Быуаттар тоташҡанда... (1)

Зөфәр Ирғәли улы Йәнекәйев (1951) – дәүләт эшмәкәре, хоҡуҡ белгесе.
Баймаҡ районы 1-се Моҡас ауылында тыуған.
1990 – 1995 йылдарҙа Башҡортостан Юғары Советы депутаты; Халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм интернациональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе. 1995 – 2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Закондар сығарыу палатаһы депутаты, Европа Төбәктәр палатаһында (Европа Советы, Страсбург) Рәсәй Федерацияһы вәкиле. 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһы Конституция Суды рәйесе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. Юридик фәндәр докторы. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы.

Атай-әсәй, бала саҡ

Минең башланғыс кластарҙа уҡыуым Сталиндың шәхес культын рисуай итеү осорона тура килде. 1961 йылдың октябрь (17 – 31) айында КПСС-тың XXII съезы үтте һәм уның ҡарары нигеҙендә Сталиндың мәйете мавзолейҙан сығарылды. Шул уҡ ваҡытта Сталин исемен йөрөткән хужалыҡ, мәҙәниәт үҙәктәренең исемдәре үҙгәртелде. Сталинград ҡалаһы Волгоград исемен алды...
Был күренештәр, әлбиттә, халыҡ аңына ныҡ йоғонто яһаны. Миңә бары 10 йәш кенә булыуға ҡарамаҫтан, “Совет Башҡортос­таны”нда съезд материалдарын ентекләп уҡып сыҡтым, аңламағандарын атайымдан һораным.
Ошо осорҙа бик күптәр Сталин исемен байраҡ итеп күтәрәләр. Атайым Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашып, өс тапҡыр яраланыу сәбәпле, 2-се төркөм инвалиды булды. Ул бер ваҡытта ла Сталинды маҡтаманы, уның әйткән һүҙҙәре әле лә хәтеремдә: “Эх, Сталин, Сталин, күп кешене останың”, йәғни бик күп кешенең башына еттең, тип әйтә торғайны.
Мин ул ваҡытта хоҡуҡ һаҡлау органдарының нисек эшләүҙәре тураһында ентекләп һораша торғайным. Ул ГПУ НКВД хеҙмәткәрҙәре наган менән кешеләрҙе атып китеүҙәрен, күптәрҙе репрессияға тарттырып, Себергә ебәреүҙәрен һөйләй ине.
Ул хеҙмәт иткән хәрби частарҙа Сталин исеме менән бер ҡасан да атакаға күтәрелмәгәндәр. Уның һөйләүенсә, һуғышта бер принцип булған: йә һине атып үлтерәләр, йә һин уларҙы...
Ул ваҡытта ауылда фронтовиктар күп ине, улар Сталин исеме менән һуғышҡа инеүҙәре тураһында һөйләмәнеләр. Немецтар ҡаршы килгәндә, тәүҙә ҡурҡытыр өсөн баш осона ата торғайныҡ, ә инде һөжүм көсәйгәс, үҙҙәренә ата инек, тип бер мәжлестә һөйләшкәндәре хәтеремдә ҡалды. Минең уйлауымса, һуңғы осорҙа Сталин исемен байраҡ итеп күтәреү – һуғышта атакаға күтәрелмәгәндәр, дары еҫе еҫкәмәгәндәр, ваҡыттарын күберәк тылда өгөт-нәсихәт, ҡотҡо менән мәшғүл булғандарҙың мәшәҡәтләнеүҙәре.
Атайымдың бик фәһемле көләмәсе иҫкә төшә: “Ялта конференцияһына Рузвельт, Черчилль, Сталин өсәүләп бергә машинала китеп барғанда, юлды быуып ҙур бер үгеҙ ята икән. Черчиллгә, һин йәшһең, бар шул үгеҙҙе ҡыуып ебәр, тигәндәр. Черчилль улай ҙа һуғып ҡарай, былай ҙа, үгеҙ китмәй, ти. Рузвельтҡа, һин бөйөк илдең президенты, бәлки, һине тыңлар, тигәндәр. Рузвельт ҡыуып ҡарай, үгеҙ ҡуҙғалмай ҙа. Сталиндың сираты еткәс, ул үгеҙ янына бара ла ҡолағына нимәлер шыбырлай, үгеҙ сабып ҡасып китә. Тегеләр аптырайҙар һәм, нимә тип әйттең, тип һорайҙар. Сталин, әгәр ҙә юлдан китмәһәң, колхозға ебәрәм, тинем тип яуаплаған. Был көләмәс колхозға һәм уны төҙөткән Сталинға ҡарата халыҡтың мөнәсәбәтен сағылдыра, тип әйтһәм, яңылышмаҫмын.
Ғөмүмән, мин бала саҡта ауылдарҙа үҙидаралыҡ традициялары юғалмаған ине. Берәй мәсьәлә килеп сыҡһа, халыҡ сход йыйып ала, йә булмаһа, иптәштәр суды ойоштора ине. Ысынлап та, был яҡтан ауылда демократия булды, ул, ысын мәғәнәһендә, эшләп килде.
Атайымдың йәш булыуына ҡарамаҫтан, ауылдаштары араһында абруйы ҙур булды. Уны һәр ваҡыт иптәштәр суды председателе итеп һайланылар. Минең хәтеремдә – бер ҡарсыҡты ғәйбәт һөйләп йөрөгәне өсөн тикшергәндәре. Һәр кеше үҙ фекерен әйткәс, ул ҡатын үҙ холҡон үҙгәртте.
Беренсе донъя һуғышы, Граждандар һуғышы, башҡорт интеллигенцияһын ҡырған репрессиялар, Бөйөк Ватан һуғышынан һуңғы осор. Халыҡ сәмләнеп, намыҫланып йәшәне, балаларын уҡыуға өндәнеләр, ынтылдырҙылар. 50 – 60-сы йылдарҙың башында беҙҙең яҡта юғары белемле кеше юҡ ине. 1968 йылда минең класташым Мәҡсүҙә (уның турала әле яҙасаҡмын) Стәрлетамаҡ педагогия институтына ингәс, совхозда барыһы ла ауыҙ тултырып, Шәйәхмәттең ҡыҙы ҙур ергә уҡырға ингән, тип һөйләнеләр. Мин Свердловск юридик институтына барғас, ул хәбәр бөтөн районға таралды, тип әйтһәм дә хата булмаҫ.
Арғы ауылдан Салауат ағай ун йыл Силәбелә механизация, электрофикация һәм ауыл хужалығы институтында ситтән тороп уҡыны. Ул мөһабәт кәүҙәле, баянда һәйбәт уйнаған талантлы кеше булды. Беҙ бала саҡта Салауат ағай ауылға ҡайтһа, халыҡ һарыҡ һуйып, уны хөрмәт итеп, ҡунаҡ итә торғайны. Шулай байрам итеп йөрөгән көндәрҙең береһендә, иптәш малайы Мөхәррәм менән “кәзә” мотоциклында беҙҙең урам буйлап үтеп киттеләр, әлбиттә, икеһе лә айыҡ түгел. Шулай йырлашып барғандарында, мотоцикл тәгәрмәсе ҡырсынташҡа тайып, Мөхәррәм менән бергә ауҙы, ә Салауат ағайҙың аяғы оҙон булғас, баҫҡан килеш баян уйнап тороп ҡалды. “Бына малайҙар, күрҙегеҙме, уҡыған кеше – уҡыған кеше, торҙо ла ҡалды, ә бына Мөхәррәм уҡымағас, йығылды”, – тип көлдө. Шунан бирле беҙҙең яҡта “уҡыған кеше – уҡыған инде”, тигән лаҡап ҡалды.
Тағы бер хәл иҫкә төшә... 60-сы йылдарҙың башында, Советтар Союзынан Кубаға Хрущев ракеталарҙы алып барып ҡуйғас, Өсөнсө донъя һуғышы алдында торҙо ил. Ракеталарҙы сығарырға АҠШ ультиматум ҡуйҙы. Шуға күрә мәктәптәрҙә беҙгә атом шартлауынан нисек ҡотолорға, тигән дәрестәр уҡыта башланылар. Ауылдарҙа бағанаға репродукторҙар ҡуйылды, ғөмүмән, һуғышҡа ныҡ әҙерлек барҙы. Беҙ, балалар, тау башында бәләкәй генә мәмерйәләр бар ине, шунда күпме ваҡыт эсендә барып етәбеҙ, ҡасып өлгөрөрбөҙ микән, тип һанап йөрөнөк.
Беҙҙең ауыл халҡына райондан Салауат ағай Яҡшымбәтов (уҡыған кеше булараҡ, комсомолдың район комитетына эшкә алғайнылар) киләсәк, атом бомбаһы тураһында лекция һөйләйәсәк, тип иғлан иттеләр. Әлбиттә, бөтәһе өсөн был ҙур ваҡиға. Бар ауыл халҡы мәктәп залында йыйылды, шәм яҡтылар. Бала-сағалар иҙәнгә теҙелешеп ултырҙы. Ике сәғәт буйына Салауат ағай ватып-емереп рус телендә атом бомбаһы тураһында лекция уҡыны. Был ваҡытта шундай тынлыҡ торҙо, хатта себен осоп үтһә лә, ишетерлек ине, сөнки барыһы ла тын да алмай райондан килгән кешене тыңланы. Күптәр Салауат ағайҙы, рус телендә һөйләгәс, аңламаны, бик һирәктәр генә, һуғышта ҡатнашҡандар, фронтовиктар аңланы. Лекция тамамланғас, беҙҙең уҡытыусы Мәрйәм апай һорап ҡуйҙы: “Салауат ҡустым, атом бомбаһы нимә була ул?” “Мәрйәм апай, нимә булһын инде, ике Моҡас араһындағы Бишҡайынға бомба төшһә, ике ауылға ла конец!” – тине. Шулай итеп, ике сәғәтлек лекцияның төп фекере шул бер-ике һүҙҙә генә булды. Осрашыу тамамланғас, бөтәһе лә ҡурҡышып, атом бомбаһы яман нәмә икән, тигән фекер халыҡ араһында таралды. Әле лә халыҡ араһында “Моҡас араһындағы Бишҡайынға бер бомба төшһә, ике ауылға ла конец”, тигән лаҡап йөрөй.
1992 йылда Башҡортостандан делегация менән АҠШ-тың Массачусетс штатында командировкала булырға тура килде. Беҙҙе Бостон ҡалаһында урынлашҡан Кеннедиҙың музейына алып барҙылар. Дүрт ҡатлы бик матур бина. Уның бер нисә бүлмәһе Кариб кризисына арналған. Һәр бүлмәлә, һәр мөйөштә тиерлек телевизорҙарҙан Кеннедиҙың Хрущев менән кризис ваҡытындағы осрашыуҙары, һөйләшеүҙәре, нисек ҡарар ҡабул итеүҙәре, ҡатмарлы ваҡыттар тураһында яҙмалар күрһәтәләр. Әлбиттә, американдарҙың үҙҙәренең тарихына, киләсәккә ҡараштары һоҡландырырлыҡ.
Ауыл мәктәбендә уҡыған ваҡыттарға килгәндә, 60-сы йылдар хәтеремдә. Халыҡ бик насар йәшәне. Һәр ғаиләлә кәмендә 5 – 6 бала. Беҙҙең ғаиләлә атай ғына эшләне, әсәй балалар ҡараны. Аҡсаны әҙ түләүҙәренә ҡарамаҫтан, йәй етһә, беҙ сөгөлдөр утарға йөрөнөк. 1– 2-се класта уҡый башлағас, әсәйем иртәнге сәғәт биштә беҙҙе уята һәм беҙ 8 – 10 саҡрым алыҫлыҡта ятҡан Оло тау яғына китәбеҙ. Төшкә тиклем бер биҙрә еләк йыйып алып ҡайтһаҡ, әсәйем шул еләкте Сибай ҡалаһына һатырға китә. Ат юҡ. Әҙерәк ҙурайғас, 4 – 5-се кластарҙа велосипед менән үҙебеҙ алып барып һата торғайныҡ. Еләктең бер стаканы 10 тин булды. Бер биҙрәнән 6 – 7 һум аҡса эшләргә мөмкин ине. Шулай итеп, ниндәйҙер кимәлдә, фәҡирлектә үҫтек, тип тә әйтергә була.
Башҡорт халҡында борон-борондан килгән йола – ул ҡышҡылыҡҡа һуғым һуйыу. Малды һимертеп ҡуялар ҙа (йылҡы малы, йәиһә башмаҡ), ноябрь аҙаҡтарында – декабрь башында, һыуыҡ төшкәс, һуялар. Әлбиттә, революцияға ҡәҙәр иркен йәшәгән, ләкин революциянан һәм Бөйөк Ватан һуғышынан һуң халыҡ бөлгөнлөккә төшкәс, яйлап 50-се йылдарға тиклем хәлләнгән.
Һуғым һуйыу ҡунаҡ саҡырыу менән бәйле була торғайны. Ҡунаҡҡа туғандарҙы, ауылдаштарҙы саҡыралар. 7–10 пар кеше йыялар. Беҙ, балалар, өй беренсә ҡунаҡтарҙы саҡырырға сығып китәбеҙ. Малды кәртә-ҡураларға бикләгәс, 9– 10-ҙа йыйылалар. Ғәҙәт буйынса кейеҙ түшәлгән, мендәр һалынған. Ҡунаҡтар урынлашҡас, боронғо ғәҙәт буйынса беҙ, ир балалар, еҙ ҡомған һәм тас тотоп һәр-береһенең ҡулдарын сайҙырып сығабыҙ һәм уларҙың изге теләктәрен ҡабул итеп алабыҙ. Табынға бишбармаҡ ултырталар. Унан һуң тағы ла ҡулдарҙы саялар. Эсемлеккә килгәндә, элек бал ҡоя торғайнылар. Араҡы бик һирәк булды. Ҡунаҡтарға бер литр араҡы ҡуйыу – бик мул булып иҫәпләнде, хәҙерге көндә ҡунаҡта бер кешегә генә литр араҡы кәрәк. Ул ваҡытта шуға күрә эскелек ныҡ булманы. Табында ике стакан йөрөтөп (ул ғәҙәт әле лә Бөрйән районында ҡалған), хужа араҡы ҡойоп биргәс, уны эсеп бөтөрмәй, әҙ генә уртлап, икенсегә йырлап тапшырыу йолаһы булды. Ғөмүмән, шуға күрә лә бер кеше лә иҫергәнсе эсмәй торғайны. Киреһенсә, матур боронғо йырҙарҙы йырлап, ҡурайҙа уйнап, бейеп күңел асалар.
Халыҡтың күпләп эскелеккә бирелеүе Хрущев осоронда башланды. 60-сы йылдарҙың башында ауылдарҙа эскелек юҡ ине. Һуғыш ваҡытында фронтовиктарға “наркомовский сто грамм” бирелһә лә, атайым, мәрхүм, әйтеүенсә, ул бер ҡасан да эсмәгән, ә, киреһенсә, шәкәргә алмаштырған. Һуғыштан ҡайтып өйләнгәс, әҙләп эсә башлаған, ләкин уны эскесе булды, тип әйтә алмайым. 1920 йылдарҙа тыуған быуын эскелекте ҡабул итмәһә, минең йәштәштәрҙә спиртлы эсемлектәргә ҡарата “иммунитет” кәмене, тип әйтергә лә була. 5–7-се класта уҡыусылар маҡтанып, бал эстем, ти торғайнылар. Мин дә эсеп ҡараным, ләкин оҡшатманым. Беҙ йәш ваҡытта ауыл гөрләп торҙо. Юғары уҡыу йортона бик һирәктәр генә конкурстан үтә ала торғайнылар. Хәҙерге кеүек түләүле уҡыу булманы. Күпселек йәштәр ауылда ҡалып эшләйҙәр ине. Егеттәр – механизатор йә мал ҡараусы, ҡыҙҙар – һауынсы. Беҙҙең ауылда фәҡәт башланғыс ҡына мәктәп булды. Унда күберәк педучилище тамамлаған йәш ҡыҙҙар эшләне. Шулай уҡ һаулыҡ һаҡлауҙы ситтән килгән фельдшер тәьмин итте.
Байрам һайын йәштәр йыйылып табын ҡоралар. Ҡайһы берәүҙәр иҫергәнсе эсеп, икенсе көн “баш төҙәтеү” ғәҙәти күренешкә әйләнде. Кәләш әйттереү байрамы оло эскелек менән дауам итә, ә туйға барһаң, ҡоҙа-ҡоҙасаларҙы “йыҡҡансы” һыйлау мотлаҡ. Эсеүҙә баш тартҡандарҙың елкәһенә араҡы ҡойғандар ҙа булды. Шулай итеп, яйлап яңы быуын эскелеккә бирелде. Ул 70-се йылдарға тура килде. Был хаҡта айырым туҡтап китеүҙе кәрәкле, тип табам.
Сибайҙа ҡала советында эшләгәндә мине тәбиғәтте һаҡлау ойошмаһы етәксеһе итеп ҡуйҙылар. Шул юҫыҡтан экологик мәсьәләләргә төшөнөп, халыҡ араһында лекциялар менән сығыш яһай башланым. Мине Өфөгә пропагандистар мәктәбенә семинарға ебәрҙеләр. Башҡортостан Республикаһының төп идеологы, КПСС өлкә комитетының өсөнсө секретары Таһир Ахунйәнов сығыш яһаны, доклад барышында булған хәлде лә һөйләп китте.
Польшаға барғанда беҙҙең совет делегацияһы ял көнө бөтә костелдарҙа поляктарҙың ғибәҙәт ҡылыуҙарына иғтибар иткәндәр. Беҙҙекеләр Польша етәкселәренә, халыҡтың ғибәҙәт ҡылыуы социалистик идеалогияға ҡаршы булыуҙы аңлата бит, тип әйткәндәр. Улар, һеҙҙә Рәсәйҙә ял көндәре бөтөн халыҡ эскелектән сыға алмай, беҙҙә, исмаһам, айыҡ йөрөйҙәр, тигәндәр... Аллаға табынғансы, ғибәҙәт ҡылғансы, араҡы эсһендәр, тинек тип, ниндәйҙер ғорурлыҡ менән беҙгә һөйләне. Беҙҙең ил менән ҡот осҡос әшәке бәндәләр етәкселек итә тигән уй башыма бәрелде һәм сорнап алды. Йә Хоҙайым, былар бит халыҡты һәләкәткә этәләр!..
Ғөмүмән, яҡшы итеп һыйлау, хөрмәт итеү күпме араҡы эсереүҙәренә ҡарап билдәләнде.
Белгестәрҙең билдәләп үтеүенсә, әгәр ҙә 1952 йылда СССР-ҙа кеше башына 1,9 литр спиртлы эсемлек тура килһә, 1984 йылда 14,2 литрға етте. Мин прокуратурала следователь булып эшләгәндә, йылдан-йыл аҫылынып үлгән кешеләр һанының арта барыуына иғтибар иткәйнем. Совет осоронда ул турала статистик материалдар “секретно” грифы аҫтында һаҡланды. Үҙенә үҙе ҡул һалғандар 1965 йыл – 17,1, 1984 йыл – 29,7, 1996 йыл – 60 меңгә барып етте. Һуңғы йылдарҙа суицидтың кәмеүе күҙәтелә. 2018 йыл статистика буйынса, Рәсәйҙә 18 206 кеше үҙенә үҙе ҡул һала (15079 ир-егет, 3127 ҡатын-ҡыҙ). Күрәһең, хәҙерге быуындың араҡы эсеүҙән яйлап туҡтай барыу һөҙөмтәһелер. Рәсәйҙә 2008 йылда бер кешегә 18 литр араҡы тура килһә, 2017 йылда был күрһәткес 10,3 литрға тиклем кәмене. Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау министры Вероника Скворцованың билдәләүенсә, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы бер кешегә 8 литр алкоголь эсемлектең тура килеүе – бик хәүефле күренеш, тип иҫәпләй. ВЦИОМ үткәргән опрос буйынса, респонденттарҙың 39% бөтөнләй спиртлы эсемлектәрҙән баш тартыуҙары, 59% ваҡыты менән генә эсеүҙәре хаҡында белдергәндәр. Шулай уҡ халыҡтың 80% эсеү һаулыҡҡа зыян килтерә тигән фекерҙә. Социологтарҙың билдәләүенсә, Рәсәй халҡы сәләмәт тормош алып барыуҙы яҡыныраҡ күрәләр.
Минең үҙемде лә районда прокуратура следователе булып эшләй башлағандың тәүге көнө үк ресторанға алып барҙылар, матур итеп һыйландыҡ, икенсе көн баш төҙәттек, өсөнсө көн тағы ла араҡы. Мин аптырап:
– Тәүге көн минең килеү хөрмәтенә эстек, икенсе көн баш төҙәттек, ә бөгөн нимә өсөн? – тип һораным.
– Зөфәр ҡустым, беҙ көн дә эсәбеҙ.
Шулай тигәс, мин:
– Ғәфү итегеҙ, ағайҙар, мин эсмәйем, тәүҙә лә һеҙҙе ихтирам итеп кенә эстем, – тинем.
Отпускыға китер алдынан тәртип буйынса бер литр араҡы ҡуям, ләкин үҙем бер тамсы ла эсмәйем. Әгәр ҙә шул уҡ тенденцияға бирелһәм, мин алкоголик булып, бер ҡайҙа ла сыға алмай һәләк булыр инем. Тиңдәштәремдең бик күбе шулай араҡы ҡорбаны булып ҡалды. Ул осорҙо эскелек менән юҡҡа сыҡҡан быуын осоро, тип әйтер инем, сөнки һуғыш ваҡытында халыҡтың ҡырылыуына ҡарағанда, эскелек ҡорбандары күберәк булғандыр тип уйлайым.
М. С. Горбачев дәүере (1985 – 1990 йылдар) күптәргә араҡы алырға бишәр сәғәтләп торған сираттар менән хәтерҙә ҡалған. Ғөмүмән, ил етәкселәренә халыҡтың араҡыға, эскелеккә булған мөнәсәбәтен үҙгәртергә кәрәк ине, ләкин беҙҙең илдең административ-командалы системаһының тырыш, ярамһаҡ һәм наҙан чиновниктары иң изге ниәттәрҙе лә юҡҡа сығарҙылар, XVII быуаттың инглиз дин белгесе Джордж Герберттың “Изге ниәттәрҙән түшәлгән тамуҡ юлы” тигән китабындағы (“Благими намерениями вымощена дорога в ад”) әйтемен ғәмәлгә ашырҙылар. Ысынлап та, Альберт Эйнштейн билдәләүенсә, донъяла бөтәһе ике сикһеҙлек бар: беренсеһе – Ғаләм, икенсеһе – кеше ахмаҡлығы. Ләкин беренсеһенең булыуында шикләнәм, тигән ғалим. Эскелекте сикләү, беҙҙең илдә алкоголь эсемлектәрҙе етештереүгә ҡаршы кампаниялар булдырылды. Йөҙәр йыл буйына, сабый балалай ҡарап, тәрбиәләп үҫтерелгән, юғары сортлы, элиталы виноградлы плантациялар юҡ ителде. Алкоголиктар затлы шараптарҙы ғүмерҙә лә эсмәнеләр һәм әле лә ауыҙ итеп ҡарамайҙар. Тиҫтә йылдар буйына алкоголь эсемлектәргә ылыҡҡан совет гражданына билдәле магазинда ғына алкоголь эсемлекте алырға мөмкин ине. Мәҫәлән, 50 мең халыҡ йәшәгән Сибай ҡалаһында бер генә магазинда төшкө сәғәт икелә һатырға рөхсәт ителде. Һөҙөмтәлә, магазин янында сикһеҙ сират, ыҙғыш, талаш, бер һүҙ менән әйткәндә – мәхшәр.
Партия һәм комсомол функционерҙары “айыҡ” туйҙар үткәрә башланылар. Был, әлбиттә, һәйбәт башланғыс, ләкин файҙаға килтермәне – араҡы сәйнүктәрҙән ҡойолдо. В. С. Черномырдин әйтмешләй: “Хотели как лучше, получилось как всегда!” Алкоголдән баш тарта алмағандар одеколон, спирт булған башҡа төрлө суррогат шыйыҡсаларҙы эстеләр. Яҡташым, билдәле эшҡыуар Кәримов Фәнис Йәноҙаҡ улының әйтеүенсә, “алкоголиктар шулай ағыуланып ҡырылып үлеп бөттөләр, хәҙер эсмәгән, дин тотҡан ир-егеттәр донъяның рәхәтен күреп йәшәйҙәр”. Был ваҡытта Ч. Дарвиндың “естественный отбор” (“тәбиғи һайланыш”) тәғлимәте иҫкә төшә. Ҡыҙғаныс, ләкин ысынбарлыҡ.

Мәктәп йылдары

Беҙҙең ауылда фәҡәт башланғыс мәктәп кенә булды. Ул 60-сы йылдарҙа самандан һуғылған, балсыҡтары ҡойолоп торған бинала, беҙҙең өй ҡаршыһында ғына урынлашҡан ине. Ҡыш көнө һыуыҡ, күпме утын яҡһалар ҙа, йылынмай.
Һуңынан миңә, 3–4-се класта, бүрәнәнән һалынған йортта уҡыу бәхете тейҙе.
Уҡыусылар етмәүе сәбәпле, 1-се класс балалары менән 4-се класҡа ҡәҙәр бергә бер бүлмәлә уҡый инек. Һәр класта 5–6 бала, бөтәһе – 20-ләп уҡыусы. Берҙән-бер уҡытыусы дүрт класҡа ла бер юлы дәрес бирә торғайны. Хеҙмәт һәм йыр дәрестәре уртаҡ.
Минән ике йәшкә өлкән Ғайса ағайым, әлбиттә, минән ике йыл алда уҡырға барҙы. Минең, биш йәшлек баланың, уның менән бергә уҡырға барырға теләгем ҙур ине, ләкин 1 сентябрь көндө иртәнсәк йоҡлап ҡалдым.
Иртәнсәк тороп мыжый башлағас, әсәйем мине кейендерҙе лә: “Бына ҡаршыла мәктәп тора, ләкин ишекте туҡылдатып, “рөхсәтме инергә, мөмкинме?” тип инерһең”, – тип өйрәтеп ебәрҙе. Тик минең өсөн был бик сәйер тойолдо, әле һаман хәтеремдә... Мәктәптең ишеген астым да артҡы парта артына барып ултырҙым. Бер аҙ ултырғас, уҡытыусы эргәмә килде лә: “Был ниндәй уҡыусы рөхсәтһеҙ килеп ултырған?” – тип һорағас, мин әҙерәк ултыра бирҙем дә, был уҡыу тигәндәре бик ҡатмарлы икән, тип, мәктәптән сығып, йүгереп ҡайтып киттем. Шунан һуң, ике йыл ваҡыт үткәс кенә, ете йәшемдә 1-се класҡа уҡырға барҙым.
Яҙып үтеүемсә, 1-се кластан алып 4-се класс уҡыусыларына бер үк ваҡытта, бер үк класта дәрес бирә торғайнылар: кемгәлер – математика (4-се кластарға, мәҫәлән, арифметика), кемгәлер – рус теле, кемгәлер – рәсем, ә беҙ, 1-се класс уҡыусылары, әлбиттә, әлифбаны өйрәндек. Ләкин 1-се класҡа барыр алдынан әлифбаны өйрәнеп барҙым һәм ижекләп уҡый белә инем. Шуға күрә ярты йыл эсендә 1-се класс программаһын үҙләштереп, 2-се класс балаларына нимә өйрәтеүҙәрен тыңлай торғайным.
Ул ваҡытта кемдәр насар уҡый, уларҙы икенсе, хатта өсөнсө, дүртенсе, йылға ҡалдыра торғайнылар. Мин 1-се класта уҡығанда, 4-се класта Юлай һәм Ғәлимйән исемле егеттәр уҡый ине, һәм 5-се класта мин уларҙы ҡыуып еттем. Беҙҙең ауылдан 10 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Әхмәр ауылына 8 йыллыҡ мәктәпкә өсәүләп уҡырға йөрөй торғайныҡ. Улар минән дүрт йәшкә өлкәндәр ине. Әхмәр мәктәбендә бер йыл уҡыным. Дөйөм ятаҡта йәшәнек. Ятаҡ тигәне – ул ҙур бер йорт, утын яғып йылытаһың. 1-се кластан алып 8-се класҡа тиклем бала-сағалар менән бергә 16 йәшлек егеттәр уҡый, тәмәке тарта торғайнылар. Шул тәмәке еҫенә ыҙалай инем. Миңә лә тәмәке тарттырып ҡаранылар, ләкин сәсәнем дә башҡа тартманым.
Ул ваҡытта балалар “Башҡортостан пионеры” гәзитен уҡыны. Унда Темәс мәктәп-интернаты тураһында күп кенә мәҡәләләр баҫтыралар ине. Минең ошо мәктәптә уҡыу теләге ҙур булды. Шуға күрә 6-сы класҡа уҡырға барыр өсөн, атайым менән арбаға ултырып, иртәнге алтыла Ирәндек тауы аша Моҡастан Темәскә 50 саҡрымдан йырағыраҡ араға юл тоттоҡ. Төшкөлөккә барып еттек. Мине мәктәп-интернаты­на ҡабул иттеләр, ә атайым әйләнеп ҡайтып китте.
Темәс мәктәп-интернатына уҡырға мин бик ныҡ ҡыуанып барҙым, ул минең өсөн данлыҡлы уҡыу йорто кеүек ине. Бөгөнгө күҙлектән ҡарағанда, үҙемде Гарвард университетына уҡырға ингән кеүек хис иттем.
Бер сирек уҡығас, ноябрь каникулдарынан һуң, беҙҙең Темәс мәктәп-интернаты Баймаҡ ҡалаһына күсте. Унда бик матур дүрт ҡатлы йорт төҙөгәндәр. Ул ваҡытта ундай биналар районда бик һирәк ине. Унда бөтөн уңайлыҡтары булған, бер яғында ҡыҙҙар, икенсе яғында малайҙар өсөн ятаҡ урынлашҡайны. Уҡыусылар “Интернатым – пар ҡанатым” тип шиғырҙар ҙа яҙа торғайнылар.
Төп уҡыу йорто шул уҡ бинала урынлашты. Дөрөҫөн әйткәндә, аҙналар буйы тышҡа сыҡмайынса шунда йәшәү мөмкинлеге лә булды. Ул ваҡытта беҙ сәмләнеп, тырышып уҡыныҡ, белемгә ынтылыу бик ҙур ине. Беренсе сиректән һуң ете фәндән “өслө” сыҡты. Намыҫланып, тырышып-тырмашып уҡып, шуларҙың барыһын да “бишле”гә төҙәттем. Иң яҡшы уҡыусы, тип бер байрамда президиумға ултырттылар, атай-әсәйгә маҡтау ҡағыҙы ебәрҙеләр. Баймаҡ мәктәбендә яңы ғына юғары уҡыу йортон тамамлаған йәш белгестәр йыйылғайнылар. Улар беҙгә тейешле белем бирҙеләр, шуға мин бик ныҡ рәхмәтлемен. Мәҫәлән, химия фәнен бигерәк яратып уҡыным, киләсәктә, бәлки, химия фәндәрен тағы ла тәрәнерәк өйрәнеп, химик булырмын, тип тә уйлағайным. Математика фәненән 8-се класҡа тиклем район, ҡала-ара олимпиадаларында ҡатнаштым. Ләкин 8–9-сы кластарҙа киләсәктә юрист, эҙәрләүсе һөнәре буйынса эшләү теләге тыуҙы. Шул йүнәлештә бик күп китаптар уҡыным. Нәфис әҙәбиәттән “Шерлок Холмс и доктор Ватсон” китабы минең иғтибарымдан ситтә ҡалманы. 9–10-сы кластарҙа Николай Чернышевскийҙың “Что делать?” исемле китабын уҡып сыҡтым һәм төп герой Рахметовтың донъяға, үҙ-үҙенә булған мөнәсәбәтен өлгө итеп алдым, үҙемдең алға ҡуйған маҡсатҡа өлгәшеү өсөн барлыҡ көс һалдым. Юридик институтҡа инеү өсөн өс фәндән: рус теленән яҙма һәм телдән, тарихтан экзамендарға әҙерләнә башланым. Математиканы ныҡлап өйрәнеүҙе, ғөмүмән, ташланым, ләкин химияға булған мөхәббәт мине ситкә ебәрмәне. Ул фән буйынса өҫтәмә юғары мәктәптәргә тәғәйенләнгән китаптарҙы һатып алып, мәсьәләләрҙе сисә инем. Ҡала һәм район олимпиадаларында әүҙем ҡатнаштым.
Тарихтан әле генә университет тамамлаған Нәҙерғолов Хәмит ағай, мәрхүм, бик һәйбәт дәрестәр бирә торғайны. Минең ынтылышты күреп, 10-сы класта Энгельстың “Происхож­дение семьи, частной собственности и государства” тигән китабын уҡырға, һуңынан класс алдында доклад менән сығыш яһарға ҡушты.
Баймаҡта рус телендә һөйләшеүселәр, урыҫтар аҙ булыуға күрә, беҙ, сит телде белмәгән кеүек, рус телен дә бик насар белдек. 8-се класҡа тиклем, рус телен белмәү сәбәпле, китапханала тик башҡорт телендә генә китаптарҙы уҡыным, ләкин башҡа уҡырға китап ҡалмағас, башҡортса-русса һүҙлек менән ярты ай дауамында “Война и мир”ҙың беренсе томын, рус телен үҙләштереп, уҡып сыҡтым. Башҡа томдары еңелерәк бирелде, һәм ошо әҫәр тәьҫире аҫтында миндә рус әҙәбиәтенә һөйөү уянды.
9-сы класта беҙгә Ишбирҙина Римма апай (билдәле тел ғалимы, профессор Эрнст Ишбирҙиндың бер туған һеңлеһе) рус теленән уҡытырға килде. Шунан алып мин ныҡлап рус телен өйрәнә башланым. Уның бик бай шәхси китапханаһы булды. Үҙебеҙҙең мәктәп-интернатта булмаған китаптарҙы, минең әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһыныуҙы күреп, үҙенең шәхси китапханаһынан биреп торҙо. Ул биргән дүрт томлыҡ “Тымыҡ Дон” әҫәрен дүрт көндә уҡып сығып, китаптарҙы уға тапшырғас, ул бик ныҡ аптыраны, шуға күрә уҡығанлығымды тикшерер өсөн минең менән әҫәр буйынса фекер алышты һәм һуңынан ғына инанды.
Ғөмүмән, мин рус әҙәбиәте донъяһында “йөҙә” инем. Шундағы геройҙарҙың тормошо менән йәшәй инем. Ашханала сиратта торғанда ла, ашап ултырғанда ла, берәй төрлө саралар ваҡытында ла китап ҡулдан төшмәне. Әле лә был ғәҙәтте ташламаным. Хатта һүҙ ҡушҡан кешене күрмәнем дә, ишетмәнем дә.
Мин шул тиклем йотлоғоп, сумып уҡыным, ҡайҙа барһам да, ҡулымдан китап төшмәне. Физика, математика, биология кеүек дәрестәрҙә лә, ашханаға инергә теҙелеп торғанда ла, ашап ултырғанда ла һәм башҡа ерҙәрҙә лә, төндә лә, йоҡо ҡалдырып, уҡыным. Мәктәп-интернат китапханаһының рус һәм рус телендә нәшер ителгән сит ил классикаһын үҙләштерҙем: Бальзак, Гете, Гейне, Байрон, Хафиз, Ғүмәр Хәйәм һ.б. Ҡыҙыҡһындырған урындарын, күп фекерҙәрҙе, өҙөктәрен яҙып, ятлап алдым. Әле лә студенттарға лекция уҡығанда уларҙан цитаталар килтерәм. Шул китаптар аша рус теленең нескәлектәрен өйрәндем. Һәр һөйләмде уҡығанда уның грамматик һәм орфографик төҙөлөштәрен үҙләштерергә тырыштым, сөнки башҡорт мәктәбен тамамлаған үҫмергә рус телендә имтихан тотоп, Свердловск юридик институтына уҡырға кереү маҡсаты тора ине. Даими рәүештә “Комсомольская правда” гәзитен уҡый башланым. Белмәгән һүҙҙәрҙе һүҙлек аша тәржемә итә инем. “Алые паруса” тигән үҫмерҙәр өсөн бик ҡыҙыҡлы рубрикаһы ла бар ине...
Инглиз телен өйрәнеүгә көслө теләгем бар ине, ләкин беҙгә уҡытыусы мәктәпте тамамлаған йылдың икенсе яртыһында ғына килде, һәм беҙ ныҡлап алфавитты ла өйрәнә алманыҡ.
Беҙ уҡығанда мәктәптең территорияһы бик ҙур ине, һәм беҙҙе, үҫмер егеттәрҙе, апрель-май айҙары етеү менән ағас ултыртырға сығара торғайнылар. 2–3 гектарлыҡ ергә соҡор ҡаҙып, алмағастар ултырта инек. Ер туң булһа ла, шуны соҡоп төшәбеҙ. Шулай итеп, беҙҙе хеҙмәткә йәлеп иттеләр. Әлбиттә, алмағастар тик 5–6 йылдан ғына емеш бирә башланылар, ул ваҡытҡа беҙ мәктәпте тамамлағайныҡ.
Шулай уҡ мәктәптең күмер менән яға торған ҡаҙанлыҡ бүлмәһе бар ине. Йөк машинаһы менән күмер алып килһәләр, беҙ егеттәр менән уны бушатып, ҡап-ҡара булып ҡайта торғайныҡ. Айына бер-ике тапҡыр 100–200-әр носилка күмер ташыйбыҙ, өҫтәп утын яра инек.
Баймаҡтан 40 саҡрым алыҫлыҡта, Һаҡмар буйында Ярат ауылында, мәктәптең йәйге лагеры булды. Унда беҙ яҙ көнө төрлө йәшелсәләр, кәбеҫтә, картуф һ. б. ултыртабыҙ. Йәй буйына уларға һыу ҡойоп, картуфты утап, күмәбеҙ. Һаҡмарҙа һыу инеп, балыҡ тотабыҙ.
Ул ваҡытта автобустар юҡ, шуға күрә грузо-такси менән йөрөнөк, интернаттың ике машинаһы булды.
Интернаттың үҙенең ярҙамсы хужалығы, унда 5–6 аты ла бар ине. 9-сы класты тамамлағас, беҙҙе Ирәндек тауына бер айға бесән сабырға ебәрҙеләр. Әлбиттә, салғы менән бесән сабыуы ауыр булды, сөнки ауылда бесән сапһалар, өмә итәләр, һарыҡ һуялар, ә беҙ макарон, консерва ашап ҡына көнө буйы бесән сабабыҙ, асыға инек. Кискә табан хатта салғыны күтәрергә лә хәл ҡалмай. Һуңынан 10-сы класта совхоздарға йәйге өмәләрҙә бесән сабыу еңелерәк булды, сөнки аҙмы-күпме оҫталыҡ бар. Шулай итеп, хеҙмәт һәр саҡ беҙҙең менән булды.
Мин 4-се класта уҡығанда, атайым, Кеннеди 41 генә йәшендә бөйөк илдең президенты булды, тип, һоҡланып һөйләгәс, ныҡ үҫешкән АҠШ, Англия, Франция, Канада кеүек илдәрҙең сәйәси системаһы һәм дәүләт ҡоролошо менән ҡыҙыҡһына башланым. “Совет Башҡортостаны” гәзитендә АҠШ-та һәм Францияла президент һайлауҙары, кемдең кем менән көрәшкәне, Англияла һәм Канадала ҡайһы партияның күпселек тауыш йыйып власҡа килеүе тураһында мәҡәләләрҙе ҡыҙыҡһынып уҡып барҙым. Беҙҙең илдә ни эшләп ил башлығын һайлап ҡуймайҙар, тигән һорау менән атайымды йонсотоп бөтөрәм.
Совет осоронда мәктәптәрҙә аҙнаһына бер тапҡыр “политинформация” үткәрә инеләр. Сәйәсәт менән ныҡлап ҡыҙыҡһынғас, Баймаҡ мәктәп-интернатында мине 6-сы класта уҡ политинформатор итеп ҡуйҙылар. Класташтарым миңә хатта “Зөфәр-политик” тигән ҡушамат таҡтылар. Сәйәсәт менән ныҡлап ҡыҙыҡһыныу мине, 9-сы класс үҫмерен, мәктәп-интернатта өс көнлөк аслыҡ (голодовка) иғлан итеүгә этәргес көс булды.
Уҡытыусылар тураһында һүҙ ҙә юҡ, уларға рәхмәтемде әйтеп бөтөргөһөҙ.
Беҙ уҡығанда һәр класҡа ике тәрбиәсе булды. Беҙҙең 6-сы класта тәрбиәсебеҙ Ғәбитова Миңлебикә апай үҙебеҙҙең әсәй кеүек булды. Беҙ уны яраттыҡ һәм Баймаҡта следователь булып эшләгәндә күрешеп, хөрмәтемде белдереп, ярҙам итеп йөрөнөм.
Шул уҡ ваҡытта кисә генә мәктәпте тамамлап, институтҡа уҡырға инә алмаған ҡыҙҙарҙың интернатта тәрбиәсе булып ҡалыуҙары ғәҙәткә әйләнде. Дөрөҫөн әйткәндә, мәктәп етәкселегенең бик аҡыллы сәйәсәте, балаларға ҡарата хәстәрлек күрһәтеүе булды, сөнки яңы ғына мәктәпте тамамлаған ауыл балаларына барып “морон төртөргә” урын кәрәк ине. Улар эш стажы туплап, күптәре ситтән тороп юғары белем алып сыҡтылар, ләкин шуларҙың ҡайһы берҙәре үҙҙәрен әллә кемгә ҡуйып, беҙҙе, тиңдәштәрен, урынлы-урынһыҙ аҡырып, әрләп, аҡыл өйрәтеп маташалар ине. Ни өсөндөр 1967 йылдың ноябрь айында шул йәш тәрбиәселәрҙең, беҙ һеҙҙе ашатабыҙ, ҡарайбыҙ, тип әйтеүҙәре ғорур үҫмер башҡорт егеттәренең намыҫына тейҙе. Барыһы ла уларҙың педагогик белемдәренең булмауы менән аңлатыла ине.

Бысраҡ табан аҫтында
Башҡорт намыҫы ятмаҫ.

Ш. Бабичтың “Башҡортостан” исемле шиғырынан ошо юлдар миңә һәм класташ дуҫтарыма ҡеүәт өҫтәне. Беҙҙең 9-сы “б” класы тулыһынса ашханаға төшкө ашҡа барҙыҡ та, бер аҙ ултырғас, ҡалаҡтарға ла ҡағылмай, һалдаттар һымаҡ минең команда буйынса сығып киттек. Киске ашҡа класс барҙы, ә мин үҙ-үҙемде һынап ҡарар өсөн өс көнгә ашханаға юлды онотоп торҙом. Уҡыусылар исеменән ни өсөн протест белдергәнде директорға яҙып бирҙем. Дәрестәрҙе ҡалдырманым. Директорыбыҙ Сәғитов Алмаз Абдрахман улы бик тәрән аҡыллы, төплө шәхес ине. Ул миңә ҡарата бер ниндәй ҙә “репрессив” саралар ҡулланманы. Күрәһең, директорыбыҙ йәш тәрбиәселәр менән һөйләшеү үткәргәндер. Шунан һуң уларҙың беҙгә ҡарата ҡараштары ныҡ ҡына үҙгәрҙе. Ләкин йәш тәрбиәсе ҡыҙҙар менән минең арала “мөхәббәттең” дауамы булды. Күрәһең, бигерәк тә үҙ һүҙемде һүҙ итеү, хәҙерге тел менән әйткәндә, үҙ мөстәҡиллегемдә йәшәгәнмендер. Йәш тәрбиәсе ҡыҙҙар ни өсөндөр, әллә киләсәктә буласаҡ ирҙәре менән мөнәсәбәттәр тәжрибәһен тупларға, ахыры, минең “скромный персона”ны һайлағандарҙыр.
Уларҙың аҡыл өйрәтеп маташыуҙарына мин битараф булдым. Әлбиттә, улар Зөфәр беҙҙе һанға һуҡмай, тип ҡабул иттеләр. Ул йәштә миндә ҡыҙҙарға ҡарата мөхәббәт тойғолары, күрәһең, уянмаған ине.
Ниндәйҙер комсомол йомошон үтәмәгән өсөн, 1967 йылдың апрель айында, минең комсомолға ҡарата булған мөнәсәбәтте тикшерер өсөн, ултырыш үткәрҙеләр. Ойошманы 8–9-сы класс уҡыусылары, йәш уҡытыусылар һәм тәрбиәселәр тәшкил итте. Нимә һөйләгәндәрен хәтерлә­мәйем, сөнки тәмәке тартып, тәртип боҙоп йөрөүселәрҙән булманым. Трибуна артына Ишбирҙина Римма Фәйзрәхмән ҡыҙы сыҡты, минең турала бик күп йылы һүҙҙәр әйтте. Химия уҡытыусыһы Венера апай уның һүҙҙәрен хупланы.
Шулай итеп, комсомол ойошмаһы ултырышын ябыҡ, тип иғлан иттеләр. Тәүге сығыш яһаусылар мине мәктәп-интернаттан ҡыуырға, тигәйнеләр, ләкин был тәҡдимдәр ҡабул ителмәне, ситтә тороп ҡалды. Ул тәрбиәселәрҙең исемдәрен мин хәтерләмәйем дә инде...
Мәктәптәге шуҡлыҡтарҙы яҙғас, түбәндәгене бәйән итеү урынлы булыр тип уйлайым.
Яҙғы сәсеүҙәр ваҡытында үҙебеҙҙең интернат лагерынан брезент менән ҡапланған йөк машинаһында Баймаҡҡа ҡайтып барғанда, малайҙарға эйәреп, беҙҙең ҡыҙҙар ҙа тәмәке көйрәтеп ҡарарға булдылар. Машинала, йомшаҡ булһын өсөн, һалам түшәлгән ине. Әлбиттә, ул яна башланы. Машинаны туҡтатырға мәжбүр булдыҡ. Директор алдында булған ғәйепте үҙ өҫтөмә алдым. Минең тәмәке тартмағанды белә ине. Башҡаларҙы сығарып ебәреп, икәүҙән-икәү ҡалғас, Алмаз Абдрахман улы көлөмһөрәп: “Анауында, стенала, һинең фотоң тора, шикелле, бар, алып кил”, – тине. Иң яҡшы уҡыусылар рәтенән фотоны йүгереп барып алдым да, был һеҙгә иҫтәлеккә, тип индереп бирҙем. Бер айҙан һуң фото урынында тора ине. Алмаз ағай һуңынан Сибай ҡалаһына эшкә күсте. Мин аспирантурала уҡығанда, ваҡыты-ваҡыты менән осрашып, һөйләшеп, фекерләшеп ала инек. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, хаҡлы ялға ла етмәй, инсульт арҡаһында иртә китеп барҙы.
Беҙҙең интернат Баймаҡ ҡалаһының ситендә урынлашҡан ине. 60-сы йылдарҙа енәйәтселек көслө булды. Беҙгә тәүге йылдарҙа 20–30-лап урыҫ малайҙары һөжүм итә торғайны. Беҙ, егеттәр, дәррәү йыйылып сығабыҙ һәм улар беҙгә яҡын килеп һуғышырға баҙнат итмәй ине, таш ташлауҙан һуғыш ары китмәне.
Спорт менән ныҡ шөғөлләндек. Ҡыш етеү менән конькиҙа, саңғыла шыуабыҙ, гимнастик залда штанга, гер күтәрә, бокс бирсәткәләре кейеп, бер-беребеҙҙе дөмбәҫләй торғайныҡ. Рус телендә әҙерәк һупалай башлағас, көс-дәрт уйнап торған саҡ, кистәрен ике-өс малай Баймаҡ буйлап сығып китәбеҙ. Бер нисә тапҡыр шунда Баймаҡ малайҙарын осратып, өскә-өс, икегә-ике һуғышып ҡайта инек. Танауҙарын емереп, күҙҙәрен күгәртеп ҡайтарған ваҡыттарҙы һағынып иҫкә алырлыҡ. Шулай беҙҙең интернат малайҙарынан урындағы малайҙар ҡурҡа башланылар, аҙаҡ теймәнеләр, сөнки мин 9-сы класта автовокзалдан ҡайтып килгәндә, өс әҙәм аҡтығы минең бирсәткәне систерергә маташты. Күҙ күгәреүен күгәрҙе, ләкин тәү тапҡыр ҡулыма төшкән мөлкәтте ситтәргә ебәрмәнем. Икенсе аҙнала уларҙы табып алып, өскә-өс һуғыштыҡ. Дуҫтарым Аллаяров Илдусҡа һәм Зәйнуллин Рәмилгә рәхмәтлемен.
Ғөмүмән, беҙ, интернат балалары, бер-беребеҙгә ярҙам итеп, дуҫ йәшәнек, ярышып уҡыныҡ.
Мәктәпте тамамлап, имтихандарҙы тапшырып, аттестатты алғандан һуң өс төн буйы уйнап, күңел асып, иртәнге ҡояшты ҡаршы алдыҡ. Беҙ, ысын мәғәнәһендә, бер ата-әсәнең балалары кеүек бер-беребеҙҙе яҡын күрә инек. Айырылышҡанда, хатта егеттәрҙең дә күҙҙәре йәшләнгән ине. 1990 йылдарҙа мин депутатлыҡҡа һайлау барышында Баймаҡ райо­нында йәшәгән һәм эшләгән минең класташтарым әүҙем ҡатнашып, ярҙам иттеләр. Уларға мең рәхмәтлемен.

Ирәндек совхозында эшләүем

Аттестат алып сыҡҡас, минең алда юридик институтына әҙерләнеү маҡсаты торҙо. 1968 йылда Өфөлә Свердловск юридик институтының киске һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәре генә бар ине. Ә Советтар Союзында юридик институттар фәҡәт Һарытау, Свердловск һәм Харьков ҡалаларында ғына булды. Ул ваҡытта юридик институтҡа уҡырға инеү өсөн ике йыл хеҙмәт стажы мотлаҡ булды, шуға күрә лә мәктәптән һуң үҙебеҙҙең Ирәндек совхозында эшләргә ҡарар ҡабул иттем. Июль-август айҙарында совхозға бесән әҙерләүҙә ҡатнаштым. Октябрь-ноябрь айҙарына тиклем трактор менән һалам өйҙөк, ә инде ҡыш еткәс, ауыл фермаһында көтөүсе булып эшләнем.
Беҙҙең ауылдан минән 8 – 9 йәшкә олораҡ тракторист Самат ағай, нишләп уҡырға бармайһың, тип һорай торғайны. Зөфәр, уҡы, миңә бына уҡыу эләкмәне, шуға тракторист булып ҡалдым, ти ине. Атай-әсәйгә һөйләгәс, улар көлдөләр, сөнки Самат ағай үҙе 4-се класты тик 17 йәшендә генә тамамлаған, һәр бер класта 2 – 3 йыл ҡалып уҡыған. Ул ваҡытта, мин бәләкәй саҡта, уларҙы Һөйөндөк исемле ағай уҡытҡан. Егет булып үҫеп еткәс, Самат ағай хатта уның менән дә һуғышып йөрөгән. Әлбиттә, беҙҙең өсөн был хәл лаҡап кеүек булып ҡалды һәм йыш ҡына йәштәргә Самат ағайҙың һүҙҙәрен ҡабатлайым “уҡы, ҡустым, уҡы, беҙгә уҡыу эләкмәне”, тип.
Ҡыш етеү менән Баймаҡ китапханаһына барып тарихтан китаптар яҙҙырып алдым. Улар тарих факультетында уҡыған студенттарға тәғәйенләнгән, бер нисә томдан торған йыйынтыҡтар ине. Ошо китаптар ярҙамында ныҡлап тарихты өйрәнеүгә тотондом. Ҡыш буйы кистәрен, төндәрен конспекттар яҙып, тарихты ентекләп өйрәндем. Атай-әсәйем, бигерәк тә әсәйем, тик “бишле”гә уҡып, көтөүсе булып ҡалдың, тип ғәрләнә ине, шуға күрә ике йыл стажды тултырмайынса, Свердловскиға уҡырға барырға булдым.
Магнитогорск ҡалаһына барып, самолетҡа билет һатып алдым. Шул уҡ ваҡытта дуҫ егет, класташым Буранбай Исҡужинды ла бергә юридик институтҡа уҡырға инергә өндәнем, сөнки мәктәпте тамамлағас, Свердловск геологик институтына уҡырға инә алмағас, Йылайыр совхозында эшләй ине. Имтихандарҙан бер ай алда Свердловск ҡалаһына юл тоттоҡ. Унда барғас, вокзалда төн үткәрҙек, совет заманында ҡунаҡханаларҙа буш урындар булмай торғайны. Икенсе көнөнә юридик институтты табып барғас, беҙҙе ятаҡҡа урынлаштырҙылар. 17 кеше бер бүлмәлә яттыҡ.
Милли мәктәпте тамамлағандарҙы бер төркөмгә туплап, диктант яҙҙырттылар. Буранбай менән икебеҙ бер ай буйы бер-беребеҙгә белер-белмәҫ рус телендә диктант яҙҙыртыҡ. Һуңынан был беҙгә бик ныҡ ярҙам итте. Буранбай менән икебеҙ диктантты “дүртле”гә яҙҙыҡ. Ғөмүмән, 90 кешенең 50-һе “икеле” билдәһе алды. 8 – 9 кеше “дүртле”гә өлгәште. Ҡалғандар “өслө”гә яҙҙы.
Унда Советтар Союзының күп милләтле вәкилдәре йыйылған ине. Бер ҡаҙаҡ егете беҙҙең менән бергә йәшәне. Унынсы тапҡыр имтихан бирергә килгән ине. Диктанттан “икеле” билдәһе алғас, тыуған яғына ҡайтып китергә мәжбүр булды.
Рус теленән имтиханды телдән “дүртле”гә, ә тарихты “бишле”гә тапшырҙым. Тарихтан имтиханды ҡабул иткән комиссия ағзалары, ҡайҙан шулай тарихты яҡшы беләһең, тип, һорағас, ҡайһы китаптар буйынса әҙерләнеүемде әйттем. “Бик төплө белемлеһең”, – тинеләр.
Буранбай дуҫыма көндөҙгө факультетҡа инергә бер генә бал етмәне, киске факультетта уҡырға мөмкинлек биргәйнеләр, ризалашмай ҡайтып китте. Ҡайтҡас, Өфө дәүләт авиация институтына уҡырға инде.
Беренсе курста уҡығанда ул миңә Свердловск ҡалаһына посылка менән еҙ ҡурай ебәрҙе. Шул ҡурайҙа студенттар араһында уйнап, күңел аса инек.
Курсты тамамлағас, Өфөгә Баймаҡ районы студенттарының яҡташтар ойошмаһы йыйылышына, ул ваҡытта Сәфәрғәли Йәнтүрин етәксе ине, Свердловск өлкәһенең Башҡортостан студенттары ойошмаһы президенты булараҡ килдем. Шишмә районында төрлө уйындар, көрәш менән һабантуй ҙа үткәрҙеләр. Шулай дәртләнеп аҙаҡ Өфөгә ҡайттым. 70-се йылдарҙың май айы, Буранбай дуҫым менән осрашып, төнө буйы һөйләшеп сыҡтыҡ. Ошо һөйләшеүҙә ул миңә, Зөфәр, техник һөнәре мине ҡыҙыҡһындырманы, мин шиғырҙар яҙғым, яҙыусы булғым килә, тине һәм беҙ икенсе йылға уға Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетына уҡырға инеү тураһында фекергә килдек. Шул уҡ йылдың көҙ айында уҡыуын БДУ-ла дауам итте.
Уҡыуҙы тамамлағас, билдәле шағир, прозаик һәм драматург, Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы булараҡ танылыу яуланы. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бик иртә мәрхүм булып ҡалды иң яҡын бала саҡ дуҫтарымдың береһе Буранбай Исҡужин.

Студент йылдары

Конкурсты үткәс, мине 16-сы төркөмгә билдәләнеләр. Әлбиттә, үҙемде бәхетле итеп тойҙом.
Свердловскиҙа юридик институтта беҙҙең төркөмгә милли мәктәп кенә бөткән, сит телдәрҙе өйрәнмәгән, рус телен насарыраҡ белгән 13 милләт вәкиленән 35 студентты тупланылар һәм беҙгә рус телен ныҡлап өйрәттеләр. Беҙҙең төркөмдө “дикая боевая 16 группа”, тип йөрөттөләр. “Финиш”ҡа 17 генә студент барып етеп, дипломға уңышлы тамамланыҡ. Беҙ әле лә бөтәбеҙ ҙә үҙ-ара дуҫлашып, аралашып йәшәйбеҙ. 2018 йылдың июнь айында Байкал буйында институтты тамамлауҙың 45 йыллығын билдәләнек.
Әсәйем минең ниндәй уҡыу йортона инеүемде белмәй йөрөгән. Ул мине физкультура буйынса уҡырға ингән тип уйлаған, сөнки ихатала турникта төрлө физик күнекмәләр эшләгәнемде күрә ине. Күрше Әхмәр ауылынан уҡытыусы: “Зөфәр ундай уҡыу йортона нисек уҡырға ингән, ундай белемде Ленин үҙе уҡып алған бит?” – тигәс, әсәйем тынысланды һәм минең менән ғорурлана башланы.
Уҡырға китергә булғас, ғаиләм тураһында белешмә алдым. Ғаилә ҙур, атайымдың эш хаҡы ла түбән, әсәй – хужабикә, балалар ҡарай, шуға күрә миңә ятаҡтан урын бирҙеләр. Бүлмәлә дүрт кеше йәшәнек.
Уҡыу башланып, студент билеттарын алғас, беҙҙе бер айға колхозға картуф ҡаҙырға ебәрҙеләр. Унда беҙ, ҡыҙҙар-егеттәр, үҙ-ара танышып киттек. Беҙҙең төркөм 23–24 йәшлек 30 егет һәм 5 ҡыҙҙан торҙо. Утыҙҙы үткән студенттар ҙа бар ине, сөнки уҡырға инер өсөн ике йыл эшләү стажы булыуы мөһим. Минең кеүек бер йыл эшләгәндәр күп булманы.
Беҙҙең институтҡа Бүрәт, Яҡут, Тыва республикаларынан да студенттар килде. Уларға лимит буйынса урын биреп, үҙ республикаларында имтихандар тапшыртып, Свердловск юридик институтына ҡабул иттеләр. Уларҙы беҙҙең төркөмгә билдәләнеләр.
Мин русса бик насар белә инем, сөнки телде тик китаптарҙан уҡып ҡына өйрәндем, һөйләшеү тәжрибәһе лә булманы тиерлек. Шуға күрә, уҡырға барғас, рус телендә һөйләшергә тартындым, нисек кенә уҡып китергә тигән һорау йыш борсоно, сөнки урыҫ егеттәренең һөйләшкәндә телдәре телгә йоҡмай торғайны.
Колхоздан ҡайтҡас, дәрестәр башланды. Бер аҙна уҡығас, беҙгә Энгельстың “Происхождение семьи, частной собственности и государства” тигән китабын уҡырға, семинарға әҙерләнергә тигән өйгә эш бирҙеләр. 10-сы класта ошо хеҙмәт буйынса сығыш яһағас, нимә тураһында һүҙ барасағын алдан белә инем. Дәрес башланғас, профессор беҙгә һорауҙар бирә башланы, шул уҡ ваҡытта кемдең уҡыған-уҡымағанлығын да тикшерҙе. Тәүгеләрҙән булып староста торҙо, ләкин ул яуап бирә алманы. Унан һуң комсомол ойошмаһы сәркәтибе, сос, хәбәрҙе күп һөйләгән урыҫ егете Николай Евдокимовҡа уҡытыусы һорау бирҙе, ләкин был юлы ла һорау яуапһыҙ ҡалды. Бер кем дә яуап бирмәгәс, профессор исемлек буйлап китте. Минең сиратым еткәс, мин китаптың эстәлеген һөйләп бирҙем. Бөтәһе лә хайран ҡалды, күптәре, был малай рус телендә насар һөйләшһә лә, ҡалай төплө белемле, барыһын да һөйләп бирҙе, тип ошо дәрестән һуң миңә ихтирам менән ҡарай башланылар.
Әлбиттә, беҙҙе бик көслө данлыҡлы профессорҙар уҡыттылар. Уларҙың араһында – бөтөн донъяға билдәле профессор, хоҡуҡ буйынса теоретик, бик күп ғилми хеҙмәттәр авторы, Советтар Союзының Конституция Суды булдырылғас, Конституция Надзоры буйынса комитет рәйесе, 1993 йыл Конституцияһының авторҙарының береһе Сергей Сергеевич Алексеев. 1990 йылдарҙа үҙгәртеп ҡороуҙар ваҡытында, мин депутат булғас, бер нисә тапҡыр Мәскәүҙә “Аҡ йортта” осрашып һөйләштек. Ике томлыҡ “Гражданлыҡ хоҡуғы” йыйынтығы авторы Отто Октябринович Красавчиков. Уҡыуҙы тамамлағанда мин уға гражданлыҡ хоҡуғы буйынса дәүләт имтиханын тапшырҙым, әлбиттә, бик ауыр фән, ләкин барыбер уңышлы яуап биреп, “бишлегә” өлгәштем.
Шулай уҡ профессор Ливчак. Беҙгә ул сит ил дәүләте һәм хоҡуғы тарихынан лекциялар уҡыны. Сталин режимы уны 10 йыл Себер лагерҙарында урман ҡырҡырға мәжбүр иткән. Дәрестәрҙе бик ҡыҙыҡлы алып бара торғайны, шуға күрә был фәнде ныҡлап ҡыҙыҡһынып уҡыным. Аҙаҡ докторлыҡ диссертацияһын да ошо өлкә буйынса яҡланым.
Бөтә уҡытыусылар ҙа беҙгә төплө белем бирҙеләр. Уҡыуға мин мөкиббән китеп, тырышып уҡыным, сөнки әйтеүҙәре буйынса, күптәр уҡый алмай, беренсе курста уҡ уҡыуҙарын ҡалдырып ҡайталар ине. Рус телен насар белеү сәбәпле, алдағы экзамендарҙы нисек тапшырырмын, тип ҡурҡа торғайным, ләкин уҡыу ныҡ ярҙам итте, беренсе сессияны “дүртле” һәм “бишле”ләргә генә яптым.
Ғөмүмән, мин үҙемде уҡыған йылдарҙа бик бәхетле итеп хис иттем. Көн дә уҡыуҙан һуң, төшкө ашты ашағас, Белинский исемендәге өлкә китапханаһына барып, кискә тиклем шунда әҙерләнә торғайным.
Ҡышҡы сессияны тапшырғас, институтта бөтә студенттарҙы йыйҙылар. Сессия буйынса һығымталар яһайҙар, яҡшы уҡығандарҙы билдәләйҙәр, маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләйҙәр, ректор сығыш яһаны. Беҙҙең 16-сы төркөм аудиторияла иң артта ултыра. Беҙгә лә сират килеп еткәс, “яҡшы уҡыу өсөн, Йәнекәйев, тип иғлан иттеләр. Кем икән тағы, тип уйлап ултырһам, миңә ҡырҙан төртәләр, һине саҡыралар, тип. Йәнекәйев Зөфәр тигәс кенә, маҡтау ҡағыҙын нисек барып алғанымды һиҙмәй ҙә ҡалдым, сөнки минең алда нисек 1-се курсты уңышлы тамамларға тигән мәсьәлә тора ине, ә инде 35 студент араһында иң яҡшы уҡыусы, тип билдәләгәс, шатлығымдың сиге булманы. Бынан һуң ҡурҡмайынса, шул уҡ ваҡытта тырышып артабан уҡыным.
Әле һаман иҫемдә... Һигеҙенсе март байрамына егеттәр аҡса йыйҙылар ҙа, миңә баҙарҙан барып сәскә алырға ҡуштылар. Мин, март айы, сәскә һулыясаҡ бит, тип уйланым һәм әйтергә маташтым, ләкин “һулый” һүҙенең русса тәржемәһен белмәнем. Һорашырға кеше, эргәлә хатта башҡортса-русса һүҙлек тә юҡ. Баҙарға барып мимозалар һатып алып, төркөм исеменән беҙҙең куратор-уҡытыусыға бүләк иттем. Рус әҙәби телен белһәм дә, һөйләшеү ҡеүәһе түбәнерәк булғанға күрә, был өлкәлә камиллашырға тырыштым.
Студент ваҡыт – дәртле ваҡыт. Ҡайһы берҙә ресторанға барып күңел асабыҙ. Стипендия етмәй торғайны. Ата-әсәйҙән бер ҙә аҡса һораманым, сөнки ғаилә ҙур, һигеҙ бала үҫтек. Уҡырға килгәндә минең өҫтөмдә иҫке бер костюм, башымда, Магнитогорскиға барғанда һатып алынған, фетрҙан аҡ эшләпә... Колхозда эшләгән өсөн 70 һум аҡса биргәйнеләр, уға стипендияны өҫтәп, яңы костюм һатып алдым. Ҡыш еткәс, кәпәс тә, физкультура өсөн форма ла юҡ ине, вагондар бушатып, аҡса йыйып, уларҙы ла алдым.
Егеттәрҙең күбеһе минән 3–4 йәшкә ололар. Әрме хеҙмәтен үткәндәр. Араларында ком­мунис­тар байтаҡ ҡына. Улар барлыҡ экзамендарҙы “өслө”гә генә тапшырһалар ҙа, институтҡа ҡабул ителделәр. Деканат һәм ректорат коммунистарҙы староста, студенттар советы етәксеһе итеп билдәләнеләр. Мәктәптә алған белемдәре һай булыуға күрә, ҡайһы берҙәре институтты ҡалдырырға мәжбүр булдылар. Коммунист абитуриенттарҙы имтихандар алдынан бөтәһен бергә йыйып, айырым консультациялар үткәреп, “этеп-төртөп” уҡырға алалар ине. Юғарынан килгән директивалар нигеҙендә илгә шулай етәксе кадрҙар әҙерләнеләр. Ни өсөн һәйбәт уҡыған талантлы йәштәрҙән етәкселәр әҙерләмәйҙәр, тигән һорау тыуа ине. Беҙҙең төркөм старостаһы Сан Саныч Розанов менән шул хаҡта бәхәсләшә инем. Ул, коммунистар 1917 йылда власты яулап алғандар һәм улар хаким итергә тейеш, тиһә, мин, большевиктар хәҙер юҡ, күптәре Граждандар һуғышында, Сталин репрессияларында һәләк булғандар, тигән фекер яҡлы инем.
Студент түңәрәктәренә лә йөрөнөк. Беренсе курста совет хоҡуғы (советское право) тигән түңәрәккә яҙылдым. Унда совет системаһын, депутаттар һайлау, уларҙың үткәрелгән сессияларын өйрәндек, совет демократияһы донъяла иң ғәҙел һәм һәр яҡлап та килгән, тип профессорҙар үҙҙәренең лекцияларында беҙҙең мейегә һеңдерергә маташтылар. Мәктәп йылдарынан уҡ АҠШ, Франция кеүек илдәрҙәге һайлауҙар менән ҡыҙыҡһындым һәм уларҙың нисек үткәнен белдем. Шуға күрә, был түңәрәк ҡыҙыҡһыныу уятмағас, философия менән мауыға башланым. Философ булараҡ Дамир ағай Вәлиев миңә бик ҙур йоғонто яһаны. Шул уҡ ваҡытта курсташым Юра Скуратов менән дуҫлаштым. 1990 йылдарҙа ул Рәсәй Федерацияһының Генераль прокуроры булып эшләне. 2018 йыл Байкал күлендә курсташтар менән осрашыуҙа ул да булды. Миңә үҙенең “Вариант дракона” исемле китабын бүләк итте. Унда ул сәйәси сәбәптәр арҡаһында вазифаһынан бушатылыу тураһында бәйән итә.
Юриспруденциянан башҡа философия, политэкономия фәндәре лә ҡыҙыҡһыныу уяттылар. Экзамен биргәндә, социализм политэкономия­һындағы ҡаршылыҡтар буйынса доклад әҙерләп, кафедраға тапшырғас, Шаталин, Заславский кеүек академиктар был проблемаларҙы күтәрәләр, һеҙҙә ғилми эшмәкәрлек өсөн бик ҙур һәләт бар, беҙгә аспирантураға ҡалығыҙ, тип өгөтләнеләр. Ләкин мин ризалашманым, сөнки берҙән, үҙемде следователь итеп хис итһәм, икенсенән, уҡыуҙы тамамлап, атай-әсәйгә ярҙам итергә кәрәк ине.
Беҙҙең төркөмдә бик талантлы йәштәр уҡыны. Беҙҙең староста Александр Александрович Розанов (Сан Саныч) бик күп йылдар Генераль прокурорҙың урынбаҫары булып эшләне. Хаҡлы ялға сыҡһа ла, Рәсәй Федерацияһы прокуратураһының ветерандар ойошмаһы етәксеһе. Ғөмүмән, Свердловск юридик институты бөтөн Рәсәй өсөн юристар, кадрҙар әҙерләне. Мәҫәлән, Яковлев Вениамин Федорович Рәсәй Федерацияһының юғары Арбитраж суды председателе булып эшләне. Беҙҙә ниндәй генә фәнде уҡытманылар. Шул уҡ суд медицинаһын уҡы­ғанда моргка суд психиатрияһы-психбольницаға алып бара торғайнылар. Суд бухгалтерияһын да өйрәнергә тура килде. Киләсәктә, следователь булып эшләгәндә, быларҙың барыһы ла миңә бик ныҡ ярҙам итте.
Свердловск ҡалаһы Урал өсөн мәҙәни үҙәк булып торҙо, тип әйтһәм, хата булмаҫ, сөнки унда музкомедия, опера һәм балет, драма театрҙары урынлашҡан ине. Цирк та бар. Мин һәр ваҡыт премьераға барырға тырыштым. Әлбиттә, билеттар ҡыйбатыраҡ, ләкин мин бай студент булараҡ, премьераға барам. Матур спектаклдәр ҡуялар. Антракт ваҡытында йыйылған халыҡты күҙәтеү, минең өсөн ҡыҙыҡ була торғайны. Бөхтә кейенгән ҡала халҡы, аристократия, елпеүестәр менән түңәрәк буйлап һөйләшә-һөйләшә йөрөгән 60 – 70 йәштәге ҡарсыҡтар.
Музкомедия театры бигерәк тә матур ине. Һәр бер спектакленә барырға тырыштым. Опера һәм балет театрына бер-ике тапҡыр ғына барғаным булды, ләкин бик үк оҡшатып еткермәгәс, башҡа ынтылманым. Шулай итеп, уҡыған ваҡытта мәҙәниәткә бик ныҡ ынтылдым һәм ылыҡтым.
Ҡыҙҙар менән дә танышыуҙар булды. Иҫемдә беренсе мөхәббәтем менән финанс хоҡуғы имтиханы алдынан булған беренсе осрашыу. Бер ниндәй әҙерлекһеҙ барҙым, күрәһең, миңә уҡыу былай ҙа бирелә, тип шашып киткәнмен. Унда финанстар буйынса бөтә терминдарҙы белергә кәрәк. Әлбиттә, һөҙөмтәлә ҙур “икеле” билдәһен сәпәгәйнеләр, минең өсөн был бик үкенес булды. Ғәрләнеп, төнө буйы уҡып, икенсе көнөнә барып тапшырҙым. Профессор тыңлап ултыра бирҙе лә: “Нишләп кисә уҡымай килдең? Кисә шулай яуап бирһәң, “бишле” ҡуйыр инем, бөгөн тик “дүртле” генә”, – тине. Мин дөрөҫөн һөйләп биргәс, профессор көлдө лә “дүртле” ҡуйып сығарҙы. Уҡытыусыларҙың күбеһе кешелекле булды.
Сығарылыш кисәһен уҡытыусылар беҙҙең менән ресторанда күңел асып, бейеп-йырлап бергә үткәрҙеләр. Екатеринбург ҡалаһы өсөн был ҡәҙимге күренеш булһа ла, Өфө юғары йорттары өсөн бындай йыйылыуҙар бик ҡырағай булып һанала.
Һаман да хәтеремдә булған ҡыҙыҡлы хәлдәрҙең береһе – беҙҙең курста Наташа исемле, ике йыл милицияла эшләп стаж туплаған, мыҡты кәүҙәле, тос беләкле ҡыҙ уҡыны. Шул билдәле профессорҙы ҡыҫып үбергә маташа, профессор, киреһенсә, ысҡына алмай, шунан беҙ, егеттәр, барып уны ҡотҡарып алып ҡалдыҡ...
Беҙ уҡығанда стройотряд хәрәкәте көслө ине. Унда бик һайлап ҡына алалар ине. Һәр студент эләгә алманы. Стройотрядта булыу бик маҡтаулы ине. Тарихи яҡтан ҡарағанда, стройотряд хәрәкәте 50-се йылдарҙа эш ҡулдары етмәгәнлектән һәм Советтар Союзында ҙур күләмле төҙөлөштөң етәкселеге ҡарары менән барлыҡҡа килгән. Минеңсә, был төплө аҡыл менән ныҡлап уйланған ҡарар булды. Беренсенән, йәйге каникулдарҙа, студенттарҙы файҙалы эшкә йәлеп итеп, халыҡ хужалығын үҫтереүгә ярҙам, икенсенән, йәш быуынды, бигерәк тә, һәнәк, көрәк, балтаны тотоп та ҡарамаған ҡала балаларын ҡара эшкә йәлеп итеп, хеҙмәт кешеләренә ҡарата ниндәйҙер ихтирам тойғоһо уятыу. Өсөнсөнән, ата-әсәләренән минең кеүек матди ярҙам ала алмаған студенттарға үҙҙәренә аҡса эшләп, бер аҙ кейем-һалым алырға мөмкинлек биреү. Стройотряд хәрәкәтенең үҙенең романтикаһы булды. Стройотрядҡа яҙылған студенттар матур һәм һәр отрядтың үҙенең символикаһы булған форма кейеп, йәйге сессия бөткәс тә, Свердловск ҡалаһының үҙәк майҙанында үткәрелгән слетта ҡатнашып, эш урындарына таралдылар.
"ССО–1969" (студенческий строительный отряд 1969 г.) яҙыулы значоктар тағып, поезд менән төньяҡ Урал яҡтарында урынлашҡан Серов районына барып, ике ай УРС-тың (управление рабочего снабжения) ярҙамсы хужалығына 20х80 м киңлегендә һыйырҙар ҡураһын төҙөнөк. Иртә таңдан алып эңер төшкәнгә тиклем эшләнек.
Эш еңел булманы. Ер туң, ләкин 2,5 метр тәрәнлектә нигеҙ өсөн соҡор ҡаҙып, уны бетон һәм таш менән нығытып, кирбестән ике метр һайын бағаналар күтәреп, бүрәнә стенаны нығытыу бурысы тора ине. Һәр беребеҙгә урын бүлеп бирҙеләр. Ярты метр ерҙе ҡаҙғас, туң ергә барып төртөлдөк. Бөтә егеттәр аптырап ҡалды, нисек дауам итергә, механизация юҡ, эште ваҡытында тапшырырға кәрәк. Минең интернатта уҡығанда иртә яҙҙан ағастар өсөн ер ҡаҙыу тәжрибәһе бар ине, 30–40 сантиметр туң ерҙе үтһәң, артабан ҡара ер китә, шуға күрә мин лом алдым һәм... соҡоном да соҡоном. Ысынлап та, ҡаҙа торғас, барыһы ла килеп сыҡты, оло студенттар араһында минең абруй артты. Шулай итеп һарайҙы төҙөп бөтөп, ваҡытында тапшырғас, беҙгә оло байрам ойошторҙолар. Һәр-беребеҙгә маҡтау грамотаһы тапшырҙылар. Миңә Енакиев Захар Иванович, тип исем-шәрифемде боҙоп грамота тапшырырға уйлағайнылар, ләкин ни өсөн ата-әсәйем биргән исемде яҙмағанһығыҙ, тип маҡтау ҡағыҙын алыуҙан баш тарттым. Студенттар: “Молодец, Зуфар!” – тинеләр. Совет осоронда ла, батша дәүерендәге кеүек, башҡа халыҡтарҙа ассимиляцияға ынтылыу сәйәсәте көслө булды.
Стройотрядта эшләгәндә лә, атай-әсәйгә борсолмағыҙ, ас йөрөмәйем, тип хат яҙа торғайным. Объектты тапшырғас, һәр кем 2100 һум аҡса эшләне, ул бик ҙур аҡса ине, сөнки атайымдың уртаса эш хаҡы 70 – 80 тәңкә булды. Ул заманда “Жигули” машинаһын 4000 һумға һатып алырға мөмкин ине.
Беҙ төҙөгән ферма Япония менән хеҙмәттәшлек иткән эш тәьминәте идаралығы (управление рабочего снабжения) өсөн ине. Аҡсаларҙы ҡулға алғас, беҙҙе Серов ҡалаһындағы ҙур складҡа алып барҙылар. Унда Япониянан килтерелгән ниндәй генә кейем юҡ, ә беҙҙә ул ваҡытта дефицит заманы. Шул складта баштан-аяҡ кейендек, япон курткалары, джинсылар һ.б. 300 – 400 һум аҡса китте. Кисә йолҡош йөрөгән малай, бөгөн “модный” егеткә әйләндем. Свердловскиҙан Магнитогорск ҡалаһына самолет менән осҡанда, арыу кейенгән егетте күреп, хатта стюардессалар минең янға килеп ултырҙылар. Өйгә ҡайтҡас, атайымдың дуҫтары ла беҙҙә ине, уларҙың алдына ике шешә коньяк ҡуйҙым. Улар бик аптыранылар, сөнки ул ваҡытта ул бик ҡыйбат эсемлек ине, берәре 10 тәңкә торҙо. Ҡунаҡтар таралғас, мин пачкалап аҡса сығара башлағас, атайым ҡалтырап, ҡурҡып китте, улым, һин әллә берәүҙе үлтерҙеңме, тине. Мин һөйләп биргәс, шул тиклем ҡыуандылар, мин үҙем дә шат инем. Аҙаҡ Магнитогорскиға барып, атай-әсәйгә кейем, телевизор, кер йыуыу машинаһы, һыуытҡыс алып бирҙем, тик Вәхит ҡустым ғына, ағай миңә ат алып бирмәне, тип илап тороп ҡалды.
Шулай итеп, ғаиләмде кәрәк-яраҡ, кейем менән тәьмин итеп, икенсе курсҡа уҡырға киттем.
“Кәҫәне бушатып” килгәс, стипендияға ғына йәшәп булмай ине. Милицияның һаҡлау булеге (отдел охраны при РОВД) ҡарауылсы булып эшкә төштөм. Минең ҡарамаҡҡа краевед музейын бирҙеләр. Элекке сиркәү бинаһында урынлашҡан музейҙа төндәрен дежур иттем. Эргәлә партия мәктәбе, хәрби госпиталь һәм башҡорт-татар йәштәренең йыйылған урыны “Пятачок” (мин дә йәштәр араһына ҡурай менән сыға инем).
Бер көндө мине музейҙың бер филиалына ебәрҙеләр. Ул батша ғаиләһенең атып үлтергән Ипатьев йортонда урынлашҡан ине, бер нисә тапҡыр подвалға төшөргә һәм дежурҙа булырға тура килде. Башҡа ниндәй генә уйҙар килмәне...
80-се йылдарҙа Ипатьев йортон емереп, 90-сы йылдарҙа Өсөнсө рус революцияһынан һуң урынына ҙур сиркәү төҙөнөләр. 2000 йылдарҙа парламент делегацияһы менән Екатеринбургка барғанда, шул сиркәүҙә булырға тура килде. Экскурсияла йөрөгәндә, хатта хәтирәләргә бирелеп киттем.
Ярты йыл ҡарауылсы булып эшләгәндән һуң, балалар баҡсаһында ҡарауылсы һәм дворник булып эшкә урынлаштым. Унда эшләүе оҡшай ине, ләкин эш тә еңелдән булманы, сөнки киске һигеҙҙән сменаға төшәм, ике бак картуф әрсергә ҡушалар, ҡайһы саҡ һауыт-һабаларҙы ла йыумай ҡалдыралар ине. Белмәйем, бәлки, үҙҙәренең шундай тәртибе булғандыр. Һуңға ҡарай картуф әрсеү буйынса шул тиклем оҫтарҙым, 45 минут эсендә бер бак эрсей инем. Олоғайған көндә лә ул һәләт онотолманы. Картуф әрсеү буйынса донъя чемпионаты булһа, беренсе урынды алыр инем, тип уйлайым.
Иртәнге сәғәт биштә ашнаҡсы килеп иртәнге аш бешерһә, мин тороп ашайым да, ишек алдын һеперергә сығып китәм. Иртәнге туғыҙға уҡыуға... Тәүге осоро будильникка уяна инем, аҙаҡҡа табан уға ла уяна алмай башланым, сөнки сәғәт бер-икеләрҙә картуф таҙалап бөтөп, йоҡларға ятам, биштә уянам, уның өҫтәүенә – физик эш. Ҡыш көндәрен асыҡ тәҙрә менән йоҡлаһам, иртәнсәк ашнаҡсы ҡар ташлап уята. Әгәр оҡшамаған лекция булһа, рәхәтләнеп йоҡлайһың, дуҫым Хәбир, икенсе аудиторияла лекция булһа, уятып алып китә. Бер-ике сәғәт лекцияларҙа йоҡлап алам да, практик дәрестәрҙә сығыш яһайым. Лекциялар тамамланғас, балалар баҡсаһына барып төшкө аш ашап, урам көрәйем, эш бөткәс, Белинский исемендәге китапханаға китәм.
Студент йылдары бик күңелле үтте. Балалар баҡсаһы шәмбе, йәкшәмбе көндәре ял итә һәм беҙ, студенттар, йыйылып, кәйеф-сафа ҡора инек. Ҡайһы саҡ ҡыҙҙар килеп, ярҙам итеп картуф әрсешәләр. Зөфәр, ҡалай һин тиҙ әрсейһең, тип аптырай торғайнылар.
Балалар баҡсаһында көнөнә өс тапҡыр ашаталар, шуның өсөн эш хаҡынан 2 һум 70 тин тотоп ҡалалар. Эш хаҡым 120 һум булды, сөнки ҡарауылсы һәм урам һепереүсе 60-шар һум аҡса ала ине. Икенсе курста, яҡшы уҡыған өсөн 60 тәңкә стипендия алдым. Айына 180 һум аҡсаға йәшәнем һәм уҡыным. Следователь булып эшләй башлағас, эш хаҡы ни бары 130 һумға ҡалды. Ике йыл эшләгәс, 152 һумға етте. Районда өҫтәп ҡарауылсы эшен эҙләй башлағас, прокурор ризалашманы: “Ни в коем случае не позволю!” – тине.
Беренсе курста уҡығанда, октябрь айында мин йәшәгән бүлмәгә бөҙрәләнеп торған ҡуйы ҡара сәсле, мыҡты кәүҙәле ағай килеп инде. Башҡортса сәләмләшкәс, ҡустым, һин ҡайһы райондан, тип һораны. Таныштыҡ. Беҙҙең юридик институтты тамамлаған, минән 10 йәшкә оло, Урал дәүләт университетының философия факультетының өсөнсө курс аспиранты, Арғаяш башҡорто Вәлиев Дамир Жәүәт улы булып сыҡты. Шул уҡ йылды кандидатлыҡ диссер­тацияһын яҡланы һәм Өфөгә эшкә ҡайтып китте. Дамир ағайҙың фән өлкәһендә эшләүе минең өсөн өлгө булды. Дуҫлыҡ ептәрен уны һуңғы юлға оҙатҡансы тиклем өҙмәнек, мөстәҡиллек өсөн дә бергәләп көрәштек. Ул Советтар Союзында ғына түгел, сит илдәрҙә лә танылған философ дәрәжәһенә етте. Артабан был өлкәләге эште дауам итер өсөн күп кенә уҡыусыларын ҡалдырҙы. Бик иртә, 60 йәшендә генә был донъянан китеп барҙы.
Дамир ағайҙың белмәгән кешеһе булманы. Бер көндө совет армияһы майоры формаһында башҡорт ағайы менән миңә килеп инделәр. Мәсетле районы военкомы Сәғитов Дауыт ағай ине. Ул ситтән тороп Урал дәүләт университетының тарих факультетында һуңғы курстарҙа уҡый ине. Улар мине үҙ иттеләр, осрашҡан һайын башҡорт халҡы, Башҡортостан һәм, ғөмүмән, ил яҙмышы тураһында фекер алыштыҡ. Уларҙың кәңәше менән Свердловск ҡалаһының юғары уҡыу йорттарында уҡыған башҡорт студенттарын туплап яҡташтар ойошмаһы төҙөргә булдым. Ул ваҡытта уҡыу йорттарының дөйөм ятаҡтарында студенттарҙың исемлектәре элеүле тора торғайны. Башҡорт фамилиялы студенттарҙы табып, туплап, кафела тәүге яҡташтар берекмәһе ултырышы үткәрҙек. 100-ән ашыу студент йыйылды, мине ойошманың президенты итеп һайланылар. Шул ойошмала башҡорт егеттәре һәм ҡыҙҙары үҙ-ара танышып, ғаилә ҡорҙолар. Ҡайһы берҙәре менән күп йылдар хатлашып аралашып торҙом. Институтты тамамлағанға 5 – 6 йыл үткәс, Өфө аэропортында икенсе ҡаттан берәү “наш президент, президент”, тип бөтөн залға яу һалды. Баш күтәреп ҡараһам, тау институтын тамамлаған Ырымбур егете Әхтәм булып сыҡты. Йүгереп килеп ҡосаҡлап та алды. Халыҡ аптырап ҡалды, ул ниндәй президент, тип. Нишләп наш президент, тип ҡысҡыраһың, тип һорағанға, исемеңде оноттом да, шуға шулай тинем, тип яуапланы. Һин аэропорттан сығып китеп бара инең, юғалтып ҡуйырмын, тип ҡурҡтым, тине. Матур, мөһабәт, мыҡты кәүҙәле башҡорт егете яҡташтар ойошмаһында үҙебеҙҙең ҡыҙға өйләнеп, Себер яҡтарында эшләй ине. Шул уҡ ваҡытта Ҡаҙағстан студенттары менән бәйләнеш урынлаштырҙыҡ. Улар мине үҙҙәренең яҡташтар берекмәһенә Башҡортостан вәкиле булараҡ саҡырһа, мин уларҙың етәксеһен үҙебеҙгә саҡыра инем. Дуҫ йәшәнек. Ошо осрашыуҙарҙа ҡаҙаҡ егеттәре Ҡаҙағстандағы милли мәсьәлә тураһында бик асылып һәм әсенеп һөйләй торғайнылар. Сиҙәм күтәргән ваҡытта ҡаҙаҡтар иленә Советтар Союзынан бик күп халыҡ күсерелгән һәм, һөҙөмтәлә, ерле халыҡ, үҙ республикаһында дөйөм халыҡ иҫәбен алғанда, бик аҙ процент тәшкил итеп меҫкен хәленә ҡалып бара ине...
Студент ваҡыттың тағы ла иң сағыу мәлдәренең береһе – концерт бригадаһының килеүе. Бер тапҡыр Ф. Ғәскәров исемендәге ансамбль сығыш яһаны. Ишмулла Дилмөхәмәтов, Рамаҙан Йәнбәков йыш килделәр. Беҙ, студенттар, уларҙан ҡалышмай, уларҙы оҙатып йөрөнөк. Иҫемдә, “Большой Урал” ҡунаҡханаһында Рамаҙан ағай аяҡтарын бөкләп тороп ултыра ла оҙон көйҙө һуҙып та ебәрә. Ул осорҙа хәҙерге кеүек “фанераға” йырлау булманы. Тамашасылар хаттар ебәреп, яратҡан йырҙарын һорап йырлаталар ине. Рамаҙан ағай бер теләкте лә кире ҡаҡмай, йә ҡурайға, йә баянға ҡушылып йырлай. Концерт өс-дүрт сәғәткә һуҙыла. Антракт ваҡытында халыҡҡа беҙҙең Рамаҙан ағай күрше ауылдан, тип маҡтанып та ала инем.
Ишмулла ағай һәр ваҡыт Өфө идеалогия етәкселәренең ҡурайсыларҙы сәхнәгә сығарырға теләмәүҙәре, ҡыҫымға алыуҙары хаҡында эсенеп һөйләй ине. Яҙмышы ла ҡыҙғаныс булды. Ул Японияла гастролдә саҡта, улын сәнсеп үлтерҙеләр, ә үҙен 1980 йылда “Актерҙар йорто” туҡталышы янында машина һуҡтырып китте.
Рамаҙан ағайҙың да бала саҡ яҙмышы бик ҡыҙғаныс. 1930 йылда аслыҡтан үлмәҫ өсөн балалар йортона ебәрелә. Әсәһе Баймаҡта торфта эшләгәндә мәрхүмә була. Әсәһенең ҡайҙа ерләнеүе хаҡында белә алмай һәр ваҡыт әсенеп һөйләне. Өфөлә, күрше йәшәгәнгә күрә, кис һайын эштән ҡайтҡанда, осрашып һөйләшеп ала инек. Иң үкенеслеһе шул – иҫән сағында Салауат Юлаев исемендәге премияға лайыҡ булыуҙан мәхрүм ҡалды. Мин үҙем премиялар бирә торған комиссияла бер ваҡытта ла эшләмәнем, мине ундай “йылы урынға” яҡын да ебәрмәнеләр.
Рамаҙан ағайға 75 йәш тулғанда, беҙ, Баймаҡ егеттәре, 75 мең аҡса йыйып сәхнәгә сығарып бирҙек. “Рамаҙан ағай, был һиңә халыҡ премияһы!” – тип тапшырҙым. Ауыр тупрағы еңел булһын... Уның кеүек моңло тауышлы йырсылар йөҙ йылға бер тыуалыр.

Дыуан район прокуратураһында хеҙмәтем

Һуңғы курстарҙа ҡайһы өлкәгә эшкә барыуыбыҙ тураһында мәсьәлә килеп тыуҙы. Миндә, әлбиттә, Башҡортостанға ҡайтып прокуратура системаһында эшләү теләге ҙур ине. Шуға күрә, йәйге каникулдарға ҡайтҡанда, республика прокуратураһына барып документтарымды ҡалдырҙым. Һуңынан беҙҙең институтҡа хат килде: “Милли кадрҙар етешмәү сәбәпле, Йәнекәйев Зөфәрҙе Башҡортостанға ебәреүегеҙҙе һорайбыҙ”, тип. Һуңғы курста уҡығанда республика прокуратураһы ҡарамағында алты ай стажировка үттем. Дыуан районына следователь итеп тәғәйенләнеләр. Прокурор Юсеев Мәргән Мөдәрис улы етәкселеге аҫтында эшләнем. Бик тырыштым. Стажировка бөткәс, Мәргән Мөдәрис улы үҙендә ҡунаҡ итте. Мине Дыуан районына следователь булып килергә өгөтләне, ризалаштым. Диплом алып, эшкә килгәс, республика прокуроры Яковлев Михаил Владимирович, бик тәжрибәле, хөрмәтле кеше, миңә тәнҡитсел ҡараш менән ҡарап торҙо ла: “Холост? – тип һораны. – Будешь практиковаться по 117 статье “Изнасилование”, чтобы сам не попался”, – тине, йылмайып. Совет закондары нигеҙендә прокуратура следователдәре, шул уҡ рәттән кеше үлтереү, хужалыҡ өлкәһендә урлашыу, ришүәтселек, милиция хеҙмәткәрҙәре ҡылған енәйәттәрҙе, дәүләт һәм йәмғиәт өсөн әһәмиәтле енәйәттәрҙе тикшерҙеләр.
Ул ваҡытта асфальт юл юҡ, Кропачево станцияһында төшөп ҡалаһың да, артабан һикәлтәле юлдан ике-өс сәғәт машина менән бараһың. Студент саҡта аҡсаны күп эшләп, мул йәшәп өйрәнгәс, 134 һумға йәшәү ауырға тура килде, сөнки эш хаҡының күбеһе ашханала ашауға китә.
Минең кеүек буйҙаҡ сыуаш егете Володя менән таныштым. Уны ветеринар станцияға йәш специалист итеп ебәргәндәр ине. Тәүге йылдары ял көндәре ашхана эшләмәһә, ул берәй фермаға барып тикшереү өсөн, имеш, бер-ике тауыҡ ала ла, беҙ шуны бешереп ашайбыҙ. Аҙаҡ леспромхоз ашханаһында туҡлана башланыҡ.
Бер йыл эшләгәс, Туймазы ҡалаһында көсләү буйынса асыҡланмаған енәйәт эштәрен асыҡлап ҡайтҡас, мине Өфөгә күсереү тураһында уйлай башланылар, ләкин армияла хеҙмәт итмәгәс, “неперспективный”, тип ҡалдырҙылар.
Дыуан районында эшләгәндә, 1974 йылда район үҙәгендә митинг ойошторҙолар. Суд, прокуратура органдарына куратор булған партия ойошмаһы секретары миңә (бер ниндәй ҙә партияла тормай инем) һеҙ йәш кеше, уҡымышлыһығыҙ, Солженицындың “Архипелаг ГУЛАГ” әҫәрен фашлап, йәштәр исеменән сығыш яһарға кәрәк, тине. Мин уға был әҫәр хаҡында ишеткәнем бар, унда Сталин заманында нахаҡҡа ғәйепләнеп юҡ ителгән халыҡ тураһында һүҙ бара, һеҙ миңә уҡырға бирегеҙ, үҙ фекеремде әйтермен, тинем. Секретарь сәйер итеп ҡараны ла, башҡа өндәшмәйенсә китте. Шул йылды “Спутник” линияһы аша Францияға турист булараҡ барып ҡайтырға путевка алдым. Советтар Союзында сит илгә сығыу бик ҡатмарлы булды. Иң тәүҙә комсомол, партия ойошмалары, райкомдан комиссия тикшерә, Өфөгә ебәрәләр. Эш боҙоп йөрөмәгәс, ул тиклем тотҡарлыҡтар булманы, барыһы ла ризалыҡ бирҙе, тик Өфөгә килгәс, исемлектә булмауымды күрҙем. Аптыраным, ләкин бер кем дә ни өсөн төшөп ҡалыуым тураһында яуап бирә алманы.
Бер йыл үткәс, Мексикаға путевка алдым, ләкин был юлы ла үткәрмәнеләр. Һуңынан ғына аңланым – Солженицынға ҡаршы сығыш яһамаған өсөн мине “неблагонадежный”, тип сығарманылар, өҫтәүенә аспирантураға ла юл ябыҡ ине. Минең өсөн был бик ныҡ үкенес булды, әйтерһең дә, минең алдымда ҙур стена барлыҡҡа килде, үҙемде ситлектәге ҡош кеүек тойҙом, төшөнкөлөккә бирелдем, кәйеф ҡырылды...
Дыуан районында следователь булып эшләгәндә, мин, буйҙаҡ егет кеше, төрлө кисәләргә йөрөнөм, йәштәр менән аралаштым. Ҡыш көнө ваҡыт табып, саңғыла шыуам, ә ҡара ер күренгәс, студент ваҡыттағы ғәҙәт буйынса, иртәнге етелә тороп йүгерәм. Әй йылғаһын боҙ ҡаплағансы һыу инәм.
Мәсәғүттә бик дәртле йәштәр булды. Ғөмүмән, йәшлек үҙе ҙур бәхет, йәмен, рәхәтен белеү генә кәрәк.
Бер кисәлә миңә йәш башҡорт ҡыҙҙары килеп: “Һин бит следователь, ни эшләп беҙгә ПМК өс ай эш хаҡы түләмәй?” – тип аптыраттылар. Совет заманында эш хаҡын һәр ваҡыт көнөнә бер тотҡарлыҡһыҙ бирәләр ине. Мин ПМК-ла эшләгән инженер егеттәрҙән һораштырҙым, улар баш бухгалтер менән йәшерен рәүештә осраштырҙылар. Ул ПМК хужаһының приписка менән шөғөлләнеп үҙенә 48 меңлек ойошма аҡсаһына йорт һалдырыуы, шуға күрә эшселәргә эш хаҡының түләнмәүе хаҡында һөйләне. Мин өс ай буйына бухгалтерҙан материалдар туплағас, енәйәт эше ҡуҙғаттым.
Бының кеүек эштәр бик ҡатмарлы һәм енәйәт булыуын иҫбатлау ғәйәт ауыр тип иҫәпләнде. Уның өсөн ҡул счеттарын ҡулланып (ул ваҡытта калькулятор, компьютерҙар хатта хыялда ла юҡ), бөтөн бухгалтерия документтарын тикшереп сығаһың, һәм уларҙың “Строительные нормы и правила” (СНиП) менән ҡаралған талаптарға ярашлы булыу-булмауын тикшерәһең. Шулай уҡ башҡарылған эштәрҙе контрольный обмерҙа үткәртеп (инженер-эксперттар күпме һәм ниндәй эштәр башҡарғанын тикшереп), сығарған һөҙөмтә (заключение) материалдары менән сағыштырып, урлашыу-приписка булғанмы, юҡмы икәнлеген иҫбатлайһың.
Совет осоронда райком секретары райондың “хужаһы” булды, ә депутаттарҙың башҡарма комитеты, прокурор, судьялар, әлбиттә, уларға буйһоноп йәшәнеләр.
Мин партияла түгел инем. ПМК төҙөлөш ойошмаһы директорына ҡаршы енәйәт эше ҡуҙғатҡас, Дыуан районының беренсе секретары тәүҙә прокурорҙы, шунан мине үҙенә саҡыртты. Партия ағзаһы булғанға күрә, прокурор мине был эштән баш тартырға өгөтләне, ләкин мин уны тыңланманым.
– Зөфәр, улай ярамай, беренсе секретарь енәйәт эшен артабан алып барырға ҡушмай, – тине.
– Мәргән Мөдәрисович, ул бит бур, енәйәте өсөн төрмәлә ултырырға тейеш.
Һөҙөмтәлә, прокурорға буйһонманым, сөнки ул ваҡытта, закон буйынса, минең ундай хоҡуғым бар ине, енәйәт ҡуҙғатыу буйынса карточканы Мәскәүгә ебәрҙем.
Бер көндө беренсе секретарь шылтырата.
– Һин, молодой человек, енәйәт эшен ал да миңә кил әле, – ти.
– Беренсенән, хөрмәтле Н. (исем-шәрифен әйтеп тормайым), кәрәк булһа, миңә килегеҙ, минең дә кабинетым бар, икенсенән, енәйәт эше – ул йәшерен документ, һеҙҙе барлыҡ материалдар менән таныштырыу тураһында ла миңә уйларға кәрәк.
– Ах, һин, сволочь! Мин бит һине бөтөрәсәкмен!
Ләкин Мәскәүҙә минең яҡлы булдылар, аҙағына тиклем эште алып барып еткерҙем.
Алты ай дауамында тикшереү барғандан һуң, төрлө ҡаршылыҡтарға ҡарамаҫтан, енәйәт эшен башҡарып сығып, тикшереүгә барлыҡ көсөмдө һалып, судҡа тапшырҙым. Дыуан районында приписка буйынса алып барған енәйәт эше “Следственная практика” тигән китапта нәшер ителеп, армияла саҡта, Генераль прокурорҙың приказы буйынса аҡсалата бүләкләнеләр.
Яңыраҡ, ике-өс йыл элек, беҙҙән бер курс түбән уҡыған Сафин Зөфәр Нурулла улы, 2008–2009 йылдарҙағы Өфө ҡалаһының прокуроры, менән һөйләшеп ултырҙыҡ. Зөфәр, һин үҙеңдең эшең менән бөтөн Советтар Союзына танылдың, тик армияла ғына йөрөп ҡалдың, ә беҙ бында һинең өсөн бик ныҡ ғорурландыҡ, тине һәм миңә прокурор сәғәте бүләк итте.
Дыуан районы прокуратураһында эшләгәндә, Мәсетле районы үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылында универмаг янып китте. Мине тикшереү өсөн ебәрҙеләр. Студент ваҡытта дуҫлашҡан Дауыт ағай, Мәсетле районы военкомы, мине ҡунаҡханаға ебәрмәй, үҙендә ҡалдырҙы. Еңгәй, Сара апай, Өфөлә сессияла ине, уларҙың башланғыс кластарҙа уҡыған ике улдары менән бергәләшеп ун көн донъя көттөк. Һуңынан аҙна һайын мине ҡунаҡҡа саҡырҙылар, ләкин эш урынын ҡалдырып йөрөү уңайһыҙ ине, сөнки район прокуратураһында мин берҙән-бер следователь инем. Закон буйынса мәйет табылһа, ҡатын-ҡыҙҙы көсләү енәйәте булһа, фәҡәт прокуратура следователе эш башларға тейеш. Мин килгәнсе, милиция хеҙмәткәрҙәренең мәйеткә тейергә хоҡуҡтары булманы. Шуға күрә милицияның дежур бүлегендә минең адресым мотлаҡ булды. Дөрөҫөн әйткәндә, бер ниндәй шәхси тормошһоҙ казарма режимында йәшәнем, шуға ҡарамаҫтан, был эш бик оҡшаны. Хатта дуҫ ҡыҙҙар үҙҙәренә күрә ғорурлыҡ тойғолары кисерәләр ине.
Өфөлә командировкала булғанда, Дамир ағай Дауыт ағай тураһында түбәндәгеләрҙе һөйләне. КПСС-тың өлкә комитетына идеалогия буйынса өсөнсө секретарына башҡорт интеллигенцияһын (Р. Ғарипов һ.б. шағирҙар, яҙыусылар) ҡыҫалар, тип ҙур ғына өндәмә әҙерләгән дә, “Ағиҙел” ҡунаҡханаһында мендәр аҫтында онотоп ҡалдырған. Ҡунаҡхана хеҙмәткәрҙәре артабан был яҙманы КГБ-ға (Дәүләт именлеге комитетына) тапшырғандар. Эшһеҙ ыҙалаған КГБ хеҙмәткәрҙәре өсөн был ҙур табыш. Улар Дауыт ағайға күҙәтеү ҡуйып, кем менән осрашҡандарын билдәләп, башҡорттар Совет власына ҡаршы ойошма төҙөгәндәр, тип енәйәт эше асырға ниәтләгәндәр. Дамир ағайҙы ла саҡыртып, КГБ-ла һорау алғандар. Дыуан районына ҡайтҡас, телефондан Мәсетлегә Дауыт ағайға шылтыратып, осрашыу көнөн һәм урынын билдәләнек. Миңә, следователь кешегә, телефондың тыңланыуы көн кеүек асыҡ ине. Әбдрәшит ауылы эргәһендә, көнбағыш баҫыуында осрашырға һөйләштек. Сентябрь айының матур аяҙ, йылы бер көнө. Киске сәғәт 9 тирәһе, ҡояш яңы байый башлаған мәл. Мин мотоцикл менән килешкән урынға ике сәғәт алдан барып, мотоциклды ситкә ҡуйып, ҡулыма һуйыл алып, ипләп кенә КГБ-ның күҙәтеүсеһен эҙләй башланым. Күптә үтмәне, көнбағыш араһынан 40 йәштәрҙәге ир-егет тороп, тау яғына йүгерҙе. “Стой, стрелять буду!” – тип артынан ҡысҡырҙым. Әлбиттә, атырға уйымда ла юҡ, сөнки пистолетым да үҙем менән булманы. Миңә, йәш кешегә, был бик ҡыҙыҡлы мажара булды. Дауыт ағай килеп еткәс, бөтөн яҙмаларын ҡарап сыҡтым, енәйәттең эҙе лә булмауы тураһында әйтеп, уны тынысландырҙым. КГБ етәкселеге мин Солженицынды яманлап сығыш яуҙан баш тартҡас, хатта сит илгә “неблагонадежный”, тип сығартмағайнылар. Закон, Конституцияны мин боҙманым, киреһенсә, улар Конституцияны һәм закондарҙы һанға һуҡмай ҡыландылар. Следователь эшемдән алып ташларға уларҙың ҡулынан килмәне, шуға үҙемде ҡыйыу һәм азат тоттом.
Дауыт ағайҙы военкоматта вазифаһынан бушатып, Ҡаҙағстанға Балхаш ҡалаһына судһыҙ ҡыуып ебәрҙеләр. Унда күп йылдар мәктәптә эшләп, 1989 йыл Өфөгә әйләнеп ҡайтты. Ленин урамында осратып, йүгереп барып ҡосаҡлағас, Дауыт ағайым илап ебәрҙе. “Зөфәр, һин һис тә үҙгәрмәгәнһең, шулай уҡ ҡыйыу егет икәнһең. Мине элекке дуҫтарым күреп ҡалһа, урамдың икенсе яғына сығалар”, – тине. Ул йылды мин радио, телевидение аша Башҡортостандың мөстәҡиллеге өсөн цензураһыҙ айына ике-өс тапҡыр сығыш яһай инем. Тәүге осор таныш ағайҙар мине күрмәмеш булып йәки урамдың икенсе яғына сығып үтеп китәләр ине.
Мин уларҙы ғәйепләмәйем һәм үпкәләмәйем, сөнки Горбачевтың “гласность” сәйәсәте оҙаҡҡа бармағанын белә инек... Ул ваҡытта халыҡ аңында ҡурҡыу көслө ине. 1937 йыл НКВД-ның беҙҙең интеллигенцияны “утап” сығыуы һәр кемдең хәтерендә бик оҙаҡҡа эҙ ҡалдырҙы...
Аҙаҡ Дауыт ағай Өфөлә йорт һатып алып, башҡорт хәрәкәттәрендә бик әүҙем ҡатнашты.
Прокурор Мәргән Мөдәрис улы Юсеев бик итәғәтле, 50 йәштәрҙәге кеше ине. Мине улы кеүек үҙ итте. Уның балыҡ тотоу әүәҫлеге хаҡында айырым китап яҙырлыҡ. Минең тәүге эш хаҡыма Силәбе өлкәһе Һатҡы ҡалаһына барып 80 һумға балыҡ тотоу өсөн кәрәк-яраҡтар һатып алдыҡ. Һәр ял көнө Әй йылғаһына балыҡҡа сыға инек. Ә муйыл сәскә атҡанда, опто балығына йөрөнөк. Ул бик һиҙгер һәм ҡармаҡлауҙа ҙур оҫталыҡты талап итә ине. Төнгө 3-тән иртәнге 7–8-гә тиклем сиртә башлайҙар. Һәр кемдең үҙенең билдәләнгән ятыуы (балыҡ тотҡан урыны) бар. Балыҡ бигерәк тә борсаҡҡа сиртә. Сезон ваҡытында быҡтырылған бер тоҡ борсаҡ китә ине. Балыҡ ҡармаҡҡа эләккәс, уны тәрәндән алып сығарыу ныҡ ауыр. Иң мөһиме – ҡармаҡ ебенең өҙөлмәүе, сөнки балыҡ көслө, ныҡ тыпырсына. Шулай бер ваҡыт прокурорҙың балығы ҡармаҡтан ысҡынғас, ул хатта ултырып иланы. Шул тиклем азартлы кеше ине. Мин әрмегә киткән көндө, шаршамбы, суд һәм прокуратураның бер йортта урынлашыуына күрә, милиционерҙарҙы кабинет эргәһенә һаҡҡа ҡуйып, суд һәм прокуратура хеҙмәткәрҙәре иртәнән кискә ҡәҙәр әрмегә оҙатыу мәжлесе үткәрҙеләр. Кис еткәс, Кропачева станцияһынан Өфөгә юл тоттом. Яңы тормош – әрме хеҙмәте башланды.

Һалдат хеҙмәте

Юридик институтҡа уҡырға ингәндә, күбеһе ике йыл стаж менән һәм армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡандар ине. Төркөмдә бер нисә студент ҡына (мин дә улар рәтендә) әле армияға бармаған булып сыҡты. Башҡа уҡыу йорттарындағы кеүек бында хәрби кафедра булманы, шуға күрә офицер дәрәжәһе лә бирелмәне.
Дыуан районында следователь булып эшләгәндә, Юсеев Мәргән Мөдәрис улы, военком менән яҡшы мөнәсәбәттәр арҡаһында, мине ике йыл армиянан алып ҡалып килде, ләкин киләсәктә ҡалаға эшкә күсер өсөн, хеҙмәт итеү мөһим ине. Шуға күрә Өфөлә военкоматҡа барып, мине армияға алыуҙарын һораным, күп тә үтмәй повестка килеп төштө.
Октябрь айҙары... Ергә яңы һыуыҡ төшә башлаған ваҡыт... Сәс ҡыҫҡа итеп алынды, итек, куфайка кейҙереп, беҙҙе Революция урамында урынлашҡан призыв пунктына алып барҙылар. Ул ваҡытта төрлө хәрби частарҙан килгән “һатып алыусылар” үҙҙәренә призывниктарҙы һайлап алалар ине, ләкин хәрби билетымдағы “следователь” яҙыуы, әйтерһең дә, барыһын да өркөттө, бер кем дә мине үҙенә алырға ашыҡманы (бәлки, ҡурҡҡандарҙыр), шуға күрә бер ай призыв пунктында ҡырмыҫҡа иләүендә кеүек йәшәнем. Ул ваҡытта призыв пунктында тәртип бик насар булды – эскелек, һуғыш, бер ай эсендә ике егетте сәнсеп үлтерҙеләр. Шуға күрә беҙ, юғары белемле бер нисә егет, һәр ваҡыт бергә булдыҡ. Йоҡларға урындар булмау сәбәпле, коридорҙарҙа йоҡлай инек. Минең өсөн иң мөһиме – берәй часҡа эләгеп китеү.
Бер көндө казармала китеп барһам, ике башҡорт егете илай-илай иҙән йыуа. Баҡһаң, бер прапорщик уларҙың 50-шәр һум аҡсаларын, хәрби билеттарын тартып алып, иҙән йыуырға ҡушып ҡуйған, үҙе йоҡларға киткән.
Прапорщиктар, офицерҙар ял иткән бүлмәгә теге ике егетте алып киттем.
Ҡайһы прапорщиктың уларҙың аҡсаһын тартып алғанын күрһәткәс, тегене ботонан һөйрәп иҙәнгә төшөрҙөм. Аптырап китте, иҫерек... “В чем дело?!” – тип аҡырып ебәрҙе, өҫтәүенә, мин призывник ҡына. Командовать итеп маташҡас, хәрби билетымды сығарып күрһәттем. “Күрәһегеҙме нимә тип яҙылған? Следователь! Хәҙер үк хәрби прокуратураны саҡыртам, был ҡылығығыҙ өсөн һеҙгә кәмендә 5 йыл янай!” – тинем. Прапорщик тубыҡланып ғәфү үтенә башланы, ләкин уның урынына егеттәрҙең аҡсаларын ҡайтарыуын һәм беҙгә үҙҙәренең бүлмәһен бушатыуын талап иттем. Минең теләк үтәлде. Прапорщик ҡабалана-ҡабалана, кәҫәһенән йомарланып бөткән аҡсаларҙы сығара башланы...
Күрәһең, теге прапорщик, беҙҙең арала следователь йөрөй, тип башҡаларға ла әйткәндер, бер-ике көндән, бәлки, ҡотолоу маҡсаты менән, мине Петрозаводскиҙағы часҡа ебәрҙеләр. Шулай итеп, 200 кешенән торған топографтар отрядына барып эләктем. Петрозаводскиға Ленинград ҡалаһы аша барғанда, беҙҙе тимер юл вокзалында урынлаштырҙылар һәм бер юлы призывниктарҙан иҙән дә йыуҙырттылар. Шулай итеп легендар ҡаланың вокзал иҙәнен йыуыу “бәхете” тейҙе.
Минең менән бергә хеҙмәт иткән егеттәр ҙә юғалып ҡалманылар. Икеһе лә уҡытыусы, мәктәптә эшләйҙәр ине. 90-сы йылдарҙа депутатлыҡҡа үҙемдең һайлау кампанияһы менән йөрөгәндә, ул егеттәр ҙур ярҙам күрһәттеләр, артабан да туғандар кеүек аралашып, дуҫлашып йәшәнек.
Армияла хеҙмәт итеү минең өсөн бик ҡыҙыҡлы булды, сөнки институтты бөткәс, бер йылға ғына алынғайным.
Мин Совет армияһында 1975 – 1976 йылдарҙа хеҙмәт иттем. Ул ваҡытта Уставта ҡаралған һәм ҡаралмаған шундай тәртиптәр бар ине: бер ай “курс молодого бойца” үтәһең һәм присяга ҡабул итәһең; бер йыл “салага” дәрәжәһендә хеҙмәт итәһең, шунан “старик”ка күсәһең; йыл ярым хеҙмәт иткәс, “дед” булаһың. Ике йылың тулғас, оборона министрының демобилизация тураһында приказы сыҡҡас, “дембель”гә әйләнәһең һәм ҡайтыр көндәреңде һанай башлайһың. Хәҙер һалдаттар бер йыл ғына хеҙмәт итәләр.
Армияла хеҙмәт иткәндәр белә – бер ай “курс молодого бойца” үткәндә, төндә бер нисә тапҡыр уяталар, 45 секунд эсендә кейенеп, автомат тотоп, теҙелеп торорға тейешһең. Иртәнге етелә уяталар, кирза итектә 3–4 саҡрым йүгертәләр. Интернатта уҡығанда ла сәғәт иртәнге 7-нән физик күнекмәләр эшләнек, йүгереү, саңғы шыуыу менән дә шөғөлләнә инек. Бала саҡтан режимға өйрәнгәс, армияның бер ҙә ауырлығын тойманым. Институтта уҡығанда ла, Хәбир Лоҡманов, Сан Саныч Розанов менән менән бергәләп иртәнсәк бер нисә саҡрым йүгерә инек, Дыуан районында ла был спортты ташламаным.
Әлбиттә, “старик”тар “салагалар”ҙы кәмһетеп, эш эшләтә торғайны, мине лә был “традиция” урап үтмәне. Беренсе көндө улар мине “аҡылға ултыртырға” маташтылар. Тик һуғышыр алдынан уларға шулай тинем: “Егеттәр, мин гражданкала следователь булып эшләнем, юридик институтта уҡығанда каратэ приемдарын өйрәттеләр, шуға күрә мин һеҙҙе иҫкәртергә тейешмен, әгәр ҙә һуғышырға теләһәгеҙ, мин һеҙҙең аяҡ-ҡулдарығыҙҙы һындырам”, – тинем дә, военный билетты күрһәттем, унда “специальность – следователь”, тип яҙылған ине. Шул саҡ беҙҙең янға бер өлкән сержант йүгереп килде, минең хәрби билетымды ҡараны ла, һин юридик институтты тамамланыңмы, тип һораны. Мин ыңғай яуап биргәс, үҙенең дә юрист булырға теләгәнен әйтте, бөтәһенә лә “Зуфар – мой друг” тип иғлан итте лә, үҙенең эргәһенә күсертеп үк алды. Шулай итеп, беренсе көндән үк “старик” дәрәжәһендә йөрөй башланым. Ул Ленинградта тыуып үҫкән Тузов Валера исемле егет ине. Алты айҙан һуң хеҙмәт срогын тултырып, ҡайтып китте. Мин хеҙмәт иткәндә, хатлашып торҙоҡ, ләкин бер йылдан уның адресы үҙгәрҙе һәм беҙҙең бәйләнеш өҙөлдө. Петербургка докторлыҡ диссертацияһын яҡларға барғанда, эҙләп ҡараным, ләкин таба алманым. Бик әҙәпле, тәртипле Петербург интеллигенты ине. Казармала карауаттар яҡын торғанға күрә, төндәр буйына һөйләшеп сыға инек.
Минең музыкаль һәләтемде тикшереп ҡарап (баянда, ҡурайҙа бер аҙ уйнайым), мине радиовзводҡа билдәләнеләр. Өс ай Морзе азбукаһын һәм хәрби элемтәнең нескәлектәрен өйрәндек.
Бер нисә ай үткәс, минең прокуратурала эшләгәнемде ишетеп, Петрозаводск гарнизонының хәрби прокуратураһына саҡырттылар. Һин бит беҙҙең коллега, ике йыл следователь булып эшләгәнһең, беҙҙә буш урын бар, әйҙә беҙгә эшкә кил, тинеләр. Мин ризалаштым. Бер йыл һалдат булып хеҙмәт иткәс, Ленинград ҡалаһына ебәреп, уҡытып, офицер дәрәжәһен биреп, бөтөнләйгә эшкә ҡалдырырға уйланылар. Хәрби следователь өсөн Петрозаводск ҡалаһында эштән бирелгән ике бүлмәле фатир ҙа әҙер ине. Мин хеҙмәт иткән хәрби отряд Петразаводск ҡалаһында ине. Петрозаводскиҙың гарнизон прокуроры мин хеҙмәт иткән отрядтың командиры менән һөйләшеп, миңә даими пропуск бирҙеләр һәм прокуратурала эш башланым. Енәйәт эштәрен тикшергәндә, шаһиттарҙы (свидетель) үҙемдең исемдән саҡыртып, повесткалар ебәрәм. Офицерҙарҙы саҡыртырға тура килә ине. Саҡыртылған кешеләр килһәләр, һалдат кейемендә мин ултырам, ҡайҙа следователь Еникеев, тип һорайҙар. Мин, тип яуап бирәм. Улар аптырайҙар. Шуны ла оноторға ярамай – устав буйынса мин уларға честь бирергә тейешмен. Шул ваҡыт хәрби гарнизон прокуроры полковник Рутин минең кабинетҡа инеп: “Это наш товарищ. Он временно солдатскую форму носит, товарищ Еникеев, продолжайте допрос”, – тип әйтеп сығып китә.
Шулай итеп, хеҙмәт иткән арала прокуратура эше менән Карелияның күп кенә ҡасабаларында булырға тура килде.
Ноябрь айының ял көндәренең береһе. Иртәнге етелә эргәмә ашнаҡсы йүгереп килде.
– Зуфар, выручи, пожалуйста!
– В чем дело?
– Кассетный магнитофон украли...
Ул ваҡытта, әлбиттә, магнитофондар дефицит ине.
– Найди, пожалуйста, ты же следователь.
Аптырап киттем. Ҡайҙан табырға, кем урланы икән?..
Беҙҙең часта 4 пост бар. Беренсе поста штабта флаг аҫтында торалар, икенсеһе – проходной, өсөнсөһөндә мал тоталар: сусҡа аҫрайҙар, бер-ике ат та булды, дүртенсеһе – хәрби машиналар өсөн тәғәйенләнгән урын.
Постарҙы йөрөп сыҡтым, минең арттан хатта бер нисә ҡыҙыҡһыныусан һалдат та эйәргән. Ҡарауылда торғандарҙан (дневальный) һораштым, уларҙың әйтеүенсә бер нисә кеше генә төндә сыҡҡан, ләкин часты ташлап сығыусы булмаған. Шулай тикшерә торғас, таш күмерҙе яҡҡандан ҡалған ашхана яғында ятҡан бер өйөм шлакты ҡарарға булдым. Казармала йәшермәгәндәр, алыҫ алып китмәгәндәр, ошонда йәшергәндәрҙер, тип уйланым. Яңы ғына ҡырпаҡ ҡар яуған мәл, шуға күрә теге өйөмдөң бер ере әҙерәк ҡаҙылған кеүек күренде, мин дә шул ерҙе ҡаҙа башланым. Әлбиттә, башҡа һалдаттар “нашелся следователь”, тип көлөп тә ҡуйҙылар, ләкин шлакты бер аҙ бутағандан һуң аҫтынан магнитофон күренгәс, мыҫҡыл итеп йөрөгәндәрҙең ауыҙҙары ябылды, төрмәлә кеүек бик аҫтында аҡҡан күңелһеҙ һалдат тормошонда ҙур мажара булды.
– Хәҙер магнитофондан бармаҡ эҙҙәрен алып, экспертизаға ебәрәбеҙ, кемдең урлағаны шунда асыҡланыр, – тинем.
Шул көндө минең янға бер ҡаҙаҡ егете килде лә:
– Зуфар, пожалуйста, не отправляй на экспертизу отпечатки пальцев, это я взял, – тине.
– Ладно, попробую договориться с командиром части и закрыть это дело, – тинем.
Магнитофонды табып биргәс, повар бик шатланды һәм мин кис эштән ҡайтыуға төрлө аштар бешереп ҡуя ине. Әлбиттә, был урлашыуҙы енәйәт эше итеп хәрби прокуратураға хәбәр итеп торманыҡ, сөнки командирға һалдаттар араһында дисциплина буйынса һүҙ тейеүе бар ине.

Тағы ла бер ваҡиға хәтеремдә...

Иртәнге построениела командир: “Рядовой Еникеев вперед!” – тине. Мин алға сығып честь бирҙем. “Оглашается приказ прокурора Союза ССР Руденко. За расследование особо важного дела наградить Еникеева Зуфара Иргалиевича, следователя прокуратуры Дуванского района Республики Башкортостан, денежной премией в размере месячной зарплаты 152 рубля”. “Служу Советскому Союзу”!
Ноябрь айында бер йыл хеҙмәт итеү срогы үтте һәм мине хәрби прокуратураға даими эшкә өгөтләй башланылар. Подполковник, әгәр ҙә үҙеңде бик һәйбәт яҡтан күрһәтһәң, хәрби прокурор-полковник дәрәжәһенә өлгәшә аласаҡһың, тип киләсәк тормошомдоң перспективаһын аңлатырға тырышты, ләкин минең өсөн бындай киләсәк бик күңелһеҙ тойолдо һәм тыуған яғыма ҡайтырға ҡарар иттем.
Әрменән ҡайтышлай республика прокуратураһының кадрҙар бүлегенә кергәс тә, Салауат ҡалаһына өлкән следователь вазифаһына ғариза яҙҙыртып, ҡулыма приказды ла тотторҙолар. Ҡайтып бер ай ваҡыт үткәс, Салауат ҡалаһында эш башланым.

Салауат ҡалаһында һәм Баймаҡ районында эшләүем

Армиянан ҡайтҡас, Салауат ҡалаһына тәжрибәле следователь булараҡ өлкән следователь итеп ҡуйҙылар. Эш бик күп ине, шуға күрә хатта бер ай кабинетта йоҡлап йөрөргә тура килде. Дөйөм ятаҡта урын бирһәләр ҙә, уның артынан йүнләп йөрөргә ваҡыт та булманы, етмәһә, бөтә эштәрҙе ябыр өсөн ике ай срок бирелде.
Совет закондары нигеҙендә прокуратура следователдәренә балиғ булмаған 14 йәштән 18 йәшкә тиклемге үҫмерҙәрҙең дә енәйәт эштәрен тикшереү йөкмәтелгән ине. Әлбиттә, беҙҙең “елкәлә” кеше үлтереү, көсләү һәм экономика өлкәһендәге ҡатмарлы эштәр ҙә булды. Беҙ дүрт следователь эшләнек. Бында эшкә килеүем алдан уҡ билдәле булғас, тәжрибәле следователь тип енәйәт эштәре минең ҡарамаҡҡа күп кенә өйөлгән ине.
Дөйөм ятаҡҡа урынлашҡанға тиклем, бер ай кабинетта йоҡлап йөрөргә тура килде, сөнки закон енәйәт эштәрен ике ай эсендә тикшереп, судҡа тапшырыуҙы талап итә. Өс-дүрт ай шулай эштәрҙе яйға һалғас, бер аҙ “күҙем асылды”.
Милицияла, адвокатурала, прокуратурала бик күп йәштәр эшләй, кистәрен күңелле кисәләр ойоштора инек. Ул осорҙа һәр районда, ҡалала йәш белгестәр ойошмаһы булды. Шуға күрә байрамдарҙы бергә үткәрҙек, ләкин миңә Салауаттың һауаһы килешмәне һәм мин Сибай прокуратураһына прокурор урынбаҫары итеп күсергә приказ алдым. Артабан Сибай ҡалаһында төпләнеү, ғаилә ҡороу уйы ла булды.
Сибай прокуратураһына прокурор урынбаҫары итеп тәғәйенләнеләр. Сибай прокуроры төньяҡ-көнбайыш төбәгенән сыҡҡан Низаметдинов тигән кеше ине. Прокуратурала уның ярҙамсыһы һәм следователь булып уның яҡташтары эшләй. Мин эш башлағас та, ҡотолоу юлдарын эҙләй башланылар. Улар КПСС-тың Сибай ҡала комитеты беренсе секретары Әхмәров Рим Нәзмиевич менән бергә (ул да сығышы менән төньяҡ-көнбайыш райондарынан, Өфөлә “Башнефь” берекмәһендә эшләп киткән) БАССР-ҙың КПСС өлкә комитетына шылтыратып, минән ҡотолоу сәбәбен уйлап тапҡандар. Йәнәһе, Сибай прокуратураһына фәҡәт башҡорттар йыйылып китте һәм Еникеевтың кандидатураһы КПСС өлкә комитеты тарафынан раҫланмаған, шуға күрә лә икенсе районға күсерергә, тигән приказ менән Башҡортостан Республикаһы прокурор урынбаҫары Сибайға килде. Минең эштәрем һәйбәт барғанға күрә, икенсе ергә күсереү сәбәптәре юҡ ине. Минең урынға Өфөнән Бойченко Виктор тигән йәш кенә егетте килтергәндәр ине.
Был ғәҙелһеҙлек һәм законһыҙ эш миңә ныҡ тәьҫир итте, хатта йөрәк ауыртыуҙарынан, йоҡоһоҙлоҡтан ыҙалай башланым. Прокуратура системаһынан китергә ғариза яҙҙым, ләкин республика прокуроры урынбаҫары Айытҡолов мине икенсе районға йәки ҡалаға күсергә өгөтләй башланы. Һөйләшеү КПСС-тың ҡала комитеты бинаһында барҙы. Сибайҙа берәй мәктәптә тарих, йәмғиәт һәм хоҡуҡ дәрестәре буйынса уҡытыусы булып ҡалырға теләгәйнем, беренсе секретарь Әхмәров, һиңә, ғөмүмән, эш булмаясаҡ, теләгән ереңә кит ҡаланан, тине. Баймаҡ прокуроры Хажин Рафаил ағай: “Зөфәр, йөрөмә килмешәктәр араһында, ҡайт районға, үҙебеҙгә”, – тигәс, Баймаҡ прокуратураһында эшләй башланым.
Баймаҡта мине бик йылы ҡаршы алдылар. Бер йыл эсендә бөтә уңайлыҡтары булған яңы йорттан бер бүлмәле квартираның асҡысын тапшырҙылар, ләкин Дыуан районында, хәрби прокуратурала һәм Салауат ҡалаһында эшләгәндә булған дәрт ныҡ ҡына һүрелгәйне. Эшләү дәүерендә ғәҙеллек, закон тантана итергә тейеш, тигән ҡараштарым селпәрәмә килгәйне. Үҙемә тейешле эште намыҫ менән еренә еткереп эшләнем, кадрҙар бүлегенән киләсәктә хатта прокурор итеп тәғәйенләү перс­пективаларын әйттеләр.
Баймаҡ прокуратураһында эшләгәндә бер енәйәт эше менән танышырға тура килде – ул ағалы-ҡустылы Ғәзизовтар буйынса ине. Темәс егеттәре төҙөлөш менән шөғөлләнгәндәр, төрлө объекттар төҙөгәндәр, ләкин уларға аҡса үҙләштергәнһегеҙ, тип милицияның ОБХСС бүлеге енәйәт эше асҡандар. Беҙҙең яҡта, әлбиттә, психология шундай – кем аҡсаны күберәк эшләй, тимәк, урлаған, көнләшеүҙән ялыу яҙа башлайҙар. Прокуратураның милициянан ниндәй ҙә булһа эште һоратып алырға, яңынан тикшереүҙәр үткәрергә хоҡуғыбыҙ булды. Шуға күрә, йәнәһе, енәйәт материалдары тупланған ҡалын ғына томды ентекләп тикшереп сыҡтым һәм был егеттәрҙең ғәйепһеҙлеге хаҡында фекергә килдем.
Дүшәмбе көндө иртәнге сәғәт туғыҙҙарға повестка менән прокуратураға саҡырттым. Әзмәүерҙәй өс башҡорт егете. Әлбиттә, йөҙҙәрендә борсолоу һәм ҡурҡыу, кабинетҡа саҡырып индерҙем дә, дәүләт исеменән ғәфү үтендем, сөнки нисәмә йылдар буйына нахаҡҡа ғәйепләнгәндәр ине улар. Ул егеттәр менән мин дә ҙур ҡыуаныс кисерҙем...
Баймаҡ районында эшләгәндә, шуға иғтибар иттем – совхоз етәкселәренең күбеһе төньяҡ-көнбайыш райондарынан, беҙҙең телде, ғөрөф-ғәҙәтте белмәгән кешеләр ине. Совет осоронда башҡорт райондарында башҡорт милли кадрҙарын ныҡлап сикләүгә йүнәлдерелгән сәйәсәт барҙы. Бигерәк тә Баймаҡҡа ҡаршы Өфөлә КПСС-тың өлкә комитетында ултырғандар “вәлидовсылар ояһы”, тип атанылар. Әгәр ҙә 20-се йылдарҙа Поленов, Руденко кеүектәр ҡыҙылармеецтарҙы, халыҡты атып ҡаршы сыҡһалар, 30-сы йылдарҙа Сталин репрессияһы арҡаһында халыҡ ҡырылһа, 70–80-се йылдарҙа шул сәйәсәттең шауҡымы тейә ине. Район хужаһы Имамов Рәис Имам улы үҙенә шул яҡ төбәктән үҙенең яҡташтарын йыйған. Баймаҡтың әсе теллеләре ҡайһы бер йәпитниктәрҙең ярамһаҡланыу арҡаһында, һөйләшеүҙәре үҙгәрә башланы, тип көлдөләр. Улар, әлбиттә, урындағы халыҡтың мәнфә­ғәтенән сығып эш итмәнеләр. Был фекергә шундай ваҡиғаларҙың береһе дәлил. “Һәүәнәк” совхозы директорының тәҡдиме буйынса, совхоздағы шәхси хужалыҡтарҙы, аттарҙы бөтөрөргә кәрәк ине. Уның фекеренсә, һыйырҙарға әҙерләнгән бесән аттарға ла китеп тора, шуға һауым кәмей икән, имеш. Бөйөк немец шағиры Генрих Гейненың һүҙҙәре һәр ваҡыт иҫемә төшә: “Донъяла бер генә тәрән аҡыллылыҡ бар, тик ул да булһа, сикле, ләкин башҡа булған меңәрләгән ахмаҡлыҡтар ғына сикһеҙ”. Башҡорт атының тибенлектә йөрөп үҙ тамағын үҙе туйҙырғаны ул килмешәк бәндәгә мәғлүм түгел ине. Минең асыуым ныҡ ҡабарҙы.
Район прокуратураһы, суд, милиция хеҙмәткәрҙәрен йыйып, һәр ауыл советына берәр вәкил билдәләнде. Аттарҙы бөтөрөргә тигән ҡарар менән мине Ниғәмәт ауыл советына ебәрҙеләр. Урындағы халыҡ йыйылғас, “Ҡош ҡанатһыҙ, башҡорт атһыҙ булмай”, тигән һүҙҙәр менән сығышымды башланым һәм закон буйынса бер кемдең дә уларҙың малын тартып алырға хоҡуҡтары булмауы хаҡында белдерҙем. Ауыл халҡы бик ҡыуанды. Шулай итеп, Ниғәмәт ауыл советында шәхси хужалыҡтарҙы, аттарҙы һаҡлап ҡалыуға ирештем. Һуңынан, 90-сы йылдарҙа, депутатлыҡ кампанияһы менән йөрөгәндә (ҡайһы бер партия һәм совет системаһы функционерҙары мине экстремист тип йөрөттөләр), бөтә ауыл советы халҡы был егет халыҡ өсөн көрәшкәнен следователь булып эшләгәндә үк иҫбатланы, тип миңә үҙ тауыштарын бирҙеләр.
Шул йылды мин ете ай буйы Учалы ҡала башҡарма комитеты рәйесенең енәйәт эшен тикшерҙем. Эш шунан ғибәрәт: карьерҙы киңәйтеү маҡсаты менән Учалы-1 ауылын бөтөрөргә, йәшәгән халыҡты ҡалаға күсерергә, тигән программа төҙөгәндәр, ләкин уны тормошҡа ашырырға ашыҡмағандар. Урындағы түрәләр бөтә фатирҙарҙы үҙ-ара бүлешкәндәр, һөйәркәләренә бүләк иткәндәр. Һигеҙ ай самаһы дауамында тикшереү эштәрен алып барҙым, кемдәргә законһыҙ фатир биргәндәр, кемдәр бөтөнләй өйһөҙ тороп ҡалған – барыһын да асыҡларға, енәйәттәрен ентекләп тикшерергә тура килде. Минең өсөн был бик ҙур тәжрибә булды.
Учалыла эшләгәндә сығышы менән Әбйәлил райо­нынан булған Ғәлин тигән оло ғына ағай йәмәғәт ярҙамсыһы дәрәжәһендә хеҙмәттәшлек итте. Кистәрен минең янға килеп, сәй артында миңә үҙ тарихын һөйләй ине. Уны 1937 йыл, 18 йәшлек егетте, Белорет ҡалаһына НКВД-ға хеҙмәткә алғандар. Көн һайын урманға 10 – 15 кешене алып барып атырға мәжбүр иткәндәр. Һуғыш башланғас, фронтҡа китеп, кеше атыуҙан ҡотолған. Был мине бик ныҡ тетрәндерҙе, сөнки репрессиялар тураһында тик уҡып-ишетеп кенә белә инем. Ғәлин ағайҙы тыңлағанда, меҫкен ҡорбандарҙың нисек ҡандары ҡойолғанын үҙ күҙем менән күргәндәй булдым. Был ғәҙелһеҙлектә, ҡорбандар һөйәгендә төҙөлгән дәүләттең киләсәге юҡтыр, тигән уйҙар мине солғап алдылар.
Ул ваҡытта следователдәр милиция һәм КГБ системаһында бар ине, ләкин законға ярашлы, прокуратура следователе уларҙан бер баҫҡысҡа юғары торҙо. Мәҫәлән, эшләгән осорҙа кешеләрҙе туҡмаған милиция хеҙмәткәрҙәрен шунда уҡ һаҡ аҫтына алып, енәйәт эше ҡуҙғатып, артабан эште судҡа тапшыра инем. Ысынлап та, милицияла аппарат ҙур, һәр береһен ентекләп тикшереп булмай, ҡайһы берҙә садист холоҡло бәндәләр эшкә урынлаша. Әле лә шулай. Минең уйлауымса, был ҡотолғоһоҙ хәл.
Йылайыр совхозында М. тигән участковый иген ташыу өсөн ситтән килгән өс шоферҙы дружинниктар менән һыу эскеһеҙ итеп туҡмаған. Тикшереү ваҡытында минең менән барған милиция хеҙмәткәрҙәре янында улар ҡалтырай башлайҙар ине, форма кейгән кешеләрҙән ҡот осҡос ҡурҡыу ялмап алған ине. Әлбиттә, Учалы ҡалаһындағы квартира үҙләштереүселәрҙе фаш итеү йәки ғәйепһеҙ Темәс егеттәренә милиция тарафынан ҡуҙғатылған енәйәт эшен туҡтатыу кеүек эштәр миңә ҡәнәғәтлек килтерә ине, ләкин проблемаларҙың, енәйәтселектең нигеҙенә күҙ һалғанда, Советтар илендә картина бөтөнләй башҡаса, тәрәндә ине. Бушҡа ғына Кузьма Прутков: “Зри в корень”, – тип әйтмәгән. Беҙ юридик институтта прокуратура законлыҡтың һағында тора һәм урындағы түрәләргә буйһонмайынса, фәҡәт шул юҫыҡта эшмәкәрлеге булырға тейеш, тигән постулатты ҡаныбыҙға һеңдерҙеләр. Әммә ысынбарлыҡ икенсе төрлө булды. Ул осорҙа прокуратура, суд һәм милиция хеҙмәткәрҙәре һәм етәкселәре район, ҡала һәм республика партияһының етәкселәренә буйһона торғайнылар. Конституцияның 6-сы статьяһында “коммунистар партияһы – илдә берҙән-бер көс булараҡ етәксе һәм йүнәлтеүсе көс”, тигән норма булды. Мәҫәлән, Учалы етәкселәренә ҡарата КПСС өлкә комитеты беренсе секретары М. З. Шакиров ризалығы менән ҡуҙғатылған енәйәт эшен республика прокуратураһы минең ҡарамаҡҡа тапшырҙы. Уларҙың шулай шашынып эш боҙоуҙары тураһында яҙылған ялыуҙар ун йылдан ашыу хоҡуҡ һаҡлау, совет һәм партия органдарында йыйылып килгән. Урындағы прокурор партия етәкселегенең тикшереүҙәрҙе тыйыуҙары хаҡында белдерҙе. Ялыуҙар бик күп йыйылып киткәс кенә, КПСС өлкә комитеты беҙгә тикшерергә мөмкинлек бирҙе. Шундай уҡ хәл Сибайҙа һәм башҡа ҡала, райондарҙа булып үтте. Сибай ҡалаһы башҡарма комитеты рәйесен Белорет ҡалаһында урынлашҡан заводҡа директор итеп күсерҙеләр, енәйәттәре өсөн яуапҡа тарттырып та торманылар. Уның урынбаҫарын маҡтап, хаҡлы ялға оҙаттылар. Шул уҡ ваҡытта күп кенә хужалыҡ етәкселәре хөкүмәт “кеҫәһен” үҙҙәренеке менән бутанылар. Уларҙың урлашыуҙары тураһында материалдар йыйылғас, район прокуроры Хажин Рафаил ағай райондың, партияның райком етәкселәренә, бер-ике тапҡыр мин дә уның менән барҙыҡ. Райкомдың беренсе секретары ҡәтғи генә: “Не позволю! Не трогать!” – тип ҡырт киҫә торғайны. Был, әлбиттә, районда, ҡалала етәкселәрҙең шашыныуына, үҙҙәрен юғарыға ҡуйып, “неприкасаемая каста” итеп, булған әхлаҡ һәм закон нормаларын һанға һуҡмауына килтерҙе.
Баймаҡта эшләгәндә прокуратураға 19 йәшлек ҡыҙҙың, район дауаханаһы хеҙмәткәренең, йоҡо дарыуҙары ярҙамында үҙ-үҙенә ҡул һалырға тырышыуы хаҡында хәбәр килде. Бәхетенә күрә, әхирәте ваҡытында табып алып, ҡыҙҙы дауаханаға килтереп, ҡотҡарып алып ҡалдылар. Тикшереүҙәр барышында, баш табиптың (шулай уҡ райкомдың беренсе секретарының яҡташы булып сыҡты) көсләүе-мәсхәрәләүе һөҙөмтәһендә, үҙ-үҙенә ҡул һалырға мәжбүр булыуы беленде һәм район етәксеһенә әйтеп тормай, баш табипты өс тәүлеккә КПЗ-ға (камера предварительного заключения) ултыртып ҡуйҙым. Район һәм бөтөн Урал аръяғы төбәге өсөн был көтөлмәгән хәл булды. Йәнәһе, нисек следователь кеше шундай юғары вазифалы кешене бикләп ҡуйырға батырсылыҡ иткән. Барыһы ла тамамланғас, ғәйепләү ҡарарын республика прокуратураһы үҙенә алды һәм юҡ итте... Йәш ҡыҙҙы көсләп, суицидҡа еткергән әҙәмде һаулыҡ һаҡлау министрлығы Өфө ҡалаһы дауаханаларының береһенә “йылы урынға” урынлаштырҙы.
Быларҙың барыһы ла миңә беҙҙең илдә законһыҙлыҡтың, ғәҙелһеҙлектең хөкөм итеүен тағы ла иҫбатланы. Бирелгән квартираны Баймаҡ ҡала советы ҡарамағына ҡалдырҙым да, 1977 – 1978 йылдарҙа прокуратура системаһынан китергә булдым. Сибай ит комбинатына юрисконсульт вазифаһына эшкә күстем. Бындай ҡарарға килеүе еңелдәрҙән булманы, сөнки үҫмер саҡтан уҡ следователь булып эшләргә, илдә ғәҙеллек өсөн көрәшергә, тормош юлымды ошо һөнәргә арнарға теләгем бик ҙур ине. Әлбиттә, мин совет заманын насарлап, әлеге дәүерҙе маҡтай алмайым. Салтыков-Щедрин әйтеүенсә, Рәсәйҙә урлашыу һәм эскелек бер ваҡытта ла бөтмәйәсәк.
Хәҙерге ваҡытта был өлкәләге ситуация В. В. Путин әйткән бер генә фраза менән характерлана: “Бер тоҡ картуф (бәрәңге) урлаған кеше – бур, төрмәлә ултыра, ә миллионлап урлаған – бөгөн сәйәси эшмәкәр”.

Дауамы бар.