Ғүмер оҙонлоғо көн Повесть (1) Гүзәл СИТДИҠОВА

ҒҮМЕР ОҘОНЛОҒО КӨН Повесть Гүзәл СИТДИҠОВА

АСЛЫҠТАН ҠАСЫУ

С-сссссс... Нимә сыңлай һуң ул шул тиклем? Туҡтамай, һыҙғырып тик тора. Башҡа бер тауыш та ишетелмәй.
Сибәғәт өшөгәнен һиҙҙе – ерҙә, игене һуғып алынған дымлы тупраҡлы баҫыуҙа ята икән. Тәне һыҙлай. Яраланған, ахыры. Ул күҙҙәрен тик күккә генә төбәй ала. Ҡалҡынырға теләне, тик торорға хәле лә етмәне, ауыртыныуҙары ла көсәйҙе. Тағы сәнскеле ҡамыл төбөнә һылашты.
Иҫе әллә дөрөҫ, әллә һаташа. Арҡаһын ҡамсылайҙар. Ҡандары сәсрәп китерлек итеп ҡамсылайҙар.
– Уғры-уғры, йылҡы уғрыһы!
– Юҡ, мин теймәнем йылҡығыҙға. Мин белмәнем...
Тертләп, ысынбарлыҡҡа ҡайта.
Күкте болот баҫҡан, ара-тирә генә асылып, ҡояш ҡыйпылсыҡ ҡына булып күренеп ҡала. Октябрь бит. Танауын дары һөрөмө еҫе ярып бара.
Нимә булғанын бер аҙ хәтерләй алмай ятты. Яйлап иҫенә төшә башланы: һуғышта лаһа... Дошманды илебеҙ сигенән ҡыуып сығарып, Венгрия ерҙәренә еткәйнеләр. Дебрецен яғына китеп барыштары, ахыры. Уларға, ябай һалдаттарға, кем пландарҙы асып һалһын инде. Бары тик яулап алынған ҡалаларҙың ҡолаҡҡа ят Сегед, Сента, Вечей тигән кеүек атамалары ғына ишетелә лә онотолоп та ҡуя. Ауылдарҙыҡын хәтерләүҙең кәрәген дә күрмәй. Һөжүмгә сығыр көнө килеп етәрәк бойороҡ бирәләр ҙә – алға! Батҡаҡ кисеп, ямғырҙар аҫтында күшегеп. Юлдар иҙелеп бөткән, итек еүеш, өҫ кейемен киптерер мөмкинлек тә юҡ тиерлек. Тик инде еңеү яҡын тигән хис күңелдәрен йылыта.
Уларҙың взводы мина яланына килеп сыҡҡайны. Фашистар сигенә барһа ла, совет һалдаттарын туҡтата алмаһа, һис юғы әкренәйтергә, мөмкин тиклем ҡорбандар килтерергә мәжбүр итергә тырыша. Был юлы ла инде ҡыуып етеп барабыҙ тигәндә тотҡарланырға тура килде...
Эҫкертләп һалам өйөп ҡуйылған баҫыуҙы саперҙар тикшерер алдынан, саҡ ҡына аяҙытып, ҡояш ялтлап күренеп ҡуйҙы. Тимәк, хәүефле урындарҙы абайламай үтеү кәмей. Баҫыу таҙартылып бөткәне хәбәр ителгәс кенә бер-береһенән хәүефһеҙерәк ара ҡалдырып алға шыуышырға ҡушылды. Тороп баҫырға рөхсәт юҡ, сөнки ваҡыт-ваҡыт дошман автоматтары тыҡылдап тауыш биреп ҡуя. Терһәктәр, тубыҡтар әсетә, арыта.
Сибәғәткә тәғәйен киҫем игенлек ситенән тура килде. Бында ҡаймалап күгән (тёрн) ҡыуаҡтары үҫкән. Һынып төшкән ботаҡтарының сәнскеләре беләккә ҡаҙала. Урыны менән йыйылмай ҡалған емештәре ҡойолған, бәҫәреп, ытырғандырып, әсе еҫ аңҡытып, ҡулға, кейемгә буяла. Ә һаламдан, көҙгө тупраҡтан аңҡығаны тәмлелеге менән тыуған яғын, тыныс тормошто хәтерләтә, уяулыҡты ла йоҡомһоратырға ғына тора ахыры.
Һалдат һиҙгерлеген юғалтмай ғына алдындағы һәр шикле күренгән түмәләскә һаҡлыҡ менән генә яҡынлап, күҙҙән үткәрмәй тороп алға ынтылмаҫҡа тырышты. Саперҙарҙың бер аҙымға ғына яҙараҡ үтеп, минаны күрмәй китеүҙәре лә бар ҙаһа.
Инде байтаҡ ара үткәс, яҡында үрмәләп барған һалдаттың аҫтында көслө гөрһөлдәү яңғыраны. Сибәғәт тәненә ярсыҡтар ҡаҙалғанын, ә кәүҙәһенең еңел генә өҫкә күтәрелеп әллә ҡайҙа осоп киткәнен тойҙо. Ергә дөп итеп барып төштө, шунан һуң – ҡараңғылыҡ. Әйтерһең, тәрән йоҡоға талған. Күпме иҫһеҙ ятҡандыр инде, аңлауы ҡыйын. Ҡулын ҡыбырлатып, эргә-тирәһен һәрмәй башлағас, винтовкаһына ҡағылды. Һөйөнөп китте. Ауырлыҡ менән тартып алып, өҫкә ҡаратып атып ебәрҙе. Тик уның тауышы сыҡманы ла тиерһең. Ҡолағы шаңҡыған икән. Әйтәм, бер ни ҙә ишетелмәгән кеүек. Ауыртыуҙан ярылып килгән баш эсендә һаман сыйылдау.
Уяулы-йоҡоло ята торғас, яңынан әллә төш күрә, әллә һаташа башланы.
– Ағы-ыый, китмә-әә, ҡалдырма мине-еее!..
Энекәше Әлипбай тауышы бит. Хатта йәш тулы күҙҙәрен дә күрә кеүек.
...Егерме беренсе йылда атаһы, туғандары кемеһе астан, кемеһе вабанан ҡырылып, әсәһе, ҡустыһы менән генә ҡалғас, ҡаҙаҡ далалары яғында аслыҡ юҡ икән тип ишетеп, өмөтләнеп юлға сыҡтылар. Ашарҙарына һаҡлап ҡына тотонолған таштай ҡатып бөткән ҡорот ҡына ҡалғайны. Уны бер һурырлыҡ ваҡ ҡына киҫәктәргә ватып, әсәһе түшелдерегенең эсенә һалып алды. Сапан аҫтынан кеше күҙенә салынмаҫлыҡ итеп һаҡалын таҡты.
Улы:
– Әсәй, ул ауырлыҡты нимә тип һөйрәп йөрөргә итәһең? Юғалмаһын тиһәң, баҙға төшөрөп йәшерәйек тә китәйек, – тине.
– Бәлки, Сермәндә икмәккә алмаштырып булыр, – тип яуапланы. – Әйбер табылыр, ғүмер табылмаҫ...
Нисәмә быуын ҡулдан-ҡулға күсеп килгән, көмөш көмбәҙ-тәңкәләр, мәрйен-ҡортбаштар, аҡыҡ ҡаштар, зөбәржәттәр менән биҙәлгән ҡомартҡыны түгел, балаларын юғалтыуҙан ҡурҡып, уларҙы ҡотҡарыр өсөн йәнен бирергә лә әҙер ине ҡатын.
Ауыл осона барып еткәнсе әллә нисә бурһыған мәйеттең эргәһенән урап үтергә тура килде. Ашаҡларлыҡ та, уларҙы ситкәрәк күсереп һалырға ла көстәре ҡалмағайны. Күмеүсе табылырмы икән, өй һайын урамға ла сыға алмай ятҡан астар бит...
Әллә ҡайта алабыҙ, әллә юҡ тип уйлапмы, бешәлекте үтеп юл үргә тарта башлағас, боролоп, бәхилләшкәндәй, оҙаҡ ҡына төбәлеп торҙо әсәһе. Мәшәлеге яғына һуңғы тапҡыр хәсрәтле ҡараш ташлап, ике улын эйәртеп, ауа-түнә йомро юлдан атланылар. Ауылдарға индермәйҙәр, карантин иғлан ителгән. Йәйәүлеләр һуҡмағында әленән-әле серей башлаған, ниндәйҙер йәнлектәр кимергеләгән кәүҙәләр осрай. Кем эҙләп йөрөһөн инде уларҙы, ауылдағылары ята әле ергә тапшырылмай. Яңыраҡ ете йәше тулған Әлипбай атлай бирә лә туҡтай. Хәлһеҙ генә тауыш менән ағаһына өндәшә:
– Арыным, ағый.
Үҙе шунда уҡ ергә ултыра. Ағаһын ир кеше, көслөрәк тип күргәнме икән, гел уға ғына өндәшә. Саҡ ҡына хәл алалар ҙа ҡуҙғалалар.
– Ултырмайыҡ, балалар, ултырыу – ятыуға, ятыу – йоҡоға, йоҡо үлемгә тарта.
Әсәһе һәр береһенә мышар ҙурлыҡ ҡына ҡорот киҫәге тоттора ла алға тәнтерәйҙәр. Күпмелер юл үткәс, Әлипбай атлай ҙа алмаҫ булды, алмаш-тилмәш күтәреп, абына-һөрөнә, көс-хәл менән Сермәнгә барып еттеләр. Сыбыҡ осо нәҫелдәре йәшәй ине унда. Сабыйҙың күҙ генәһе күпте күргән ҡарттыҡы кеүек һыҙланыу менән ҡарай, кәүҙәһе лә ҡош ҡауырыйындай еңел генә инде, тик йәйәүлегә янсыҡ та ауыр шул.
Көтөлмәгән ҡунаҡтарҙы үҙҙәре лә астан ҡырҡылған туғандары һағайып ҡаршыланы. Астың иманы юҡ, тиҙәр ҙә. Ҡәрҙәш ҡәрҙәштән ҡурҡыр хәлгә еткәйне был йотлоҡта. Шулай ҙа хужабикә сәй ҡайнатырға ҡуйҙы, ниндәйҙер үлән һалынған һыуға бер ҡалаҡтай он һалып боламыҡ бешерҙе.
– Тауыҡ йылы – ҡытлыҡҡа, тип ҡайһылай дөрөҫ әйткән боронғолар. Бынау ҡоролоғо етмәгән, прудрәзвискә, ҡалаға ярҙам кәрәк тип, булған ғына ашлыҡты, малды әпкитеп бөттөләр. Ер һөрөрлөк ирҙәр ҙә ҡалманы тиерлек тә, кем ярман һуғышында, кем эрбәлүтсәлә ҡырылды, –тип һөйләнде хужабикә. – Үгеҙ егеп ер һөрәбеҙ, ат та бер нисә генә кешелә, аҡтар килһә лә, ҡыҙылдар килһә лә алды ла киттеләр ҙә.
Уның да ире, ике атын алып, Иҙелбашы яғынан килеп сыҡҡан Кашириндар отрядына ҡушылған да ҡайҙалыр ятып ҡалған.
– Береһен генә алһа, ни булған инде, – тип бот сабып ҡуйҙы Сибәғәт.
– Күргәс, ҡалдыра торғандары бармы, бойорҙо ла ҡуйҙылар. Нимес ышпуйыны Лилин һүҙенә ышанып, йөрөйҙәр донъя болғатып, ҡатышма, тип ҡайнағам әйтеп тә ҡараны. Блүхер тигән кырасный камандир артынан Өфө яғы сығып киткәндәр.
Хәҙер бына итәк ҡырҡып ең ямап, юҡтан бар итеп, алты бала аҫрап ятҡан була. Ҡул эштәренә оҫта булыуы ҡотҡара. Балалары менән сабата үрәләр, арҡан да ишәләр. Шуларҙы, сабынлығындағы бейек үләндәр араһында йәшереп кенә үҫтергән кишерҙән эшләнгән повидлоны Иҙелбашы баҙарында онға, ярмаға алмаштырып ҡайтып торған да, инде унда ла һатынмайҙар икән. Ашарға етмәгәс, йөрөргә хәле лә юҡ. Юлда кеше талап, үлтереп йөрөүселәр ҙә бар, ти.
– Бында өсөнсө йыл етем балалар өсөн хеҙмәт коммунаһы астылар ҙаһа, Әлипбайҙы шунда ғына тапшырығыҙ ҙа китегеҙ. Уның аяғы менән йыраҡ китә алмаҫһығыҙ, – тип кәңәш итте ул. – Әйләнеп ҡайтҡанда кире алырһығыҙ.
Күҙ яуын алып торған һаҡалды кемгә күрһәтеп ҡарарға тип оҙаҡ ҡына баш ваттылар. Икмәк түгел, ашарлыҡ үлән табыуы ла үҙе бер бәлә ине лә, сығыр-сыҡмаҫтан ҡара ер ҡалдырып соҡоп алып бөтәләр. Эт-бесәйҙе генәме, сысҡанын да тотоп ашап торалар. Бөтәһен дә барлап сыҡҡас, лавкасы икмәкһеҙ ултырмаҫ, тип шулай ҙа уға барырға булдылар. Кеше менән һатынғанда ғына һөйләшә, былай яҡын барырлыҡ түгел, ти. Бүтән ваҡытта һирәктәрҙе генә ҡабул итә икән. Был туғандары, шөкөр, шулар иҫәбендә булып сыҡты.
Лавкасы йорто осло-осло ҡаҙыҡтарҙан йымлап һалынған ҡойма менән уратып алынған, тәҙрәләре лә ҡапҡаслы. Ҡыйыҡлы ҡапҡаны шаҡылдата торғас, тәҙрәлә бер ҡатын башы сағылды. Шунан ҡаҡырына-төкөрөнә ир кеше сыҡҡаны ишетелде.
– Сәғиҙә, һинме? – тигән ҡарҡылдаҡ тауыш яңғыраны.
– Мин-мин, ағый. Бер нәмә күрһәтәйем тигәйнем. Муживит еңгә оҡшатыр. Саҡ ҡына икмәгең булһа, шул етә.
Эстән бер нәмә шалтыр-шолтор итеп ҡалды – бик итеп һалған аратаһын төшөрҙө, ахыры. Тышҡа сығып та тормай, тотҡаға тотонған килеш тоҡсайҙан сығарылған хазинаға күҙ һирпеп кенә алды ла, тыңларға ла теләмәй ҡапҡаһын шартлатып бикләп ҡуйҙы. Инде күңелһеҙ генә ҡайтып барғандарында артта таптыр-топтор кемдеңдер йүгергәне ишетелде. Бисәһе икән. Алан-йолан ҡаранып, кәртә буйына килтерҙе лә, ярты икмәк тоттороп, һаҡал һалынған тоҡсайҙы ҡармап үҙенә тартып, кире яҡҡа элдерҙе. Ай-һай, былай сабауыллар өсөн туҡ йәшәргә кәрәктер.
Йоҡа ғына ваҡ киҫәктәргә телеп, ләззәтен һуҙыр өсөн туғандары менән әҙ-әҙләп кенә тешләп сәйгә ҡушып ашанылар. Юлға сирек самаһы ғына ҡалды.
Коммунала баланы ҡайтышлай кире алыу шарты менән ҡалдырырға рөхсәт иттеләр. Быны ишеткәс, әсәһе теге түтәрәмдән һындырып икмәк тотторһа ла, ауыҙына ла алмай, һуңғы көсөн йыйып, энекәше үкһей-үкһей арттарынан эйәреп тәнтерәкләне:
– Ағый-ағый, бергә алып китегеҙ...
Тауышы ла эргәһенән ары китмәй ине инде.
Аяғы аяҡтан уҙмай, һөрөнөп йығылып китте лә, күтәрелергә хәле етмәй, шыуыша биреп, ергә һылашып илап ятып ҡалды. Ана ул, ете йәшлек ҡустыһының йәш тулы ҙур ҡара күҙҙәре һаман уға ҡарап тора кеүек. Уның тауышы.
– Ағый-ағый... Китмә-әәә.