Оҙон аҡса бармы ул?

Ғүмерҙә уйламағанда, көндө төнгә алыштырып, миңә бер ялһыҙ өс ай Алыҫ Себерҙә эшләп ҡайтырға тура килде. Ямал ярымутрауында, Төньяҡ Боҙло океандың Карск диңгеҙенә яҡын урында.

Арктикаға барып эләгеүем Айҙан Ергә төшөүгә тиң ине. Мине Лунтик тип атаусылар ҙа булды. Сөнки бөтөнләй башҡа менталитет, башҡа кешеләр, башҡа психология. Һөт өҫтөндәге ҡаймаҡ һымаҡ ҡына булған икән дә Башҡортостандағы тормошом, тигән фекер тәүге эш төнөндә үк тыуҙы. Кабинетта компьютер артында ултырған мәлдәр һағындырҙы. Сөнки бында минең эш ҡоралы – ручка түгел, ә швабра һәм йыуғыс булып сыҡты.

Интеллигенттар мөхитендә генә йәшәп, эшләп өйрәнгәс, эшселәр араһында әҙерәк баҙап ҡалдым. Унда үҙ кеше булып китер өсөн тиҙ арала яңы шарттарға яраҡлашырға кәрәк ине. Был ныҡ ауыр бирелде. Әммә түҙҙем. Ҡыйын саҡтарҙа, тешемде ҡыҫып: «Был бит ваҡытлыса. Өс ай – өс йыл түгел бит», – тип үҙемде йыуаттым.

Мине, журналист һәм яҙыусы булараҡ, Себерҙә эшләгән ҡатын-ҡыҙҙарҙың психологияһы, яҙмышы күптән ҡыҙыҡһындыра ине. Ошо оҙайлы, мажаралы сәфәрем ваҡытында күп һорауҙарыма яуап тапҡандай булдым.

...Арктиканан ҡайтҡаныма ике аҙна булып китте. Һаман да был тормоштоң кәлиәһенә инә алмай интегәм. Көндөҙ йоҡо баҫа, төндә йоҡлап булмай, йә таңғы биштәрҙә уянам. Һаман да татлы ризыҡҡа күңел тарта. Сәйҙе ныҡ шәкәрләп эсәм, ҡайнатма менән балды һоҫам ғына. Магазинға инһәм, «сникерс» йә «марс» һатып алып ашайым. Быларҙың барыһының да сәбәбе – Алыҫ Себерҙә кислород етмәү. Һуңғы осорҙа урамға сығып, һауа һулайым, тип баҫып торһам, сайҡала башлай торғайным. Кислород етмәгәс, ҡан ҡуйыра. Шуға Себерҙә эшләүселәр мотлаҡ ҡан шыйыҡлай торған дарыуҙарҙы ҡулланырға тейеш. Был турала беҙгә барыу менән хәбәр иттеләр. Тромбо АСС препараты бөткәс, медпункттан аспирин алып, көнөнә бер тапҡыр дүрттән бер өлөшөн эсеп йөрөнөм.

Ашханала бутҡаһына тиклем ныҡ шәкәрле ине. Шоколад валюта урынына йөрөй. Һүҙең үтһен тиһәң, тәмле кәнфит тә ярап ҡала. Тик уны табыуы ныҡ ауыр. Магазин Салманда ғына, ә беҙ унан ҡырҡ саҡрым ерҙә урынлашҡанбыҙ. Көн дә төнгө аш мәлендә компот, каркаде, кеҫәл бирәбеҙ. Эшселәр уларҙы төрләндереп, икешәр йә өсәр стакан ала. Һыуһап ҡына йөрөйҙәрҙер инде. Крандан аҡҡан һыу эсергә яраҡһыҙ бит. Ир-егеттәр цистернала ҡырҙан килтерелгән һыу менән бүлмәләрендә лә сәй эсә. Беҙ ҙә ашарға шул һыуҙан әҙерләйбеҙ. Ут һүнһә, һыу ҙа ағыуҙан туҡтай. Плитәләр эшләмәй, икмәк бешереп булмай, дөйөм ятаҡтар һыуына башлай. Дөм ҡараңғы. Беҙҙең ғүмеребеҙ электрға ғына бәйле икәненә төшөнәһең. Ҡурҡыныс булып китә. Аллам һаҡлаһын...

Ниндәй һөнәр эйәһе икәнемде әйтмәйем бит инде. Бер мәл залда музыканы ныҡ көслө итеп ҡабыҙҙылар. Ашарға килгән ир-егеттәр бер-береһе менән ҡысҡырып һөйләшә башланы. «Ресторанда кеүек музыка ныҡ көслө, кешегә аралашыу ауыр», – тигәйнем ҡыҙҙарға, «Ресторанда ла эшләнеңме ни?» – тип эй аптыранылар. Көлкөм килде, тик өндәшмәүҙе хуп күрҙем.

Алыҫ Себерҙә ҡатын-ҡыҙҙар өсөн һөнәр самалы. Улар араһында комендант эше – иң абруйлыһы. Коменданттар үҙҙәрен бик эре, тәкәббер тота. Ҡылыҡтары, кешене әҙәмгә һанамай аҡырып һөйләшеүҙәре менән төрмәләге надзирателде хәтерләтә. Салманда бер ай эшләгәндән һуң икенсе объектҡа күсергәйнеләр, ике ай эсендә өс урын алыштырҙым. Бер ятаҡҡа инде өйрәнеп алғас, вагончикка күсерҙеләр, унан икенсе ятаҡҡа. Түҙәһең инде. Йән көйгәндә лә телеңде тешләйһең. «Был бит ваҡытлыса», – тип үҙеңде йыуатаһың. Шундай мөнәсәбәткә түҙмәүселәр бар. Бер мәл комендант тапочкаларын юғалтты. «Кемдер үс итеп йәшергәндер», – тип ныҡ көйәләнде. Аҙаҡ тапты, бәҙрәфтә унитаз аҫтына тығып ҡуйған булғандар. Үҙҙәренсә протест белдергәндәрҙер инде.

Техничкаларҙың эше лә «блатной» һанала. Душтың асҡысы уларҙа бит. Бик эре ҡыланалар. Йөҙ һыуыңды түгеп, инәлергә тура килә. Ҡатындар өсөн душҡа инеү сәғәте беҙҙең эш сәғәтенә тура килмәй ине шул.

Иң популяр эш – кухня хеҙмәткәре. Тейешле һөнәрем тура килмәгәс, шул эшкә ярап ҡалдым. Ашнаҡсыға күберәк элекке «кухонка»лар (кухня хеҙмәткәрҙәре) бара. Айырым икмәк бешереүсе ҙур ашханаларҙа ғына. Уларҙың эше шундай ауыр. Аяғөҫтө, цех ныҡ эҫе. Шул тиклем йонсойҙар.

Кухня хеҙмәткәре эше тауыҡ сүпләһә лә бөтөрлөк түгел. Икенсе объектта Наталья исемле рус ҡыҙы менән икәү генә төнгө сменала эшләнек. Киске туғыҙҙа эшкә барам. Ун ике сәғәтлек эш төнөндә ике тапҡыр эшселәрҙе ашатып, табаҡ-һауыттарын тәҙрә аша ҡабул итеп йыуаһың, ике тапҡыр залдарҙағы өҫтәлдәрҙе һөртәһең, иҙәндәрен йыуып сығараһың, бер тапҡыр цехтарҙы йыуаһың. Унан тыш һуған, кишер, кәбеҫтә йә сөгөлдөр таҙартаһың, ROBOT СOUP тип аталған йәшелсә турағыстан үткәрәһең. Көн дә ҡул менән тоҙло ҡыяр турайһың, икмәк теләһең. Кальмар менән тоҙло балыҡты таҙартыу, турау үҙе бер бәлә. Унан башҡа эше лә һанап бөткөһөҙ. Эре табаҡ-һауыт – ҙур-ҙур кәстрүлдәр, елле табалар, мармиткалар йыуыр өсөн кәмендә бер сәғәт кәрәк. Өлгөрә алмай китһәң, йөрәк тулай башлай, баш ауырта, көйөүҙән ҡан баҫымы күтәреләлер инде. Табанда ортопедик онтораҡ, сөнки төн буйы ултырып хәл алырлыҡ ваҡыт юҡ.

Наташанан уңдым. Ҡырҡ ике йәшлек ҡатын. Бик яҡшы, ихлас кеше булып сыҡты. Бүтәндәр кеүек һүҙ йөрөтмәй, ипле, аҡыллы. Уртаҡ тел таптыҡ. Ауыр мәлдәрҙә бер-беребеҙҙең күңелен йыуата инек. Ул мине «минең королевам» тип атаны. Мин уны «минең принцессам» тинем. Әле лә хәбәрләшеп торабыҙ. Ныҡ һағынам. Көнөн-төнөн бергә булып, өс ай буйы әсеһен-сөсөһөн бергә татып, туғанлашып та бөттөк инде. Ҡайтыр алдынан ул: «Минең өсөн һин әсәй ҙә, апай ҙа, серҙәш тә, ысын дуҫ та булдың. Мәңге онотмам!» – тине. Икебеҙҙең дә күҙҙәр йәшләнде. Күҙҙәр йәшләнде, тигәндәй, йыш ҡына илап ала торғайным. Балалар ныҡ һағындыра. Элемтә юҡ. Ашхана теҙеп йәбештерелгән вагончиктарҙан яһалған. Береһендә акустика ныҡ яҡшы, тауыш яңғырап тора. Бер мәл иҙән йыуып йөрөйөм, үҙем «Поговори со мною, мама» тигән йырҙы йырлайым. Шунан киттем үкһеп илап. Әсәкәйем тере булһа, мине ошо ер ситенә ебәрмәҫ ине, йәлләр ине, тип уйлайым. Икенсе залға сыҡһам, Наташам буҫығып-буҫығып илай. Икәүләп ҡосаҡлашып туйғанса иланыҡ...

Фото: Бәйләнештә.