Эшелон Повесть Әхиәр Хәкимов (7)

Әхиәр Хәкимов

Эшелон

Повесть (7)

Бындағы аяуһыҙ мөғәмәләгә ҡаршылыҡ йөҙөнән бер төркөм әсир ашау-эсеүҙән баш тартҡайны. Осҡондан үрсер янғын һымаҡ, ризаһыҙлыҡ бөтөн лагерға йәйелә башланы. Былай ҙа ныҡлап һауығып етмәгән Дахау тотҡондарынан бер нисәһе тамам аяҡтан йығылғас, әсирҙәрҙең түҙеме бөттө. Улар, сым текмәгә ябырылып, уның бағаналарын ҡаҡшатырға, яман шаулашып, лагерь башлыҡтарының килеүен талап итергә керештеләр. Яуап урынына һаҡсы һалдаттар, автоматтарын үргә ҡаратып, шатыр-шотор ут асты. Был да ярҙам итмәгәс, бер офицер: “Арағыҙҙан ике кешене подполковник ҡабул ҡылырға риза. Дәғүәләрегеҙҙе тыңлар, иҫәпкә алыр. Йәгеҙ, ҡайһығыҙ бара?!” – тип ҡысҡырҙы. Шунда уҡ ике әсир ҡапҡанан сығып китте.
Ярты сәғәт үттеме, юҡмы, лагерҙы ҡораллы һалдаттар уратып алды. Баяғы офицер, ауыҙына тауыш көсәйткес терәп: “Тәртипһеҙлек дауам итһә, шау-шыуҙы туҡтатмаһағыҙ, ут асырға бойороҡ бирелде. Ҡойма янынан китегеҙ! Ултырығыҙ!” – тип һөрән һалды. “Беҙҙең вәкилдәр ҡайҙа? Ниңә уларҙы ебәрмәнегеҙ?” – тип ҡысҡырҙы әсирҙәр. “Бола ҡотҡоһо таратыуҙары өсөн, улар хөкөмгә тартыласаҡ”, – тине офицер.
Сараһыҙҙан дөрләп күтәрелгән янғын һүнде. Көтөлгән еңеллек килмәне. Бары тик аслыҡтан хәлһеҙләнгән биш-алты сырхау әсирҙе лагерҙан алып сыҡтылар.
Ирназарҙың дуҫы Айытбай уны: “Эштәр яман, ғуй, ҡарағым, ау! Ҡасырға кәрәк тиҙерәк”, – тип ҡурсыта. “Ҡасырһың быларҙан...” – ти бер әсир, ҡайғылы төҫтә баш сайҡап. Уны икенсеһе ҡеүәтләй: “Һөйләмә инде, бүре ауыҙынан ҡотолоп, айыу тырнағына ҡаптыҡ...”
Улай ҙа өмөтһөҙ – шайтан. Бөгөнгө хәлдәрен ыңғайға юраусылар ҙа бар. Йәнәһе, дошман ерендә булған кешеләргә шик тотолоуы тәбиғи ҙә инде, бының өсөн үпкәләргә ярамай: төҙөлгән исемлек буйынса юллап, һәр кемдең немецтар ҡулына нисек эләгеүен асыҡлағас, ғәйепһеҙҙәр ҡайтарып ебәрелер.
– Эйе лә баһа! – ти мөһабәт һынлы украин егете Микола, килешле дуға мыйығын һыйпап.– Әйтегеҙ, минең ни ғәйебем? Ике йыл буйы концлагерҙа ыҙа сиктем, унан мең бәлә менән ҡасып ҡотолғас, Словакияла партизандар отрядында һуғышып йөрөнөм. Был хаҡта документым, миҙалым бар. Теге подполковник уларҙы делоға теркәп ҡуйҙы...
– Эй, брадарлар, бер худоға сығынайлыҡ! Нә ки ағырлыҡмы, бәхту-саодатмы курсә, одамның тәҡдире уның ҡулындалыр. Ҡисмәт бу... – тип оло ғына йәштәге үзбәк һүҙ ҡыҫтырҙы ла ауыҙ эсенән доға уҡырға кереште.
– Нимә һөйләй, ә? – тине украин егете, Айытбайҙың еңенән тартып. – Аңлаһаң, беҙгә лә тәржемә итеп бир.
– Ни тиһен? Аллаға һыйынырға өндәй. Яҡшылыҡ та, яманлыҡ та уның ихтыярында, ти.
– Эшебеҙ көйлө икән улайһа! – тине лә Микола, үзбәктең ҡулбашына шапылдатып һуғып ҡуйҙы.
Иптәштәренең икеле-микеле һүҙенә сәйерһенеп ҡолаҡ һалып, Ирназар үҙенсә фекер йөрөттө. Уйлауынса, әсирҙәрҙең тикшереүҙән үткәрелеүе һис тә ғәйре тәбиғи хәл түгел һымаҡ. Әйҙә, тикшерһендәр. Белһендәр бынау тотҡондарҙың күбеһенең дошманға үҙ ихтыярҙары менән баш һалмауын. Бит, дөрөҫөн әйткәндә, бөтөн ғәйеп генералдарҙа. Тәүҙән үк фашистарға ныҡлы ҡаршылыҡ ойошторолһа, ҡот осҡос ҡыйралышҡа юл ҡуйылыр инеме лә бынау тиклем кеше әсир төшөр инеме? Эш тикшереүгә ҡалғас, быныһы ла фашланыр, ябай һалдаттар менән түбәндәге командирҙарҙың ғәйепһеҙлеге лә асыҡланыр. Ә хәҙергә теште ҡыҫып түҙергә тура килә. Яҙмыштарының төптө бүтән юҫыҡта хәл ителеүен ул белмәй ине әле. Ғәҙеллектең еңәсәгенә ышана ине.
Ҡарауылдағы һалдаттарҙың үҙ-ара һөйләшеүенән Брестҡа тағы бер эшелон әсирҙәр килеүе, уларға урын кәрәклеге ишетелде. Бындағыларҙы иһә, ашыҡтырып, станцияға ҡыуҙылар.
Көн һыуыҡ. Үҙәктәргә үтеп ҡырҡыу ел иҫә, ҡар ҡатыш ямғыр һибәләй. Әсирҙәрҙең өҫтөндә бер ҡат йәйге кейем. Уларҙы иҫке генә йөк вагондарынан төҙөлгән эшелон алдында туҡтатып, исемлек буйынса барларға керештеләр. Йылы һырма өҫтөнән көләпәле плащ-палатка кейгән һаҡсылар артыҡ ҡабаланмай. Үҙ исем-фамилияһын ишетеп алға сығып баҫҡан һәр әсирҙе күнегелгән таҫыл хәрәкәт менән тентейҙәр ҙә вагонға индереп ебәрәләр, ә сафтағылар дер-дер ҡалтырап, күшегеп, үҙ нәүбәтен көтә.
Ниһайәт, бер нисек тә йыһазланмаған вагондарҙың һәр ҡайһыһына ҡырҡлап кеше тултырып, ишектәрҙе шаҡ-шоҡ бикләп алдылар. Ярай әле, вагон уртаһында бәләкәсерәк тимер мискәнән яһалған мейес йораты бар икән. Эргәһендә бер биҙрә ташкүмер тора, ҡоро сыра ла ҡуйылған. Мейес шунда уҡ яғып ебәрелде.
Эшелон яй ғына ҡуҙғалып китте, йөрөшөн бер шәбәйтеп, бер әкренәйтеп, көнсығышҡа табан юлланды.
Әсирҙәр ҡып-ҡыҙыл булып ҡыҙған мейесте һырып алдылар. Этешеп-төртөшөп, уға яҡыныраҡ барырға тырышҡан бер-икеһе абайламаҫтан ҡулдарын бешергәс, вагонға староста итеп ҡуйылған Микола араға төштө. Йылынырға, еүеш кейемдәрҙе киптерергә сират урынлаштырылды.
Биҙрәләге күмерҙең яртыһы “һә” тигәнсе янып бөттө. “Иртәгәһе көндө лә уйлағыҙ”, – тип Микола яғыуҙы туҡтатты. Тимер мейес нисек ҡыҙһа, шулай уҡ бик тиҙ һыуынды. Таҡта стеналары ҡөҙрәт менән тигәндәй таралып төшмәйенсә, туҡтауһыҙ шығырлаған вагон эсендә ел уйнай, түбәнән һыу тамсылай. Ирназар тамағын ҡыҫып көрһөнә, уға арҡаһын терәп, һыуыҡтан бөршәйеп ятҡан Айытбайҙы уятып ҡуймағайым тип, көҙән йыйырған беләген ҡуҙғатыуҙан да тыйылып бара.
Зиһенен береһенән-береһе хәүефлерәк уйҙар ҡайната уның. Петрҙың ҡулға алыныуын ишеткән мәлдә күңеленә ҡағылып уҙған борсоулы аяныс моң туҡтауһыҙ сыңлай, ниҙер әшкәртә. Тикшереү һөҙөмтәһен юлда хәбәр итербеҙ, тигәйне һаҡсылар. Тәүге туҡталышта уҡ әсирҙәр был хаҡта һорашып тауыш күтәргәс, эшелон начальнигы, теш араһынан сыртлатып төкөрөп: “Даулашырға хаҡығыҙ юҡ, көтөгөҙ!” – тип екерҙе.
Юлдаштарының уфтанышып һөйләшеүенән дә, үҙенең тойомлауынан да иреккә сығыу көндәренең ҡабат кисегеүен аңлағайны инде Ирназар. Аңлағайны, ләкин ышанғыһы килмәне быға, сөнки улай булырға тейеш түгел. Ҡайһылай уйлағанда ла, әсирҙәрҙе был рәүешле ыҙалатыу – аҡылға һыймаҫ мәғәнәһеҙлек, хатта енәйәт. Бит уларҙың күпселеге – өйҙәренә ҡайтып әҙерәк ял иткәс тә, ил хеҙмәтенә тотонорҙай йәп-йәш кешеләр. Кәрәкмәйме ни һуғыштан йонсоған Рәсәйгә эшсе ҡулдар?..
Уйланып ята торғас, Ирназар серемгә талды. Күпме йоҡлағандыр, төшөндә Фәйрүзәне күреп, уның һағышлы тауышына айбанып уянып китте. Имеш, улар ҡулға-ҡул тотоноп, Ҡаҙаяҡ буйына төшөп баралар икән. “Мин көнөнә генә ҡайттым, хәҙер үк кире китәм”, – ти, имеш, Ирназар. “Эй, Хоҙайым! Күргәндәй ҙә булманымсы. Тағы ҡасан күрешербеҙ?” – тип көйөнә Фәйрүзә. “Тиҙ ҡайта алмам, Фәйрүзәкәйем, һин көтмәҫһең инде мине, шуға эсем өҙөлә...” “Юҡты... – ти Фәйрүзә, күҙ йәше аша йылмайып. – Башҡорт бисәһе лә баһа мин. Түҙермен, көтөрмөн...”
Төштә генә әйтелһә лә, был һүҙҙәр Ирназарҙың ғазаптарҙан йонсоған йәненә шифалы дауа ине. Шуныһы үкенес, ул Фәйрүзәнең төҫөн-ҡиәфәтен шәйләй алмай уянды. Ә тауышы йөрәгенә майҙай яғылып бара.
Ул шунда уҡ Фәйрүзәгә яҙаһы хатын күңеленән барларға кереште, “Һөйөклөм Фәйрүзә, – тип өндәште уға. – Ниндәй генә яфалар күрһәм дә, бөтөнөһөнә түҙермен, тик һағыныуға сыҙар хәлдәрем ҡалманы. Ҡасан ҡайтып, күкрәгемә ҡыҫам инде һине. Ни гонаһтарым өсөн миңә был ғазаптар...”
Күп тә үтмәне, әсирҙәрҙе борсоған билдәһеҙлек юғалды. Уларға һуғыш ҡорбандары тип түгел, енәйәтселәр итеп ҡарауҙары асыҡланды. Бығаса битарафыраҡ күренгән офицерҙар көндән-көн ҡырҡыуыраҡ өндәшә башланы, һирәк кенә туҡталыштарҙа, тотҡондар тышҡа һөрөп сығарылыу менән, уларҙы автоматсылар уратып баҫа. “Бер аҙым – уңға, бер аҙым һулға атлаған кеше ҡасҡанға һанала, һаҡсылар иҫкәртеүһеҙ ут аса! Тубыҡланырға! Һөйләшмәҫкә!” – тигән ҡырыҫ командалар яңғырай, йөрәктәргә дәһшәт һалып, уҫал эттәр лауылдаша. Бәйҙән ысҡынһалар, күр ҙә тор, бисара әсирҙәрҙең өҫтөнә ырғырҙар.
Йәнә баш бирмәгән, ризаһыҙлыҡ белдереп шаулашҡан тотҡондар шунда уҡ сафтан йолҡоп алына. “Карцерға!..” – тип бойороҡ бирә нәҙек сыйылдыҡ тауышлы офицер. Тегеләр мейесһеҙ һыуыҡ вагонға бикләнә. Ҡаштары төйөүле, уҫал ҡиәфәтле һаҡсылар: “У-у, ҡәбәхәт һатлыҡтар! Һеҙҙе пулеметтан ҡырырға кәрәк ине әле, бәхетегеҙ...” – тип, бәләкәс кенә ҡаршылыҡты ла яралғыһынан уҡ баҫырға, быуып ташларға әҙер тора.
Айытбай үҙенә урын тапмай һуғылды.
– Эй, Ирназар! Эй, яҡташ! Тыңламаның мине. Беҙгә бит Бреста саҡта уҡ ҡасырға кәрәк булған! – тине, дуҫының унһыҙ ҙа толҡаһыҙ әрнегән йөрәгенә ут һалып.
– Ярай, әмәлен табып ҡастыҡ та, ти. – Ирназар сырайын һытты. – Документһыҙ, бер ҡабым ризыҡһыҙ ҡайҙа барып баш төртөрбөҙ?
– Рәте табылыр ине әле. Үҙ еремә ҡайтып етһәм, Ҡаҙағстан иркен, бер түгел, мең кеше боҫоп ятыр урындар бар...
– Юҡ, Айытбай, беҙгә йәшерен-батырын ҡайтырға ярамай. Ғәйебебеҙ юҡлығын иҫбат итеп, аҡланып ҡайтырға кәрәк.
– Аҡланып!.. – тип үсекләне ҡыҙыу ҡанлы Айытбай. – Нимәнән аҡланырға миңә? Үҙем теләп әсир төштөммө? Совет иленә хыянат ҡылып, яҙыҡ юлда йөрөнөммө?..
– Һеҙ йәшһегеҙ, ни күрһәгеҙ ҙә сыҙарһығыҙ... – тип һүҙгә ҡушылды үзбәк ағай, ҡаж-ҡож йүткереп. – Рур тигән ҡәһәрле ерҙә емерек күмер шахтаһының һыуын сығарҙыҡ. Эй, унда эшләгән әсирҙәрҙең ҡырылыуы... Билдән һыу кисеп, үпкәләремде һыуыҡ ҡыуырҙы. Илгә ҡайтып, дауа табырмын тигәйнем. Беҙҙең Фирғәнәлә йылы ул. Ҡайтып йығыла алмам, үлермен, ахырыһы...
Вагондағыларҙың өнһөҙ килешеүе буйынса, уға мейес эргәһенән урын биргәйнеләр. Шуға ҡарамаҫтан, ул йылыға туймай, арыҡ тәнен ҡаҡшатып, йүтәл быуып бара. Көнө һанаулы ине инде байғоштоң.
Ирназарҙың күҙенә йоҡо ҡунмай. Ниңә былай интектерәләр унһыҙ ҙа дүрт йыл буйы тотҡонлоҡта зарыҡҡан, йәшәү менән үлем ыҙанын уҙған һалдаттарҙы? Ҡайҙа алып баралар уларҙы? “Тикшереүҙән үтәһегеҙ ҙә ҡайтып китәһегеҙ”, – тигәйнеләр бит Брест лагерында. Асылда иһә һаҡсылар уларға, хас дошманға ҡараған һымаҡ, аяуһыҙлыҡ күрһәтә.
Яй ғына тыҡылдап барған эшелондың ҡайҙа юл тотоуын да, үтелгән ҡала йәки станцияларҙың исемдәрен дә белерлек түгел, һирәк-һаяҡ туҡталғанда поезды станцияның кеше-ҡара йөрөмәҫ алыҫ көрсөгөнә индереп текәйҙәр. Быныһы ҙур тикшереү икән. Ниндәйҙер ҡырҡа тәртип буйынса, ундай туҡталыш гел төнгө сәғәттәрҙә яһала. Вагондан төшөүгә әсирҙәрҙең күҙен тиҫтәләгән машина фаралары сағылдырып ебәрә, даими һаҡсыларҙан тыш, эшелонды әллә ни арала килеп еткән һалдаттар уратып ала. Исемлекте барлап сыҡҡас, тотҡондарға әҙәм ашамаҫ шыйыҡ һурпа, бысыҡ икмәк йораты таратыла. Бөтөн эш алдан уйланылған, ҡәтғи ҡанунға буйһондоролған. Айытбай кеүек сая егеттәр, алан-йолан ҡаранып, тирә-йүнде күпме байҡамаһын, ҡасырҙай тишек-тошоҡ юҡ. Ҡасыу ҡайҙа! Был ҡоршауҙан кеше түгел, ҡанатлы ҡош осоп сыға алмаҫ.
Вагон тышында һөйләшкән тимер юлсыларҙың өҙөм-йортом һүҙенән шундай төнгө туҡталыштарҙың береһе Харьков ҡалаһында булыуы билдәле ине. Тимәк, бикле эшелон һаман көнсығышҡа ҡыуыла, ләкин юлдың аҙағы мәғлүм түгел, һаҡсыларҙан һораның ни, һораманың ни, яуап урынына, һатлыҡтан һалдырып, әшәке һүгенергә, киҙәнергә торалар.
Эш былайға киткәс, үҙебеҙҙең иҫәнлекте нисек тә ғаиләгә хәбәр итергә кәрәк, тигән фекергә килде әсирҙәр. Ләкин был мөмкин түгел ине. Ҡәләм-ҡағыҙ ҙа, хат яҙырға рөхсәт тә юҡ. Улай ҙа, һалдат төтөн менән йылыныр, беҙ менән ҡырыныр, тигән һүҙ уйынын раҫлағандай, бының да яйын тапты бер-икеһе. Улар туҡталыш ваҡытында аяҡ аҫтына ел осороп килтергән ҡағыҙ боҫҡаҡтарын эләктергәйне. Кемдеңдер кейем аҫтарында йәшереп һаҡлаған ҡәләм остоғо ла бар икән. Тегеләр шунда уҡ, бысранып бөткән ҡағыҙҙы таҙартып, шымартҡылап, эшкә тотондо. Хаттар өсмөйөшләп бөкләнде, адрестары яҙылды, бары тик, һаҡсыларға һиҙҙермәйенсә, берәй станцияла ишек ярығынан тышҡа ырғытаһы ҡалды. Арыу кеше табып алһа, почта йәшнигенә һалмай булмаҫ, тип өмөтләнде улар. Кем белә, ысынлап та, ул хаттар тейешле кешеләренә барып юлыҡҡандыр.
Ирназар быны хупламаны, юлдаштары биргән ҡағыҙҙы алманы. Уның хаттары күңелендә генә яҙылып килде. Хәҙер, дүрт йыл буйы зым-зыя юғалып торған кешенән анауындай ташландыҡ ҡағыҙ битенә сыймаҡлаған хат барып төшһә, әсәһе менән Фәйрүзәнең ҡоттары осмаҫ тимә. Ул үҙенең йәрәхәтле килеш әсир ителеүен, бәндә сыҙамаҫ яфалар кисереп, бер тотҡонлоҡтан икенсеһенә эләгеүен аҙаҡ ҡына, өйгә ҡайтып уй-хисе, йөрәге урынына ултырғас ҡына һөйләп бирер. Унда ла иң үлемесле хәлдәрҙе артыҡ сурытмаҫ, әҙләп-әҙләп осон сығарыр. Эйе, хат яҙып, былай ҙа ут йотоп йәшәгән ғәзиздәренә көнэлгәре ҡайғы өҫтәргә ярамай ине, уйлауынса. Ҡасан да булһа ҡайтыр бит инде ул. Ғәҙеллек барҙыр ҙа баһа донъяла...
Брестан ҡуҙғалып китеүгә аҙна үткәндә вагондағы өс кеше вафат булды. Уларҙың береһе үзбәк ағай ине. Бахыр аҙаҡҡы һулышынаса йәмәғәтен, балаларын хәтерләп иланы, йәйгелектә ут бөркөп ятҡан Фирғәнәһе менән һаташты. Яҡты донъянан ясинһыҙ китеүенә айырыуса эсе өҙөлдө байғоштоң. Үкенескә, юлдаштары араһында изге мосолман доғаһын белгән бер кем дә юҡ ине.
Былай ҙа яй барған эшелондың йөрөшө, ни сәбәптәндер, Харьковтан һуң тағы ла әкренәйә төштө. Вагондар, бер-береһенә туҡышып, стрелкаларҙан шалтыр-шолтор итеп уҙа ла станция сигендәге запас юлда туҡтай. Эшелон менән бергә ваҡыт та туҡтағандай була. Тышта хәрәкәт тә, тауыш-тын да юҡ. Тормоштоң тәбиғи айышынан йолҡоп алынған кешеләр, әйтерһең, әҙәми зат йәшәмәҫ ҡырағай утрауға килтереп ташланған да улар тураһында онотҡандар.
Оҙаҡ тора эшелон. Ярты көн үтә, бер көн. Етәһе ергә еттек, ахырыһы, ошонда туҡталабыҙ, күрәһең, тип уйлағанда, башлыса төнгө сәғәттәрҙә, вагондар һиҙелер-һиҙелмәҫ хәрәкәткә килә. Йөрөш тиҙләшә. Эшелон, ел ҡыуалағандай, таһырлап алға ынтыла. Бәлки, сираттағы туҡталыш аҙаҡҡыһы булыр, тип өмөтләнә тотҡондар. Ләкин анау ялҡытҡыс тәртип ҡабатлана ғына. Бикле ишектәр асылмай, төшөргә команда юҡ.
Ирназарҙың ятыр ере мөйөштә ине. Ҡолаҡ төбөндә ниҙер сыҡылдай, ҡайҙандыр ел өрә. Ҡараңғыла һәрмәнеп ҡараһа, бер-ике таҡта урынынан ҡупҡан икән. Ярай, көндөҙ йүнәтермен әле тип, ул ҡаҡшаған таҡталарҙы арҡаһы менән терәберәк ятты ла серемгә талды.
Күпме йоҡлағандыр, күргән төшөнән айбанып, уянып китһә, эшелон тағы туҡтап тора. Ҡайҙалыр зәғиф кенә сипылдап паровоз ҡысҡыртып ҡуя, алыҫлаша барып, тәгәрмәстәр тыҡылдай. Таң яҡын, ахырыһы. Ирназарҙың сос ҡолағына тоноҡ ҡына булып әтәс тауыштары салынып ҡала.
Төшөнә Одарка кергәйне уның. Имештер, билтәк һынын һығылдырып, көлөп-йылмайып, Ирназарға мөлдөрәмә тулы тәгәс менән һөт бирә икән ул. Ә Ирназар һыуһаған, уға һөт түгел, һыу кәрәк. “Ниңә ҡыҫтайһың уны? Бына бит, бер биҙрә һыу килтерҙем. Эсһен туйғансы”, – ти, имеш, Илько... Ул да булманы, Ирназарҙың күкрәгенә автомат килеп терәлде. Фашистың ниҙер ҡысҡырыуына һиҫкәнеп уянды ла инде ул. Ә һыуһауын, ысынлап та, бик ныҡ һыуһаған икән. Тамағы ярылып бара, башы ут ҡапҡандай ҡыҙа, ҡабырғаһындағы йәрәхәт йөйө һулҡылдап һыҙлай. Әйтерһең, унда бәләкәс кенә уҫал януар кереп ултырған да, йәтешләп ята алмайынса, улай-былай борғолана. “Шул ғына етмәгәйне миңә. Бынау билдәһеҙлек өҫтөнә, ауырып та йығылһам, яңынан аяҡҡа баҫыуҙары, ай-һай...” – тип уйлап өлгөрмәне Ирназар, вагон тышында сыртлатып шырпы һыҙған, шым ғына һөйләшкән ауаздар ишетелде.
“Власовсылар эшелоны, ахырыһы”, – ти тыштағыларҙың йәш тауышлыһы, шаҡ-шоҡ итеп вагон тормозын тикшергән ыңғайҙа. Тимер юлсылар икән. Икенсеһе: “Юҡтыр, ҡустым, власовсыларҙы былай оҙаҡ тотмайҙар. Поезд туҡтар-туҡтамаҫ, паровозды алмаштыралар ҙа, ашыҡтырып, ары оҙаталар...” – тип яуапланы. “Кем булһалар ҙа, бәхетһеҙ йәндәр инде”, – тине тәүгеһе.
Тәне эҫеле-һыуыҡлы булып, Ирназар ҡысҡырып ебәрә яҙҙы: тыштағы тимер юлсылар башҡортса һөйләшәләр ҙә баһа! Тимәк, эшелон уның тыуған яҡтарына килеп туҡтаған. Эх, беләһе ине, ниндәй станцияла тора икән ул? Быны белеүҙең файҙағамы, зыянғамы булырын уйларға ваҡыт ҡайҙа. Теге кешеләр тәмәкеләрен тартып бөтөрҙәр ҙә бүтән вагондар янына китерҙәр. Юҡ, ысҡындырырға ярамай ҡулай форсатты...
Ирназар, ҡулы ҡалтырап, урынынан ҡупҡан таҡтаны ситкә шыуҙыра һалды ла, ауыҙын ярыҡҡа терәп: “Эй, тыштағылар! Ниндәй станция был, ә?” – тип бышылданы.
Тегеләр, ер аҫтынан ишетелгәндәй тауышҡа һиҫкәнеп, шып туҡтаны. Өндәшерҙәрме? Шымтайып ары китерҙәрме? Бер-ике аҙым атлап та ҡуйҙылар, шикелле, инде. Юҡ, туҡтанылар, ә яуап бирергә ашыҡмайҙар. Беләләрҙер, әлбиттә, тотҡондар менән һөйләшергә ярамауын. Баш ҡәҙерле. Һаҡсылар һиҙеп ҡалһа, эш харап.
“Туҡта әле, ағай, беҙҙеңсә өндәште түгелме һуң был әҙәм?” – тине, ниһайәт, тимер юлсыларҙың береһе, “Һөрәнләмә! Кем булһа ла, беҙҙең унда эшебеҙ юҡ, – тип бышылданы икенсеһе. Улай ҙа яҡыныраҡ килеп: – Башҡортмо ни һин? Ә туҡтаған ерегеҙ – Ярыҡташ станцияһы...” – тине лә, ҡабат өндәшкәнде көтмәйенсә, аяҡ аҫтындағы ҡырсынташты шағыр-шығыр килтереп, китеп тә барҙы ике тимер юлсы.
Ирназарҙың күҙенән йәш атылып сыҡты. Үҙ телендә әйтелгән өҙөм-йортом ғына һүҙҙәр ҡолағында моңло көй һымаҡ яңғырай, йөрәге күкрәген ярып сығырҙай булып ярһып тибә, ирек даулап тулғана.
Һуңғы көндәрҙә Ирназар, күрәсәгем шулдыр тип, яҙмышҡа баш эйеп, вайымһыҙ торғонлоҡҡа бирелә башлағайны. Аслыҡ, билдәһеҙлек, шәфҡәтһеҙ мөғәмәлә артабан да дауам итһә, юлдаштарының байтағы кеүек, ул да һынасаҡ ине. Тимер юлсы яҡташтары менән һөйләшкәс, ул баҫлыҡтырғыс йоҡонан уянып киткәндәй булды, ауыртыу-һыҙланыуҙары онотолдо. Айыҡ аҡыл дәлилдәрен ситкә атып, йөрәгендә бола сатҡыһы көйрәне уның.
Ярыҡташ... Үҫмерлегендә ҡыш буйы, сатлама һыуыҡтарға, күҙ асҡыһыҙ ыжғыр бурандарға ҡарамай, элеваторға ашлыҡ ташыған саҡтарҙа, был станция, ер сигендәге һымаҡ, алыҫ күренә торғайны Ирназарға. Ат ҡойроғона төртөлөп, санала көжөрәйеп бараһың-бараһың да, һыуыҡ електәргә үтә башлағас, йөктән төшөп, юл иңкеүгә тартылған урындарҙа тыз-тыз йүгерәһең. Шунһыҙ ярамай. Йүгерергә иренһәң, шыҡырайып туңыуыңды һиҙмәй ҙә ҡалырһың. Ә юлдың аҙағы күренмәй, һепертмә буран һыҙғырыуына, ҡайҙалыр бүреләр олоуына ҡолаҡ һалып бара торғас, ҡараңғы төшә, алда Ярыҡташтың уттары йымылдай башлай. Ялҡытҡыс оҙон сәфәрҙең сиге яҡынлаша...
Ә хәҙер был ара Ирназарға “һә” тигәнсе йүгереп уҙырлыҡ яҡын тойолдо. Нисә әйтһәң дә, әле ҡыш түгел, көҙ генә. Бураны-һыуығы юҡ, ямғыр ҙа яуып тормай. Моңмо ни аяҡтары һау кешегә илле саҡрымлыҡ юл. Елкенеп атлаһаң, күҙ бәйләнеүгә Орловкаға етәһең. Берәй кәбән аҫтына боҫоп хәл алғас, таң алдынан ары китәһең. Ни барыһы ун ике саҡрым юл үтәһең ҡала...
Шулай уйлай, күңеленән иҫәп ҡора Ирназар, ә ҡулдары, гүйә, уның ихтыярынан тыш, ҡаҡшаған таҡталарҙы бер-бер артлы ҡайыра. Ысынлап та, башындағы аҡылы ҡулына күскәйне, ахырыһы, уның. Таҡталарҙың аҫтағы ҡаҙаҡтары ғына һурыла, тотошлай йолҡоп алынмай. Аҙаҡ уларҙы урындарына ҡағып ҡуйырҙар.

Дауамы бар.

Альбина Таҡалова һүрәте.