеҙҙән йәшкә олораҡ, бынан тыш, Өфөлә тыуып үҫкән”, – тип яҙылғайны унда. Энекәшен яңынан юғалтҡандай булып, оҙаҡ көйөнөп йөрөнө бынан һуң Сибәғәт...
Колхоз ойошторорға тотонғас, Нур тирәһендә йөрөгән бер нисә кеше генә берләшеп, “Яҡты юл” тигән исем биреп, юғарыға хәбәр иттеләр. Рәйес итеп Миңдекәйҙе һайланылар. Ағзаларҙың тау итәгендәге ботама сабынлыҡтары бер урында ине. Йөйәктәрҙән күрмәксе, тары менән һоло орлоғо алып ҡайттылар. Ташлы үңерҙе көс-хәл һабан менән йыртып сығып сәстеләр. Матур ғына булып ҡалҡып сыҡҡас, ҡырау төштө. Һоло артыҡ бирешмәне, әммә тары тотош ҡап-ҡара булды. Киләһе йылына уның урынына арыш орлоғо килтерҙеләр.
Мал фермаһы төҙөп, Һыуыҡшишмә буйында силос соҡоро ҡаҙып, сабылған бесәнде киптереп тормай, шунда килтереп, тапап-тапап тултырҙылар. “Һутлы мал аҙығы әҙерләйҙәр” тип район гәзитендә яҙып та сыҡтылар.
– Мына ҡалай әйбәт, ямҡырға һуғылты тип бесән серетеп тик ятабыҙ икән, айҙантырып йөрөйһө лә түгел, сабаң та йыяң та алаң, - тип һөйләнеште ҡайһы берәүҙәр.
Йәй үткәнсе үҙебеҙҙә тотайыҡ әле, ҡышҡа фермаға биктәрбеҙ, тип һыйырҙарҙы тапшырмайыраҡ торғайнылар ҙа. Мал тиһәң дә, үҙ ғәҙәттәре ғәҙәт, һарайҙан сығарыу ғына көс, ҡойроҡ сәнсеп һәр береһе үҙ өйө яғына саптырып ҡайта ла китә. Шуға үҙҙәре аҫрап, һөт-май ғына тапшырырға ҡарар иттеләр. Һутлы аҙыҡ тигәне лә әллә ни түгел икән, һөттө тәмһеҙләтә, етмәһә, өҫкө яғы яртылаш сереп, лайлаға әйләнгән. Мал да өйрәнмәгән аҙыҡты бик ашап барманы.
Киләһе йылына баҫыу өҫтө йәшел балаҫ булып күҙҙе ҡыҙҙырып йәйрәп киткәйне лә, бер көн дөбөр-шатыр күк күкрәп, хатта Һыуыҡшишмә ташып ярҙарынан сығырлыҡ итеп ҡойоп ямғыр яуҙы. Тау итәгендәге һөрөнтө ер тотош йырылып-йырылып, һолоно ла йыуып төшөргән булып сыҡты.
Буйы килһә, арҡырыһы килмәй, арҡырыһы килһә, буйы килмәй, тағы бер нисә йыл хитландылар, ҡаҙан төптәре көйөп, үҙ-ара һүҙгә килешеп тә бөттөләр. Рәйесте лә алмаштырып ҡаранылар. Юҡ инде, үҫмәһә үҫмәй икән йүкәлә сәтләүек. Дәүләткә тапшырырлыҡ уңыш та ала алманылар, бары бурысҡа ғына баттылар. Юғарыла ла ауыртмаған башҡа тимер таяҡ эшләгәндәрен аңлап, шым-шым ғына түңәрәкләү яғын ҡаранылар. Йөйәктә лә игенселек оҙон ғүмерле була алмаған. Инйәр төбәгендә ойоштороп ҡаралған 13 хужалыҡ та бер-бер артлы донъя ҡуйған. Башҡаса был төбәктә колхоз ойоштороу тураһында һүҙ күтәрелмәне.
Хәблетдин ҡарт ҡына йомғаҡлап ҡуйҙы:
– Әрмәнде үгеҙ булам тип эсен ярған, ти. Урман инте, урман был яҡтың ашатҡаны-кейентергәне лә, һөйөнтөргәне-көйөнтөргәне лә.

***

Тауҙа ҡар ҡалын, бил тиңетен көрт кисеп килергә кәрәк. Ҡыҙҙарҙың киндер күлдәк-ыштандары һыулана, төн эсендә кибеп тә өлгөрмәй, тиҙ туҙа. Алмаш кейем дә еткерә алмай бахырҙар. Илай-илай тауға менеп еткәс, хәлһеҙләнеп бер аҙ ултыра әле Әминә балаҡай. Бейәләйҙәре боҙланып ҡата, һелтәнгән ыңғайы ҡулындағы балтаһы шыуып осоп, ҡарға бата. Уны эҙләп табып алғансы, бейәләйен юғалта. Беләге лә, балтыры ла сейләнеп, себешләп бөткән меҫкендең.
Йыраҡ түгел Көҙйылға тигән урында ҡыш уртаһында барактар һалып кереп, ҡыҙҙар ҡасып китмәһен өсөн тәҙрәләренә тимер рәшәткә ҡағып ҡуйҙылар. Ишекте лә тыштан бикләйҙәр. Мейес өҫтөндәге бауға кейемдәрен киптерергә эләләр. Бер төндә ҡыҙыу мейес өҫтөнә сепрәк-сапраҡ төшкәндер, ахыры, ут сығып, береһе лә сыға алмай, бер барак ҡыҙҙар янып үлде.
Дисәтниктәре Замятин хәрбиҙәреңдән былай, норма тултырыу ғына етмәй уға, боталған ботаҡтарҙы, сыбыҡ-сабыҡты мотлаҡ йыйып алып бер урынға өйөүҙе күҙәтеп кенә тора. Төпһәне оҙон ҡалдыра күрмә, мотлаҡ ҡыҫҡарттырасаҡ. Уныһы инде йәнә бер ағас йыҡҡандан кәм түгел арыған кешегә. Шуға башта ағас төбө асылғансы ҡарҙан таҙартып алалар. Уныһына күпме ваҡыт, көс китә! Быларына үпкә юҡ, шулай булырға тейеш тә. Тик уның күрәләтә норманы арттыра барыуына асыуы килә урман ҡырҡыусыларҙың. Фамилияһы ла бер аҙҙан Зәхмәтингә үҙгәреп китте.
Хәйләләшеп, күберәк күренһен өсөн әрҙәнәне бушағыраҡ өйөрмөн тимә, емерә-емерә төртөп йығасаҡ. Унан һал яңынан! Бер саҡ шундайыраҡ өйөмгә барып сыҡҡан да ҡысҡыра икән:
– Был кемдеке?
Береһе лә өндәшмәй.
– Кемдеке тип һорайым бит.
Шунда теге остан атаһы күренә. Ирәбе генә атлап улының янына килеп баҫа ла:
– Минеке. Шунан?
– Һинеке? Кеше шулай итеп өйәме?!
Әтәс кикерегендәй ҡып-ҡыҙыл булып, ажарланып атаһының әрҙәнәһен осора-осора быраҡтырып китмәһенме!
Атаһы бер ни әйтә алмай, шаҡ ҡатып тик тора.
Үҙенекен шулай иткәс, башҡаларға ни һан! Быны күргәндәрҙең генә түгел, ишеткәндәрҙең дә һис кеме хәрәмләшергә маташып та ҡарамаҫ булды.

ҠАЙҘА ЛА ЯУ...

... С-ссссссс... Башының эсенә бер һыҙғыртҡыс индереп ҡуйғандармы ни... Ҡасан туҡтай был?!
Һаман эҙләп килмәйҙәр. Ҡояш төшлөктән уҙған инде, аңлауынса. Болот баҫҡан булғас, бик аңлап та булмай. Әллә был кисә булдымы икән? Бәлки, бер көн генә үтмәгәндер... Шыуышып ҡына китер ине, хатта йөҙтүбән әйләнерлек тә хәле юҡ... Шулай ҙа үлем көтөп ятмаҫҡа кәрәк. Бил ҡайышының уң яғына тағылған фляжкаһында әҙерәк һыу ҡалған, әммә, бик сарсаған булһа ла, төбөнә хәтлем эсеп бөтөрмәне. Бер-ике йотом ғына булһа ла ҡалһын әле.
Ул йәнә тоғро ҡоралын һәрмәп алды. Ҡайышының һул яғына беркетелгән сумкаһына ҡулын тыҡты – нисә патрон ҡалған икән? Дошман-фәлән килеп сыҡһа, һуңғыһы үҙенә булырға тейеш... Икәү генә ҡалған. Береһен тартып сығарып, мылтығын яһаны. Йән көсөнә тәтегә бармағын һалды. Шул ғына ла хәлһеҙ итте. Көс йыя биреп, атып ебәрҙе лә йәнә һаташмаҡ донъяға убылды.
...Ҡыл өҙгөһөҙ булып арығайны Сибәғәт был көндө. Ян бысҡы менән бер үҙе быса. Был ҡорал торғаны йәйәгә тартып ҡуйылған кереш, тик бау урынында бысҡы таҫмаһы. Һәжәре ауырып китте лә, өйөргә лә бер үҙенә тура килде, ҡайһы саҡ ул да ярҙам итешеп өлгөрә ине. Бишенсегә бәпәй көтәләр бит, ул-был юғалтып ҡуймаһын. Бригадалағы ир-аттың барыһы ла, бик йыуаны тура килмәһә, ағасты яңғыҙы, ҡатын-ҡыҙ арҡыры бысҡы менән парлап йыға. Уларҙың да нормаһы ирҙәрҙекенән кәм түгел.
Март ҡояшы яғымлыраҡ ҡарай башлаһа ла, ҡырыҫ Көньяҡ Уралдың иң бейек түбәһе Ямантау яҙҙы ҡуйынына индерергә ашыҡмай. Шулай ҙа көн һиҙелерлек оҙонайҙы, төн менән тигеҙләште. Тап бөгөн Науырыз, шәреҡсә яңы йыл башы. Нишләптер күңеленә тормошо ла яңы яҡҡа боролоп китер кеүек килеп тик торасы.
Зәхмәтин ул көндө кемгә ҡайһы ерҙә бысырға кәрәклеген күрһәтергә килгәс, Һәжәрҙең юҡлығын күреп, иренә екерҙе:
– Ҡайҙа бисәң? Ниңә сыҡмаған?
– Мин баракта йәшәйем дә, ҡайҙан беләйем. Үҙем дә ҡайғырып торам. Кисә ауырыңҡырап йөрөгәйне. Йөклө бит, бер-бер хәл булып ҡуймаһын.
– Бында һеҙгә богадельнямы! Ауырый имеш! Ураған һайын бала табалар ҙа... Ана Иҙелбашында “Катюша”ларға снаряд баштары, яндырғыс бомбалар сығара башларға тотондолар, тағы ла күберәк күмер кәрәк. Ә һеҙ бында эшкә сыҡмай ятаһығыҙ, саботажниктар. Дошманға ярҙам итәһегеҙ.
Сибәғәт ни әйтергә лә белмәй, телен тешләне. Ҡорһағы эйәгенә тейә яҙғансы ла ҡалмаҫҡа тырыша, тимәй бит әле, дошманға ярҙам итәһегеҙ, ти. Туҙға яҙмағанды. Аслы-туҡлы көйө, таштан йүкә һуйырҙай булып, йәнтәслим фронт өсөн тип тир түгәләр ҙә.
Яңғыҙ ҡалған Әминәгә дисәтник бригадалағы барыһының да артынан ботаҡ-сыбыҡты йыйып йөрөргә ҡушты. Анһат түгел быныһы ла, күбеһе былай-алаймы ауыр, һәр төпһәгә эләгеп бармаған бүрәнәне ташыу еңелерәктер әле.
Яҡты менән ҡараңғы тигеҙләнгән көн булһа ла, болот баҫып, ҡояшты ҡапланы. Эңер-меңерҙә әрҙәнәне өйөп бөтөргәс, күпме эшләгәнен самалап, күҙҙән үткәрҙе. Әле өйгәне үҙ иҫәбе буйынса һигеҙ физметрҙан кәм булмаҫҡа тейеш. Тик Зәхмәтиндең үҙ үлсәме, ҡырҡ сәбәп табып, кәметеп яҙырға ғына тора. Бигерәк тә ниңәлер кәйефе ҡырылған булһа.
Ана, үҙе лә күренде инде, тик уның яғына түгел, Әминә йыйып йөрөгән лапы яғына боролдо. Һәжәре төнәген борсолоп, ҡыҙға күҙен майландырып, һәрмәнергә генә тора тип әйтеп тә һалғайны. Буранлы көн бүрегә иркенлек шул. Әле аулаҡлап ул-был яманлыҡ ҡылып ҡуймаһын. Ботаҡ сабып торған тараҡ балтаһын ҡулынан төшөрмәй генә Сибәғәт тә ҡар кисеп шул яҡҡа ыңғайланы. Ваҡытында барып етеште, лапы өҫтөнә йығырға маташҡанда ауыр эшкә күнегеп килгән ҡыҙ бирешмәй көрмәкләшә башлағайны инде. Нәфрәте ташыуына сыҙай алмаған Сибәғәт уны күреп ситкә ырғыған дисәтник яғына балтаһын һелтәне. Ялтанып өлгөрҙө тегенеһе, ҡорал уның артындағы ағасҡа барып ҡаҙалды. Тейҙерерҙән түгел, өркөтөрҙән генә тоҫҡағайны ла былай.
– Сәғәҙәтов, аҡылдан яҙҙыңмы әллә, йәшәүҙән туйҙыңмы? – тип аҡырҙы ярһыған дисәтник.
– Ҡағылма ҡыҙ балаға, рәнйетмә! Үҙеңдең ҡыҙың үҫеп килә лә, үҙеңдекенә ҡайтыр тип уйламайһыңмы!
– Мин нишләгән, ҡосаҡлағандан ни була!
Уныһы шулай, эш ҙурға китеп өлгөрмәгәйне. Балта ташлағанын аҡларлыҡ сәбәп тә юҡ кеүек.
– Бәхетең, балаларың күп, төрмәгә ултыртмайым мин һине, һуғышҡа ебәрәм.
Дисәтник теш араһынан сырт итеп төкөрҙө лә әрҙәнә өйөмдәре яғына йүнәлде. Әминә лә, оло ағай алдында ҡалырға оялып, ҡатындар ағас йыҡҡан яҡҡа көрт йырып сығып китте.
Сибәғәт балта-бысҡыһын, кәрәк-ярағын йыйнап алды ла, тауҙан тәгәрәп тигәндәй төшөп, тиҙерәк өйгә атылды.
Ҡайтып инеү менән ҡатынына:
– Юлға әйберҙәремде әҙерләп һал, мине һуғышҡа алалар, – тине. – Теге зәхмәткә балта ебәрҙем.
Һәжәр ағарынып китте:
– Тейҙеме?
– Йәл, теймәне.
– Нимә булды?
– Ярай, күп төбәшмә... Аҙаҡ...
Юл артмағына һалырлыҡ әллә ние лә юҡ инде, иҫке генә алмаш күлдәк тә кальсон тигән ыштан. Һәжәре ҡул эшенә оҫта, түрҙә торған һандыҡтан хатта өсәр кейем йөн ойоҡбаш менән бейәләй килтереп сығарҙы.
– Был бейәләйҙәр менән атып булмай бит, өс бармаҡлы итеп бәйләнгәне кәрәк, – тине ире.
– Ярай, быларының да кәрәге тейер әле, хәҙер бәйләп бирәм. Ауырып торғанын да онотҡандай булып, шул арала аш та һалып ебәрҙе. Зафураға мейес яғырға, соландан һаҡлап ҡына тотонолған ондо индереп иләргә, ыумас ыуырға ҡушты. Бәләкәстәре ниндәйҙер хәүеф килгәнен һиҙенеп, шымышып китте, аш бешкәнен дә көтмәй, унан-бынан ҡапҡылап, биръяҡтағы һикегә теҙелешеп кенә барып ятты. Бер аҙҙан танауҙары һыҙғыра ла башланы инде.
Ҡатыны остары туҙған бейәләйҙәрҙе, ойоҡбаштарҙы һүтеп, ҡуныстарын яңыны бәйләргә әҙерләп һалып ҡуя ине. Әле шуларҙың бер кейемлеген һайлап алып, тиҙ генә түр яҡҡа уҙып, май шәм ҡабыҙып, ойоҡ энәләренә тотондо. Бармаҡтарына күҙ эйәрмәй. Сибәғәт бығаса хатта иғтибар ҙа итмәгән икән, ниндәй ауыр эштәрҙә, балта-бысҡы, салғы-һәнәк тотоп йөрөһә лә, мейес сығарып, балсыҡ һылап ҡатҡылланып китһә лә ниндәй матур икән бит йәргенәһенең ҡулдары. Тотоп бармаҡ остарынан үпкеһе килде, тик килештермәне. Ғүмерҙә ҡыланмағанды ни.
Ҡыйылып торған ҡашлы, уймаҡ ауыҙлы, шәмдең үҙ тирәһенән ары китмәгән яҡтыһында былай ҙа оҙон керпектәре бейәләй бәйләгәндә ярты битен тиерлек күләгәләй. Аҫыл ҡошто аяғынан эләктергән булған бит, ошоғаса шуны ла аңламай йөрөгән.

ҺӘЖӘР

Хеҙмәттән ҡайтып ҡына килгәйне, үҙҙәренән һорап та тормай, ике яҡтың ололары килешеп, никахланы ла ҡуйҙы уларҙы. Һәжәренә ун алты ғына йәш ине әле. Сибәғәт үҙе үкһеҙ етем. Кәләшенең атаһы, ауыл старостаһы, ихтилалдарға тиклем әле ваба эләктереп үлеп киткән. Әсәһенең ҡулында уға етәге һеңлеһе лә, имсәк бала энекәше ҡалған.
Ваба һалыуы халыҡты ҡыра башлаған булған инде. Лекарь ауылға килеп, старостаға кеше араһында йөрөмәҫкә кәңәш итеп ҡайтҡан. Нисек сыҡмай ултырһын инде, кем ниндәй йомош менән килә лә инә. Өйҙәгеләргә йоҡмаһын тип урамға үҙе сыға. Сыҡҡас-икәс, ярамай икәнен белһә лә, йола ҡушҡанса ике ҡуллап тороп күрешә.
Атаһын һағынып, телгә алмаған көнө булмағандыр балаларының.
– Ҡайҙа барһа ла ул мине эйәртеп йөрөй торғайны, – тип һөйләй башлағайны ла кәләше, тамағы төйөлгәндәй туҡтап алды. – Үлер көнө иртәнсәктән ауырыңҡыраһа ла, үтер әле, бер бәхәсле сабынлыҡты ҡарап ҡайтайыҡ тип, мине лә алып сығып китте. Кешенең талашынып йөрөүен яратмай ине. Бите ҡып-ҡыҙыл булып, килә бирә лә, ултырып ала. Тәне яныуына сыҙамай, күлдәген дә сисеп алды. Ауылға етәрәк шишмәнән услап һыу эсте лә йығылып китте.
Тыштан һәр саҡ тыныс, хатта мәле менән битараф күренгән Һәжәре шул фажиғәле мәлде яңынан кисерә ине булһа кәрәк, тауышы ҡалтырап, тағы шымып ҡалды.
– Ул тормай ята ла ята, һөйләшмәй ҙә. Үҙем генә йүгереп ҡайтып әсәйемә әйткәйнем. Кешеләр барып үле кәүҙәһен генә алып ҡайтты.
– Нисә йәш ине һиңә?
– Ете...
Шулай итеп, өс етем менән ултырып ҡалған йәш кенә көйө ҡәйнәһе. Көнһылыуға – өс, ә Һибәтулла ярты йәшлек кенә. Ике ҡыҙы араһында тыуған имсәк бала ғына улдарын Инйәргә баҙарға барғанда бер ҡатын һорап алып тупылдатып һөйгән.
– Бигерәк матур, теремек бала ине, үҙе ап-аҡ ҡына, күҙҙәре ҙур, керпектәре оҙон, ҡулда күбәләк кеүек елпелдәп кенә тора. Мәшәлеккә ҡайтып еткәнсе иланы ла, күҙенән бер тамсы ҡан сығып, үлде лә ҡуйҙы, – тип һөйләгәндә ҡәйнәһе һаман күҙҙәрен һөртөп ала.
Шунан өҫтәп ҡуя:
– Күҙ тейеү бар ул, хатта мал ҡазалай, гөлдәр, ағастар ҡорой. Йәш булғанмын, аңламағанмын.
... Ҡолаҡ сыңлауы кәмегәндәй булды. Тик ҡалтырата. Ҡапыл битенә йылы тын бәрелгән кеүек тойоп, Сибәғәт күҙен асты. Эт икән. Еҫкәнде лә, ниҙер аңлаған, йәлләгән кеүек, йөҙөнә ҡарап, эргәһенә ултырып алды, ике тапҡыр өрөп ҡуйҙы. Полкан бит, яралыларҙы эҙләп табырға өйрәтелгән эт. Һалдаттың эсенә йылы йүгерҙе, былай булғас, ҡотҡарырҙар. Күпме кешене ут эсенән сығарышып бирҙе бит ул үҙе белерҙән генә. Эт сабып сығып киткәс, йәнә ҡараңғылыҡҡа убылды.
Ә-әә, Һәжәре уятҡанын төшәгәйне лә... Атаҡлы Рәхмәтулла аҙансы бүләһе лә ине әле үҙе. Ҡәйнәһе лә уҡымышлы, иртә эңерләнгән ҡышҡы кистәрҙә боронғо китаптарҙан “дастан был” тип бик ҡыҙыҡлы тәуарихтарҙы ла көйләп һөйләп ебәрә.
Ҡайныһының олатаһы тураһында һаман яҡын-тирәләге ауылдарҙа йыр ҙа йөрөй:
Мәшәлектәй кеүек тә ер ҡайҙа,
Рәхмәт мулла кеүек тә ир ҡайҙа,
Рәхмәт мулла кеүек һүҙ һөйләргә
Рәхмәт мулла кеүек тә тел ҡайҙа.
Фетнәләр килеп сыҡҡанда мир йыйындарында уның сығып һүҙ әйтеүе еткән, тиҙәр. Ҡайныһы Һиҙиәт тас олатаһы ине, тип һөйләйҙәр. Ауыр аҡыллы, ғәҙел тип ауыл халҡы үҙе һорап, уны староста итеп һайлаған булған. Тик яңы власть өсөн ул – түрә, бәс, шулай булғас, иҙеүсе синыфтан...
“Кто был никем, тот станет всем” – белер-белмәҫ телдәре менән йәштәр урамда ошо йырҙы ла йырлап йөрөй.
Ауылдың тирә-йүндә дан тотҡан мәсетенең манараһын ауҙарып төшөрҙөләр. Дәһрилек яңы тормош өсөн көрәшеүселәрҙең иң шәп бер сифаты булып һанала башлағайны. Йәштәрҙең етәксеһе булып йөрөгән камсург мулла ҡушҡан Мулланур тигән исеменән баш тартып, Нурға ғына ҡалдырҙы. Һуғышта булыу түгел, һунар мылтығы ла тотоп ҡарамаған көйө күн куртка, галифе кейеп алды. Ҡайҙан тапҡандыр. Атаманланып, бер өйөр егеттәрен эйәртеп Һәжәрҙәргә лә килеп ингән бер мәл. Бәләкәй генә бәзер күҙҙәре араһындағы ҡарсыға танауының япраҡтарын йәлпелдәтеп, ыржайып торған серек тештәре араһынан төкөрөгөн сәсеп:
– Атайың эрбәлүтсәгә тиктем үлгәненә тыныстап йөрөһөңмө? Ыстарыста бисәһе булғаныңты ла онотманыҡ. Һеҙгә лә сират етер, контралар. Ауылтан һөрҙөртәм мин һеҙҙе. Ҡыҙыңты ярлы етемәккә бирҙең тә ҡотолтоң түгел, – тип ҡәйнәһенә янап та киткән.
Һөрҙөртөүен-һөрҙөртөп өлгөрмәне уныһы, мәгәр ураҙа мәлендә тикшерергә таң атмаҫтан ишектәрен дөпөлдәтә һуғып килеп инһендәрме, ауыҙ асыр ваҡытта йәнә еҫкәнеп килеп етһендәрме. Алланан ҡурҡыуы бәндәнән ҡурҡыуынан өҫтөн ҡәйнәһе юлын тапмай ҡаламы ни: тәҙрәләрҙән ут күренмәһен өсөн балаларын баҙ аҫтына төшөрөп, шәм яҡтыһында сәхәр эсереп, кисен ауыҙ астыра.
Ҡәйнеше Һибәт һабаҡҡа төшкәйне инде. Ураҙа тоталыр тип шикләнгән уҡытыусыһы класташтары алдында бер көн уның алдына һыулы ижау ҡуя:
– Эс!
Малай баш сайҡай.
– Эс тим мин һиңә, контра көсөгө!
Баҙап ҡала Һибәт. Ҡулын артына йәшерә. Йәне көйгән уҡытыусы яңаҡтарынан матҡып тотоп, шаҡарып асылған ауыҙына шыйыҡлыҡты ҡоя. Кемдер ярамһаҡланып хихылдай, кемдер ҡурҡынып, класташынан күҙен алмай.
Сәсәй-сәсәй ысҡынып китеп, өйгә илап ҡайтып инә малай.
– Көсләп һыу эсерһәләр – эс, ашатһалар – аша. Гонаһы уларҙың үҙҙәренә, – тип йыуата улын ҡәйнәһе.
Баланың киреләнмәй һыу эскәнен күргәс кенә тынсайғандар тегеләр.
Камсамул башлығының ат кеүек кәүҙәле, таштамаҡ әсәһе лә улынан ҡалышмай, ҡыҙыл косынкаһын унда-бында ялпылдатып, йәштәрҙең алдынан төшөп алып сәүит власын нығытыша. Аслыҡ йылы Әмерик асҡан осталауайҙы үҙ ҡарамағына алып, кемде ашатырға, кемде ҡыуалап ебәрергә лә ул хәл итә. Башҡаларға эйәреп килгән Һибәтте лә:
– Йөрөмә бында мулла ҡалдығы! – тип кенә баҫтырып ебәрә.
Ҡәйнәһе аш күргән тәрбиәле ҡатын бит, юҡтан бар итеп, тамаҡ ялғарлыҡ берәй нәмә яраштырыр рәтен таба. Киҫәкләп өтөлөп, ҡаҙанға төшөп, ире ҡасандыр бүләк иткән ике тиртун ҡыш сығарта. Сатнама һыуыҡтарҙа сана шәле бөркәнә лә йөрөй. Әммә ишеткән янауҙы ла онотмай үҙе, атаһы ҡасандыр дүнәнгә алмаштырып алған Ҡөрьән менән башҡа китаптарҙы йыйып, туҙ тубалға тултырып, ҡарға күмеп ҡуя. Яҙғыһын иһә, ҡар ирей башлау менән икенсе урынға йыйып ҡуйырҙан һарай артын тотош көрәп сыҡһалар ҙа, табылмай ҡумта. Берәйһе аңдып йөрөп, затлы нәмәләр тип ҡаҙып алғандырмы, китаптар икәнен күреп, изге яҙмаларҙы теләһә ҡайҙа ташлап ҡуймаһалар ярай ине, тип гел көйөндө лә йөрөнө ҡәйнәһе. Алтын-көмөш юғалтһа ла ул тиклем бөтөрөнмәҫ ине.

***
Дауамы бар.