Академик Нияз Мәжитовтың тыуыуына - 90 йыл

Яҙыусы Мәрйәм Бураҡаева иҫтәлектәренән

Тарих фәндәре докторы, профессор, донъяға билдәле ғалим Нияз Мәжитов тураһында иҫтәлектәрҙе ҡайһы осонан башлап яҙырға белмәй аптырап ҡалдым. Ғалим булараҡ, уның ғилми хеҙмәттәре, асыштары тураһында  күп яҙалар. Ә ниндәй кеше? Ниндәйерәк дуҫ булды ул? – был хаҡта яҙмалар юҡ кимәлендә.

Диҡҡәт Бураҡаев менән һабаҡташ булғас, улар эш буйынса осраштырғылап торҙолар. Шуныһы ҡыҙыҡ, береһе геолог, киенсеһе археолог был ике ғалим башҡорт тарихы менән тәрәндән ҡыҙыҡһынды. Тарих буйынса яҙған мәҡәләләре буйынса фекер  алышыу йыш була ине. Беҙҙең тығыҙ аралашыу яңы фатир алғандан һуң булды. Цюрупа менән Достоевский урамдары киҫешкән мөйөштә туғыҙ ҡатлы йорттарҙан: таҡ һанлы яҡтан – беҙгә, йоп һанлы яҡтан – Мәжитовтарға фатир бирҙеләр. Бер көн Лена менән бергәләшеп беҙгә килеп инделәр.

• Сәй менән мәшәҡәтләнмәгеҙ. Ике балағыҙҙы ҡултыҡ аҫтына ҡыҫтырығыҙ ҙа киттек безгә, - ти Нияз күрше. Киттек. Өҫтәл әҙер ине. Лена алдан уҡ иҫкәртеп ҡуйҙы:
• Тик ер аҫты ҡатламдарына төшмәгеҙ. Сығарып алыуы ҡыйын. Көнкүреш мәсьәләләре генә.
• Мин әллә ни тәрәнгә төшмәйем дә ул. Бына Диҡҡәт мезозой, кайнозойҙарға алып китә бит, - тип шаяртты ғәҙәтенсә Нияз күрше.- Ленаны тыңламай булмай, күршеләр. Көнкүреш хәлдәре. Һеҙ стенағыҙға нимә йәбештерҙегеҙ ул? Нисек? Беҙгә лә өйрәтегеҙ әле. Эзбиз ҡойолоп йонсота бит. Кейем аппаҡ була ла тора.

Ул саҡтарҙа обой йәбештереү тигән ысул Өфөгә килә генә башлағайны. Елемде үҙең яһайһың, стенаны купорос менән таҙартып йыуаһың, кипкәнен көтәһең, шунан ғына йәбештерергә тотонаһың. Таныш-тоноштар араһында тәүгеләрҙән булып беҙ йәбештергәйнек. Өйрәттек. Ер ҡатламдарына төшмәй генә сәй эстек. Ҡайтырға булғайныҡ, Нияз күрше бер тәҡдим яһаны.

• Беҙ гел генә Лена менән эйәртенешеп һеҙгә барып йөрөмәбеҙ. Әйҙә, Диҡҡәт, тәҙрәләрҙең ҡапма-ҡаршы булыуынан файҙаланып, ошолай итәйек. Фатирҙарыбыҙ ҡапма-ҡаршы. Күҙ ташлап алыуы ҡыйын түгел. Тәҙрә аша ғына хәбәрләшәйек.

Минең йомош төшһә - мин. Һинең йомош төшһә – һин тәҙрәгә ҡыҙыл сепрәк эләйек.

Килешелде. Ҡайтып киттек. Иртәгеһен Диҡҡәт тәҙрәгә күҙ һалһа, ҡыҙыл сепрәк эленгән. Өйҙә кеше бар ине. Балаларҙы ҡалдырҙыҡ та киттек. Барып инһәк, зал тип аталған ҙур бүлмәлә, диванда тотош стенанан һыпырылып , бер япма булып төшкән обой аҫтында Нияз күрше ултыра. Үҙе көлә.

• Сығарышығыҙ әле, тонсоғам бит. Ленаның ғына көсө етмәй.- Һәр нәмәнең үҙ рәте бар икән шул. Беҙ стенаны йыуып тормай ғына эзбизле көйө өҫтөнә йәбештергәйнек, бер ваҡыт шатыр-шотор итеп тотош килде лә төштө. Ярай, йоҡлап ятҡан саҡҡа тура килмәне. Ер аҫты ҡатламдарынан сығыу ҡайҙа ул, йоҡа ғына обой аҫтынан сығып булмай. “Лена, минең кеүек ирҙе бер ҡайҙан да таба алмаясаҡһың, сығарып ал”, - тейем. Әлфиә менән улы (уҡыусы саҡта ғына фажиғәле үлем тартып алды) эргәлә йүгерешеп йөрөйҙәр, көләләр.
• Обой тигән нәмәһен дә оло блат менән алғайным бит әле. Был эшкинмәй бит инде хәҙер...

Диҡҡәт, был беҙгә һабаҡ булды. Һәр нәмәнең, хатта ябай ғына эштең дә үҙ яйы, рәте булғанын онотмайыҡ!

Онотмай йәшәне, ошо хәҡиҡәтте онотмай эшләне, алдына алған маҡсатынан тайпылманы бөйөк ғалим Нияз Абдулхаҡ улы Мәжитов.

Аралашыу тығыҙ булды. Әлбиттә, эш тураһында һөйләшеү, бәхәсләшеп китеүҙәре лә булды. Әммә Диҡҡәт менән бер-береһен ныҡ ихтирам иттеләр. Ҡыҙыл сепрәктәр йыш эленде. Ғилми асыштар, яңы фекерҙәр, донъя ғилемендәге яңылыҡтар, башҡорт тарихы буйынса эҙләнеүҙәр (ул йылдарҙа фндең был йүнәлеше сиҙәм ине), һәләтле йәштәр, йәштәрҙе фәнгә ылыҡтырыу юлдары – һөйләшәһе темалары бик киң ине уларҙың.

Беҙҙең Иҫәнғолға отпускыға ҡайтҡан сағыбыҙ. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Мәликә Йосопова сәйгә саҡырҙы ла бер юлы йомошон да әйтте:

-Диҡҡәт мырҙам, минең Ринат улымдың бик ҙур хыялы бар – археолог булғыһы килә. Ҡайҙа, ҡайһы уҡыу йортонда алып була ул һөнәрҙе? Быныһы бер. Икенсенән, минең уны хирург иткем килә.

Диҡҡәт шунда уҡ ниҙер уйлап алды ла:

• Ринатты күрәйем әле. Ҡайҙа ул? –тине. Ринат икенсе бүлмәлә имтихандарға әҙерләнеп ултырған икән. Таныштылар.Шул саҡ Ринатҡа донъяла антропология тигән фән барлығын, башҡорттарҙа ундай белгес юҡлығын, был йүнәлештең иҫ китмәле ҡыҙыҡлы булыуын һөйләп, уның өсөн медицина институтына инергә һәм археологик экспедицияларға йөрөргә кәрәклеген аңлатып, бик шәп археолог Нияз Мәжитов менән таныштырырға вәғәҙә биреп тә ҡуйҙы.
• Диҡҡәт, һин миңә бик шәп хазина бүләк иттең. Ундай төплө, фанат ғалимдар һирәк була, - тип маҡтаны ғалим Ринат Йосопов тигән күренекле антрополог- этнографты. Үкенес, бик күп тамамланмаған ғилми асыштары ҡалды йәш ғалимдың. Иртә китте яҡты донъянан.

Диҡҡәт Бураҡаев та яҡты донъяны иртә ҡалдырҙы.

Нияз Мәжитов менән беҙҙең юлдар “Урал” башҡорт халыҡ ойошмаһында тоташты. Демократик үҙгәрештәр осоронда барлыҡҡа килгән был ойошманың тәүҙә үҙ урыны булманы. Идара ултырыштары, аҙ һанлы йыйылыштар өсөн Динис Бүләков (Яҙыусылар союзы рәйесе ине) союз бинаһынан бүлмә биргеләне, Нияз Мәжитов университетта аудиториялар тәҡдим итә ине. Аҙаҡ 1995 йылда Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы рәйесе итеп һайланғас,  мине ҡоролтай бинаһына саҡырып алып, “Урал” үҙәгендә алып барылған эштәр тураһында һораша, командировкаларға ебәрә ине. 

Йор һүҙле, һәр саҡ көләс йөҙлө, үҙенә лә, кешегә лә талапсан тәрән аҡыллы ғалим булды. Ҡыҙы Әлфиәнең атаһы юлынан китеүенә, уның тәғлимәттәренә тоғро ҡалыуына бик шатмын.