Ғүмер оҙонлоғо көн Повесть (3) Гүзәл СИТДИҠОВА

***
Ауылының төҙөк кенә урамдары, кеменең ҡабыҡ, кеменең тыранса башлы йорттары, уларҙы ике яҡта ҡалдырып уртанан аҡҡан Һыуыҡшишмә, берҙән-бер таҡта түбәле мәсет әйтерһең, һоро туҙан менән ҡапланып, үлем йоҡоһона талып барған кеүек ине улар сығып киткәндә. Унда йәшәгән нәҫел нисәмә урын алыштырған инде хәҙер заводсылар Уралға килеп төйәкләнгәне бирле.
Башта алдап, арзанға ғына ерҙәрен һатып алып, Иҙел башынан ҡыуып ебәргәндәр. Инйәр буйына Минйәк тигән ергә күсенеп ултыралар. Заводсыларҙың ярандары бында ла ҡыуып етеп, ҡаршылашҡандарҙың өйөнә ут төртөп, ун өс ауыл халҡын тау төпкөлдәренә ҡыҫырыҡлайҙар. Эҙәрлекләүҙәрҙән ҡасып ошонда, Ямантау буйына, килеп сыҡҡандар. Ҡор башы Илмөхәмәт ҡарт бөтөнләй хәлдән тайған, мал ғына түгел, нәҫелдәштәренең дә ҡыш ауыҙына килеп инеп ҡырыла башлағанын күреп, тере ҡалғандарҙы йыйып, кәңәш ҡора. Бер елле дүнәнде һуйып, зимләмирҙәрҙе “майларға” булалар. Бик ҡаты һыйланғандан һуң ғына тегеләр тынғылыҡта ҡалдыра. Ни саранан бисара, шул туҡтап ҡалған урында, йәйҙәрен дә башында боҙ ятҡан, кәрлә ағастар менән ҡапланған Ямантау күренеп торған ерҙә ауылға исем биргән бешәлек (урындағы һөйләштә “мәшәлек”) араһында төпләнәләр. Зат-зәүерҙең бер өлөшө бер аҙҙан яйлыраҡ урын эҙләп китә. Айыстар, беҙәк-әхмәрҙәр – шул бер тамырҙан айырылып киткән тоҡомдар.
– Ыуағайҙы беҙҙең ара, ыуағайҙы, – тип үҙе алпамышалай кәүҙәле, айыуҙы көрәшеп йығырлыҡ аусы Хәблетдин бабай бер һөйләнеп тә ултырғайны.
Нәҫелдә бер яңғыҙы йөрөй шул баһадир булып. Ауылдан тик ул ике ҡатын менән йәшәй. Холоҡ күрһәтә башлаһалар, өй ҡабырғаһына һырыҡтырып атам, тип ҡоттарын ала, тип ҡолаҡтан-ҡолаҡҡа ғына хәбәр ҙә йөрөй. Ҡысҡырып әйтергә һуң, бер кем дә ике йәшәмәй. Мылтыҡлы кеше... Тәҡдире шулайҙыр, гел ҡыҙҙар тапты ла торҙо улары. Тик күренгән бере тиерлек оҙаҡ йәшәмәй баҡыйлыҡҡа күсә барҙы. Берәйһенең ҡарғышын алған әллә. Иҫән ҡалғандарын да “кеше бисәләре” тип йөрөтә, ти, әле ул. Тире, мышы мөгөҙө, йәнәһе лә, тылсымлы көскә эйә бүре башы менән тәпәйен һатып, кейек, урман ҡоштары ите ашап йәшәгәс, бай һаналды. Ике түгел, дин ҡушҡанса дүртәүгә өйләнһә лә мохтаж булаһы түгел. Аусы-һунарсы туҡ булмаһа ла, ас та ҡалмай. Һыйырҙы ла, һунарға ҡамасаулай тип, икене генә тотто, бесәнде ауыл янында кәртәләп алған баҫыуынан ғына эшләп алды. Дөрөҫөрәге, көндәштәр шөғөлләнде быныһы менән. Кеше уттай янып бесән эшләй, ә ул балыҡ тотоп, көнө буйы яр буйында йә һыу эсендә баҫып тора.
Фәҡирлектең сигендә йәшәгән Ғөбәйтә еңгәһе, уларҙың нәүбәттәге бәпесен ерләгәндәрен ишетеп:
– Бәхетленең балаһы үлә, – тип тә әйткән, ти.
Ул замандағы аслыҡ-яланғаслыҡта бала ҡәҙере лә булманы инде. Шатлыҡ итеп түгел, артыҡ тамаҡ итеп ҡаршыланылар. Кендеген ҡырҡмай ғына һалып та ҡуйғыланылар, имеш, был яфалы донъяла интекмәһен. Байҙар ғына ул нәҫел арттырырға тырышты.
Бигерәк ауыр йәшәне шул йәй етеү менән көҙ инә башлаған, мал аҫрарға ни сабынлыҡ, ни көтөүлек еткерә алмаған мәшәлектәр. Күҙ терәп торған малдарын йә айыу ала, йә бүре тамаҡлай. Аттары тәмле үлән эҙләп әллә ҡайҙарҙағы тауҙарға сығып китә, һыйырҙарҙың һалып алған, өйрәнгән үҙ һуҡмаҡтары бар. Иртән үҙ яйҙарына, үҙҙәре йөрөгән юлдарға төшөп алалар ҙа, ашыҡмай ғына ҡуҙғалып, кис ҡайтып инәләр. Йәйге томрала төшлөккә үк хужаларының йәйләүҙәге аласыҡтары алдына килеп яталар.
Сибәғәттең тәләкәсел атаһы иҫән ине әле ул ваҡытта. Хәблетдиндең, ыуағайҙыҡ, тигәненә яуап итеп:
– Һуң, ағый, беҙҙең урмандарҙы ҡара ла, һыйырҙарҙы ҡара. Ҡолас етмәҫлек бер ағас юҡ. Айыуҙан ҡаса ла белмәгән буралай ялан яҡ һәүкәштәре янында беҙҙекеләр кәзә кеүек кенә лә. Июнь уртаһына тиклем ҡырау төшә, август еттеме, кәртүкте ҡырау һуға. Ултыртып ҡарағайныҡ та. Йөрөйбөҙ хәҙер урыҫтан быҙау биреп бер күнәк кәртүк алып. Аслы-туҡлы йәшәп, кәүҙә үҫтереп буламы, беҙ ҙә шул хәлдә лә, – тип әрнеүле көлөмһөрәне.
Уныһы ла хаҡ. Өйрәнгән ер тип торҙо ла ҡалдылар ҙа ошонда. Йә тағы килеп яндырырҙар тип өйҙәрен дә ҙурҙан һалмаҫ булып киттеләр. Хәҙер донъя икенселәнһә лә, ғәҙәтләнгәнсә йәшәй бирәләр. Яҙ етер-етмәҫтән яҡындағы яландарҙы малдан тапатмаҫ өсөн тауҙарҙағы асығыраҡ урындарға йәйләүгә сығалар. Сабынлыҡтары ла баяғы ботама инде, һәр ғаилә хәленән килгәнсә ағас-ҡыуаҡтан таҙартып алған. Ҡар яуғансы шунда мал көтөп, ауыл янында бесән эшләйҙәр. Тау үләне шыйыҡ, рәттәр кибә башлау менән йоҡарып ҡала. Иң биҙрәткәне – яуынға эләгеү. Түбәләргә болот бер ятып алһа, бесәнде серетмәй туҡтамай. Ундай йылдарҙа сентябрь еткәс йыраҡҡа барып, инде ҡатҡан үләнде сабырға тура килә.Тиҙ кибеүен кибә инде уныһы. Ә ҡышҡыһын күкрәккә еткән ҡарҙы кисеп барып алып ҡайтыуҙары! Кәбәндәрҙең осо ғына күренеп ултыра бәғзе бер йылы. Уның тирәһен ҡарҙан таҙартып алғансы уҡ йәнең сыға яҙа.
Барыбер үҙ ауылдарынан йәмлерәк ер юҡ кеүек. Атаһы ла: “Алтын-көмөш яуған ерҙән тыуып-үҫкән ер яҡшы”, – тиер ҙә йөрөр ине.

***
– Сибәғәт, нимә тип ҡатып ҡалдың унда? Ат дағалатырға кәрәк, тимерсегә барып кил, ваҡытын һөйләш!
Ҡабаштың екереүе һағышлы уйҙарын бүлде.
Ашау – байҙан, үлем – Хоҙайҙан, ат ҡарау ҙа булдымы эш, үҙе бер күңел рәхәте. Байҙың йылҡы малы байтаҡ, ҡайһыларын баҙарға сығарып һатып та килә. Урынына ҡайҙандыр ябаға ғына ҡолон-ҡырҡмыш алып ҡайта ла, тегеләр һәүетемсә күрмәлекле генә булып көрәйә лә китә.
– Ат затын ҡолон сағынан таныйым мин, – тип маҡтанып та ала.
Һатырға тигәндәрен айырыбыраҡ ашатып, тиреһен йылҡылдағанса ҡырғыслап йыуып, ялдарын үреп ҡуя Сибәғәт. Үҙе лә күҙгә күренеп ит ултырып, мыҡтыланып китте. Туя ит ашап, ҡымыҙ эсеп йөрөгәс ни. Ике йыл самаһы йәшәп ташланы бында егет.
Ҡайһылай белеп әйткәндәр: етемдең ауыҙы ашҡа тейһә, танауы ҡанай, ти. Ат шәйҙәре – эсендә йәне генә юҡ, хайран итеп биҙәлгән зиннәтле эйәр-өпсөн урлап тотолдо хужаһы. Сибәғәт үҙе лә баҙарға ат алырға килгән байҙың бейеп торған арғымағынан былай, ҙур аҡыҡ ҡаш, көмөш көмбәҙҙәр беркетелгән эйәр башына, аҫылташтары күҙҙең яуын алып йылҡылдаған күмелдерек-айылдарына иҫе китеп ҡарап торғайны. Ҡабаш та һеләгәйен йыя алмай, шул яҡҡа күҙҙәрен уйнатҡанын күрҙе ул. Нәпсеһе еңгән. Төнө менән ниҙер һөйрәп индергәнен ишетеп ятҡайны ялсы, тик шул һынлым алйотлоҡ ҡылыры башына ла инмәгәйне. Урларға нисек уға ҡушмаған?! Икенсе көнөнә үк тоттолар.
Нимә етмәне инде уға, йорт тиһәң – йорто, мал тиһәң – малы, эргәһендә ҡуштанланып йүгереп торған ҡатыны бар. Ул тиклем байлығын ҡалдырырлыҡ итәк тулы балаһы ла юҡ бит әле. Ҡомһоҙлоҡ! Ҡаҙаҡта ла уғрылыҡ – оло гонаһ, бала-саға, йәш-елкенсәкте “әҙәмдең ала ебе аша атлама, кешенекенә теймә” тип киҫәтеп кенә торалар. Ат шәйҙәрендә тылсым көсө бар тип инаналар, етмәһә. Шуға күрә хужа ҡылғаны ат урлауҙан да яманыраҡ һанала икән әле уларҙа.
Ҡабашты ыштанын ғына ҡалдырып сисендереп, битенә ҡором яғып, ике һыбайлы ҡамсы менән яра-яра ауыл халҡы алдына сығарҙы. Ишелгән ҡайыш хужаһының инде сей иткә әйләнгән арҡаһына тейгән һайын, Сибәғәт бөтә тәне менән шул ауыртыуҙы тойоп, һалҡын тиргә батты. Яңыраҡ аттан осоп ҡалған бер малай нимәнәндер өркөп, аҡ-ҡара күрмәй сапҡан йылҡы өйөрө тояҡтары аҫтында ҡалып һәләк булғайны. Аттарҙың күҙе бер аларһа, туҡтатырмын тимә, тапап ҡына уҙа улар. Эйәһен дә тыңламай. Ҡабаштың ауылдаштарын да шул өйөргә оҡшатты: бала-сағаһына тиклем сыҡҡан, ҡыҙҙар ҡурҡып сырылдашып бер-береһенә һырыҡһа ла, малай-шалай, ололарға эйәреп, ерҙән ҡомташтар, ҡатҡан балсыҡ ҡармап алып, ҡысҡыра-ҡысҡыра ҡараҡҡа һелтәй.
Нәфрәтле тауыштар хатта олоуға оҡшап китә:
– Уғры, уғры, йылҡы уғрыһы! Хурлыҡ, хурлыҡ!
– Оят, оят, йөҙө ҡара!
– Нәҫелеңде хур иттең!
– Йәлләү күрермен тимә!
Ҡарасы, бер табаҡтан ашап йөрөгән дуҫтары ла алдан йыйып ҡуйылған таштарын аҡыра-баҡыра сойорғота ғына. Был вәхшәткә шаһит булған береһе лә язалау халыҡ хәтеренән юйылғансы эт ботонан да кәкерерәк шундай яҙыҡлы эшкә тотонмаҫтыр ул.
Ауыл осона сыҡҡас, Ҡабашты ат ҡойроғона бәйләп, дала буйлап һөйрәтеп алып сығып киттеләр...
Ире үлтерелгәс, ҡайтып китергә ишаралап, байбисә Сибәғәтте ашатмаҫ булды. Һөйләшмәй ҙә, үҙ яғынан сыҡмай ҙа. Ҡайғыһынан да ни эшләргә белмәгәндер, бәлки. Шулай ҙа егеттең әйбер-ҡараһын йыйнарға тотонғанын күргәс, төптө буш итмәне: арыу ғына аҡса, баҫтырма ит, боҙолмаһын өсөн тоҙлап ҡарындыҡҡа май һалып, көлсәләр бешереп, оҙатып ҡалды. Баҫтырма ит тигән ризыҡ тураһында егет ошонда ғына Ҡабаштан ишетте.
“Имеш, Сыңғыҙ хандың бер сиреүе яңы һуйылған йылҡы итен, урын тапмағас, эйәре аҫтына һалған да алған, – тип аңлатты уныһы. – Ул шунда баҫылып, тығыҙланып, ат тирен һеңдереп, тәмле бер аҙыҡҡа әйләнгән дә ҡуйған, ти. Шунан ҡалған, ти, ул атамаһы”.
Ҡаҙаҡ үҙе лә итте әҙ генә тоҙға манып тотоп, эйәр аҫтында баҫырып йөрөтөп, әҙерләп ала ине.
Үҙенә кәләшлеккә инселәнгән Сәүле моңһоу ғына ҡул болғап оҙатты. Тол ҡалған ҡатын хәҙер уны ла ҡайтарып ебәрер, моғайын. Ат ҡарағы ҡатыны даны менән үҙе лә бында йәшәй алмаҫтыр. Семей яғынан алып ҡайтылған бай ҡыҙы булған. Туғандары, ихтимал, яңғыҙ ҡалдырмаҫ. Әлегә уларҙың икеһенең дә алдында – билдәһеҙ яҙмыш.
Ана шул язалау күренеше Сибәғәттең зиһененә инеп ултырып һаташтыра икән бит.
Ҡамыл өҫтөндә салҡатан һуҙылып төшкән һалдат ыңғырашып, ауыҙынан ҡан бөркә-бөркә аңлатырға тырыша:
– Мин ғәйепле түгел, мин урламаным. Биллаһи, мин түгел.
Күренмәгән кемдер һуҡҡан кеүек кәүҙәһе тартышып-тартышып ҡуя.

Дауамы бар.