Уйылып ҡына китәм уйҙарымдан Повесть (4) Рәйсә Иҫәнбаева

Йыртҡыс баһаһы

      Зарифа уның ҡатыны Тәғлимәне йәлләп тә ҡуйҙы, тик артыҡ сөсөләнеп, уның хәлен белешергә ашығып барманы. Ташбулат шул китеүҙән 1953 йылда ғына Себер яҡтарынан ҡаҡ һөйәккә ҡалып ҡайтып ҡоланы. Эйе ҡоланы тигәне дөрөҫ булыр. Ул оҙаҡ йәшәмәне, өйөнән  сыҡманы, кеше менән аралашманы, ауылдың яртыһы уның ҡайтыуын да белмәй ҡалды. Ул бер кисте ҡатыны менән, уға бирер әйберҙәрен биреп, хушлашҡандай итеп һөйләште.
      – Тәғлимә, һиңә әйтер һүҙем бар ине. Ҡайтҡаны бирле бер һөйләшкәнебеҙ юҡ тип әйтерлек. Дөрөҫөрәге, һин минең менән һөйләшергә теләмәгән кеүекһең. Мин өйгә инһәм, һин ниндәйҙер эш табып тышҡа сығаһың. Мин малды ҡарап ябып инһәм дә, һин минең инеүемә, шул уҡ һарайға барып нимәлер эшләйһеңме, эҙләнәһеңме, аңламайым һине. Һиңә нимә булды? Элек һин минең янда йыуаш бесәй кеүек һырғалана инең. Хәҙер һин минең янда телһеҙһең.  Дөрөҫөндә һин күләгәгә әйләнгән кеүекһең.
      – Күләгәгә һин әйләндерҙең мине, һин. Нисә йыл мин һинең ҡатының булырға тырыштым, нисә йыл. Тик мин һиңә һирәк һаяҡ ирлек ҡеүәтеңде танытып, төнгө бурысыңды утәү өсөн генә кәрәк булдым. Мин һине тик шул бурысыңды булһа ла минең менән үтәһен тип, шул бесәйгә әйләндем. Мин һиңә алтынығыҙға, аҡсағыҙға, малығыҙға ҡыҙығып килмәнем. Әсәйемдең үтенеүе генә мине күндерҙе. Әсәйем генә минең башымды ашаны.
        – Ғәфү ит, көсөңдән килһә. Мин зонала барыһын да аңланым. Мин дә бит шул ирлек ҡеүәтемде танытыр өсөн генә үсемде алыр өсөн генә ул ҡыҙҙарға йәбештем, аңлайһыңмы. Зарифа  ағайымды тупһаһынан уҡ уҡлау менән баҫтырып ҡайтарҙы. Атайым бай булһа ла бер нәмә эшләмәне.  Аҙаҡ:
     “ Әйттем мин һиңә, йөрөмә, уларға байлыҡ кәрәкмәй, ана ялсылыҡта йәшәһендәр. Ауыҙҙарын асһа, үпкәләре күренгән саҡта ла Әбелхәйер ҡарт өлкән ҡыҙы Заһиҙәне миңә бирмәне. Уның менән мин үлмәнем. Ике ҡатын алдым, Дүрт  улым бар, тик ҡыҙҙар ғына юҡ,”– тип, ағайыма асыуланды ғына.
          – Гөлнәҙектең ҡыҙын нимәгә рәнйеттең. Хатта үҙ- үҙенә ҡул һалды?
          – Гөлнәҙек үҙе икенсе ағайыма килергә риза булманы. Рәшит ағайым оҙаҡ ҡына илап тигәндәй ҡайғырып йөрөнө. Һуҡырҙы алһам да алырмын, бисәһеҙ булмам, тип ант итте. Ҡананаң бер ҡыҙҙы алғайны, уныһы ана бесән эшләгәндә, күҙенә сүп инепме һыңар күҙенә аҡ һалды. Йәшәй шул ала алмаған ҡатынға үс итеп.
         –  Гөлъямалдың ҡыҙының ниндәй зыян тейҙе?
         – Ул бит миңә ике һоратҡанда ла, риза булманы, үсемде шулай алдым. Тик бына ауырлымын тиһә, йәки үҙем һиҙһәм, һинең өҫтөңә алыр инем, уаллаһи. Мин бит уны яраттым, әле лә яратам. Аңлайһыңмы.Төҫкә лә һылыу булманы, барыбер яратам. Уның бер көлөүе өсөн генә лә мин йәнемде биргәндәй инем. Тик ул миңә  “Тау ҡәҙәре алтын бирһәң дә мин һиңә бармайым. Ҡартатайымды атайың ат ҡарағы итеп, һөргөн ебәрҙе. Ҡасан да булһа һөргөнгә һеҙгә лә барырға тура килһен,”– тине.
      – Һөргөндән ҡасып, Туғыҙбай урманында ҡасып  йөрөгән түгелме һуң?
      – Эйе, ҡасып йөрөнө. Революция ғына уны урмандан ҡотҡарҙы, тик ул егерме берҙә үлде, – тине.
     Оҙаҡ ҡына өйҙә  үлек тынлығы урынлашты. Себен осҡан тауыш ишетелер ине был тынлыҡта. Сәй эсергә ултырғас, баяғы хәбәрҙе дауам иткәндәй, Ташбулат тағы һүҙ башланы.
     – Бына шулай, Тәғлимә. Һин татар ҡыҙы булһаң да, алырға риза булдым инде. Юлыҡтар шул татарҙар ауылы бит инде. Сығышығыҙ Юлыҡ бит. Һин дә атказ итмәҫ инең. Он һалдырғанда, күреп һине берәү үҙе миңә һине яусыланы. Мин ҡарт егет, һин ултырған ҡыҙ. Юлыҡ алыҫ тимәнем, тормош ҡорҙоҡ инде.
          –Зарифаның үҙенән  дә үсеңде ала инең бит, ниңә ҡыҙына  тейҙең?
         –Ә-ә-ә, ууул, йууҡ. Ҡыҙып кителгән. Зәлифәгә йоғонмаһам, тағы әллә нимәләр эшләп, әллә кемде әрәм итеремде мин тоя башлағайным инде. Зәлифә килеп тороп үҙе һылыу ғына булып, түштәре яңы тыуған бала йоҙроғондай булып беленә башлаған. Үҙе матур итеп йылмая, оялсан ғына. Мин бит уны рәхәтләнеп көсләнем. Ул илаған, тартҡылашҡан һайын мин ҡыҙҙым. Мин ул ваҡытта йыртҡысҡа әйләнә башлағанмын инде. Йыртҡыс та ҡорбанын ҡаршылыҡ күрһәткән һайын нығыраҡ талай бит, һуңғы һөйәк итен мөнйөп бөтмәйенсә уның ярһыуы баҫылмай. Мин ул ваҡытта уҙемдең йыртҡыс була барыуымды танырға мәжбүр булдым.
         – Хәҙер.
        – Белмәйем. Ваҡыт үтеү менән, был йыртҡыс барыбер  уяныр ине. Тик мин тегенән үҙ ояһына үлергә ҡайтҡан йыртҡыс хәлендәмен.
        – Шыма ҡотолдом, тигәйнең, Зарифа башыңа етте түгелме. Мин Зарифа ҡайтҡас та, барып ҡотортайым, тигәйнем. Шулай ҙа кешеләр ғәйбәт таратыр, тип туҡтап ҡалдым. Минһеҙ ҙә уның башы еткән. Һинең һымаҡтарҙы анда законда кем тиҙәрҙер, бына әле мин һине ҡыҙҙарҙы көсләүсе тип таныным.  
        – Шулай инде Тәғлимә. Кеше яҙмышы күп ҡырлы булалыр. Улай тиһәң, әсәй яҙмышты кеше үҙе яҙа, тей торғайны. Күрәһең, мин үҙемә шулай яҙмыш яҙғанмын.
        – Ул һинең маңлайыңда яҙылған тәҡдирең, Ташбулат. Һинең исемең һуғыш аҙағында районға таралды бит хатта. Шуға ана балалар Юлыҡҡа барып уҡынылар. Ишберҙеләге апайымда ятып уҡыны Кифая менән Дания. Малайҙар ағайҙарҙа ятып уҡынылар. Ағайҙың бер ҡулы булмағас, уға ярҙам булды инде.
    Ошо һөйләшеүҙән һуң ике- өс ай үткәс, Ташбулат әхирәт донъяһына күсте. Уны оҙатыуға ике ағаһының балалары менән үҙ балалары( уларының да иң өлкәненә –ун биш,бәләкәйенә– ун ) сыҡты. Ауылда уның ҡайтыуын белмәгәндәре :
       – Ҡәберҙә кеше күренә, кем вафат булды икән? – тип бер- береһенән һорашты.
    Белгәндәре белһә лә сыҡманылар, һораусыларға :
       – Һуғыш ваҡытында талпан кеүек ҡаҙалып йәнде талай ине. Эт ине, – тип, эстән “Эткә эт үлеме” тип уйлап яуап биреүселәр булды.
      Был көнө көн дә ҡырҡыу һыуыҡ булды. Әсе һыуыҡ ел битте ялай, өшөтөргә теләгәндәй ҡуйындарға инә. Тик ҡар ғынаһы булманы. Аталары өсөн яуап биреү бурысынан азат булған балаларҙы ғына йәлләп, ҡайҙандыр ауылдың теге, был осонан бер нисә кеше ҡәбер ҡаҙырға ярҙамлашты. Мулла таба алмай ыҙаланылар. Мулла тигәне теге йылдарҙа һыуға батып үлгән ҡыҙҙың атаһы Вәлиулла ине.
   – Динем был хәлдә былай ҡыланырға ҡушмаһа ла, гонаһлы булһам да мине Аллам ғәфү итһен, бара алмайым. Динебеҙҙә әллә күпме динһеҙҙәргә Алла үҙе яҙа биргән. Был минең биргән язам түгел, мине ауыл халҡы ла ғәфү итһен, – тип баш тартҡан.
     Ҡәберҙәгеләр көсләшмәнеләр. Булғандар үҙҙәренсә бер – ике һүҙ менән аят уҡынылар ҙа, күмеп бөтөп таралдылар. Зыяратта бына шулай етем ҡәбер ҡалҡып сыҡты. Был ҡәбер, бәлки, кәрәкмәгән ҡый үләндәре менән дә баҫылыр. Балалары ла бәлки онотор. Аяныс, халыҡ мәрхәмәте урынына был юлы халыҡ нәфрәте булып һуңғы тупрағы ҡәбер өҫөнә төштә. Кискә, көтмәгәнсә, хатта уйламағанса, көн ҡапыл ғына йылытып ебәрҙе. Ололар, бына аҡраб башы етте әбейҙәр сыуағы ла һуңғы сарпыуын бер ике көн һибер ҙә, ҡар яумаһа, һыуыҡ көндәр үҙенән -үҙе ҡышты йәһәтләр инде, тип һөйләнделәр. Бына Ташбулаттың туғыҙ йылға яҡын һуғышта  һәм төрмәлә булыу тарихы ла ошо көндә әлмисаҡтағы ваҡиғаға, хатта онотолоу яҙмышына әйләнер ҡәбер булып ятып ҡалды. Кеше ҡәберлектән ашығып, ниһайәт, бөттө тигән шикелле таралышты.

                                                      1961 йыл

                                                    Килмешәк балаһы

        Зәбирәнең өләсәһе лә һуғыш тамамланып, Ташбулаттың ҡайтып үлеүен дә күргән Зарифа бер нисә йыл үткәс, бер көнө  бик оҙаҡ Талипты уйлап, киске сәйҙә ейәнсәренә, Валентина-Вәлимә менән Даръя-Дәриғәгә Талиптың һуғыштан яҙған бер нисә хатын алып уҡытып, уның фотоһын күрһәтеп, хәтирәләргә бирелеп һөйләп ултырҙы. Бик күңелле генә итеп сәй эстеләр. Вәлимәгә:
      – Һин, ҡыҙым, күңелеңә оҡшаған егет осраһа. кейәүгә сыҡ. Мин балаларҙы үҙем көтөрмөн, икеһен дә рәнйетмәм. Һеҙҙеңсә әйткәндә әбижәйт не буду.
       – Юҡ-юҡ. Зәбирәмде бер ирҙән дә ҡағып һуҡтырмаясаҡмын. Ана Зата инәй, гел генә, ир балаһы менән иргә һыйып булмай, ти ҙә йөрөй. Ул да шул бер ҡыҙы менән ирен көтөп ултыра бит. Көтәм, тей. Уға хәҙер нисә йәш икән, һоратыусылар бар, тип һөйләй.
      – 50 йәш. Беҙҙең йәш айырмаһы ике ай ғына. Мине ул һеңлем тиергә ярата.
Тағы байтаҡ нәмәләр һөйләшеп оҙаҡ ҡына ултырҙылар. Шәм торбаһын ҡоромдан бер нисә таҙалап кире ҡуйҙылар. Зарифа тере сағында нимәнелер  әйтергә теләгәндәй бик күп нәмәләр тураһында һөйләне. Шулай ҙа урын һалғас:
      – Вәлимә, Зәлифә менән Маринаның ҡәберен йылына бер булһа ла барып тәрбиәләгеҙ,– тип үтенде.
       – Кем ул Зәлифә менән Марина, әсәй?, – тип, хәҙер һәр нәмә менән ҡыҙыҡһынырға өйрәнгән Зәбирә лә һорап ҡуйҙы.
      – Ярай, ейәнсәрем, иртәгә һөйләрмен улар тураһында, ниңәлер ныҡ ҡына хәлем бөтөп киттесе, – тип, ятырға ашыҡты.
   Иртән Вәлимә һыйыр һауырға китер алдынан мейескә ут яҡты ла, Зәбирәһенең юрғанын япты, Зарифаның ниңәлер башы ибәйтһеҙерәк ятыуына иғтибар итеп, янына барҙы. Зарифаның башына ҡулын тигеҙҙе лә тертләп китте. Зарифа, үҙ вафатын уларға күрһәтмәйем тигән шикелле, ейәнсәренә вәғәҙә иткән серен һөйләмәй, үҙе менән мәңгелек йортона алып киткәйне. Йәш ине, тик төрмә уның һаулығын алғайны шул. Илле йәшен дә тултырып өлгөрмәне, шулай ҙа ҡыҙының аяныслы яҙмышын еңеләйтеү өсөн барыһын да күтәрҙе. Ейәнсәренең атаһы Илья тип яҙылыуын ул суд аша Ильяс тип яҙырға Валентина- Вәлимә менән, Даръя – Дәриғәнән һүҙ алып китте. Шулай итеп,  Зәбирә Ильяс ҡыҙы Ҡалмантаева булып егерме йәшкә етте.
     Егерме йәшенә тиклем ул “килмешәк “ балаһы исемен йөрөттө. Күп саҡтарҙа уҡырға барғандан алып, медучилищены бөтөп эшләй башлағансы, исемен әйтмәй ҡушамат менән һөйләнеләр. Ғәрләнеп илаған саҡтары күп булды уның.  Шулай ҙа Вәлимә әсәһе менән Зәбирә үҙе сик ҡуйҙы. Ауырыһалар фельдшерға баралар, ә Зәбирә уларға ауырыуҙарын һөйләтеп, тыңлап бөткәс:
       – Йәгеҙ әле, “килмешәк балаһы” һеҙгә дарыу бирһен, тыңлап ебәрһен әле, – тигән һүҙ менән башлап, тыңлап ҡарай.
       Йәш кенә булһа ла күпселек осраҡта ауырыуға бик дөрөҫ диагноз менән дарыуҙар бирә, булмағандарын яҡыныраҡ ауыл аптекаларына, йәки район үҙәгенә рецепт яҙып ебәрә. Ауыл халҡы күп тә үтмәй, “килмешк” ҡушаматы урынына Вәлимәнең доктор ҡыҙы, тип, ихтирам менән телгә алып һөйләргә өйрәнеү генә түгел, телдәре лә шымарып, теге ҡушаматты онотоп та ҡуйҙылар. Әйтһәләр ҙә, үҙҙәренә бер ҙә ишетелмәне. Бәлки ишетелер ҙә ине, Вәлимә лә өндәшмәй ҡалмай ине.
      – Шунан, “килмешәк”тең ҡыҙына көнөгөҙ ҡалды инде, – тип , еңелсә шаяртып ала торғас, ул исемде ауылда бөтөнләй оноттолар.
       Шулай тип әйтә башлаһалар, йәшерәктәре “ Кем ул?” – тип һорай башлайҙар
     Тик бына әсәһе Вәлимә генә кейәүгә сыҡмай, Зәбирәне кейәүгә биреп, Дәриғәне лә эйәле башлы итеп, тәүге ейәнен, һеңлеһенең ҡыҙын күрә алды. Һуғыштан һуңғы осор ҡайтҡан байтаҡ ҡына ирҙәрҙең ҡатындары үлгән булһа, йәш кенә көйө киткән егеттәрҙең үҙ тиңдәре лә ҡырға, хеҙмәт армияһы тип, йә ФЗО тип китеп юғалғандар,  һуғыш тамамланыуға ситкә сығып киткән ҡыҙҙар күп булды, ә ауылда кейәүгә сыҡмай ултырған ҡыҙҙар бармаҡ менән һанарлыҡ ҡына ине. Бына шул осорҙа ҡатын, йә кәләш эҙләгән ирҙәр яусылап күп тапҡырҙар килделәр. Валентина- Вәлимәнең, улар ҡапҡа асып инеп, ишек тотҡаһына үрелгәндәрен тойоу менән, тәндәре эҫеле- һыуыҡлы булып, йә Ташбулат, йә Зәлифә күҙ алдына килә лә баҫа. Улай ҙа булмаһа, төнө буйы Ташбулатты төшөндә күреп һаташып сыға, йә Зәлифә алдына килеп баҫа ла тупраҡ өйөмөнә ымлап торған һымаҡ итеп күрә. Бына шулай үҙенең уйҙарын күңел һандығына бикләп, иргә барып ир бәхете күрергә яҙманы уға. Зәбирә үҫеп, Өфөгә медучилищеға уҡырға ингәс, нисек итһә итеп, шул юлды күп тапаны. Барған һайын, Зәбирәгә әсәһе Зәлифә тураһында ни ҙә булһа һөйләмәй ҡайтманы. Хәҙер инде улар Ҡыуалатҡа икәүләп йыш йөрөй башланылар. Өсөнсө курсын тамамлаған йылды ул Юлыҡ ауылынан бер егет менән танышты.  Вәлимә уның янына барғанда уға ла күрһәтте. Вәлимә күреү менән, телдән ҡалған кеүек, бер үҙ әйтә алманы. Егеттең танышырға тип, исемен әйтеп һуҙған ҡулына ҡулын бик ауырлыҡ менән усына алды.
      – Әсәй, әсәй, һиңә нимә булды? Ҡаттың да ҡалдың. Был Ишбулат. Уның беҙҙең ауылда туғандары ла бар. Баймаҡ районынан. Эргәһендәгеһе шулай уҡ беҙгә яҡын ауылдан – Ғәлим, бергә уҡыйҙар. Әсәй, әллә ишетмәйһеңме. Мин әйтәм дә инде, –тип, терһәгенән тотто.
     – Ярай, балам, ярай. Яҡташтар булғас  яҡшы. Бер-берегеҙҙе һаҡлап йөрөгөҙ, – тине.
      Был минутта уның күҙҙәренә йәш тулған ине.
     – Әсәй әллә илай инде, – тине.
      – Әсәйҙәр шулай инде. Теге ваҡыт әсәйем дә һине күрһәткәс шулай иткәйне,– тине Юлыҡ  егете Ишбулат.
      – Ниңә?  Әллә Тәғлимә апай килдеме? – тип, ҡапыл һорап ҡуйҙы.
      – Әсәй ул инәйҙе һин беләһеңме?.. Улар хәҙер Юлыҡта торалар.
      – Эйе. Ә һин ҡайҙан беләһең?
      – Ҡайҙан? Һин ҡырға сығып йөрөмәйһең дә инде.
      – Шулай танышырға тура килде, тик һин миңә һорауға яуап бирмәнең бит әле – тине.
      – Беҙ элек һеҙҙең ауылда торҙоҡ. Атай үлгәс күстек. Мин һуғыш ваҡытында уҡ Юлыҡҡа әсәйҙең туғандарында килеп йәшәнем ағайым менән. Ә апайҙар икеһе лә Ишберҙеләге әсәйемдең һеңлеһендә ятып уҡыйҙар. Мин уҡыуҙы быйыл тамамлайым, институтта уҡырға иҫәп бар ине, – тип, һүҙгә ҡушылды Тәғлимәнең улы.
 Был килеп ҡайтыуында Вәлимә барыһын да йәшермәй һөйләргә тигән фекергә килде. Ул Зәлифәгә, Зарифа инәйгә биргән антын боҙоу булыр һөйлмәһәм, тип уйланы. Хәҙер ул Зәбирә янына тағы ла йышыраҡ йөрөй башланы. Килгән һайын, уның менән теге ике егет тә осрашыуға килде.
     Был юлы килгәнендә ул Тәғлимәнең улының ғаиләһе тураһында һөйләргә уйланы ла, туҡтап ҡалды. Әсәһе Зәлифә тураһында һөйләргә булды, тик ул һинең әсәйең тип әйтмәй һөйләне. Һөйләп бөткәс, Зәбирә:
      – Әсәй, һин үҙең уҡыған ҡыҙғаныс хикәйәне һөйләнеңме?. Мин ана Һәҙиә Дәүләтшинаның яңы ғына сыҡҡан “Ырғыҙ”романын илааап уҡыным. Шундай ҡыҙғаныс итеп яҙған. Һин кемдекен уҡының?
      – Юҡ , балам. Был хикәйә түгел, баштан үткәндәр. Мин һиңә яртыһын ғына һөйләнем. Ул ҡыҙҙың илатырлыҡ ваҡиғалары алда әле. Башлаһам тамамлап өлгөрмәм. Ҡананан килгән машинаға ултырып килгәйнем. Улар ҡайта торған ваҡыт етте. Икенсе килгәндә һөйләрмен, – тине лә ашығып, күҙ йәштәрен көслөк менән тыйып әйберҙәрен сумкаһына тултырҙы.
    Оҙатырға сыҡҡан ҡыҙын ятаҡ тупһаһында ҡалдырып, Гоголь урамына ҡарай шәп- шәп атлап китте, әйтерһең дә ҡыҙы килеп, һөйләй башлағандың дауамын һорай.
      Икенсе барыуы икеһенә лә бик ауыр тәьҫир итте. Был юлы Тәғлимәнең улы дуҫы менән күренмәне. Зәбирә яңғыҙы, бойоҡ ҡына ҡаршыһына сыҡты. Вәлимә һүҙ еңеләйтер өсөн, ҡыҙының күңелен күтәрергә тигән һорауҙар биреп ҡараны, тик “эйе”, “юҡ” тигән яуапты ғына ишетергә тура килде. Вәлимә ҡыҙын үҙәк баҙарға алып сыҡты. Унда байтаҡ йөрөгөндән һуң Яҡутов паркына барып ултырҙылар. Бына шунда, ул тыңларға теләһәң дә, теләмәһәң дә һөйләйем тигән шикелле, Зәлифәнең Ҡыуалатҡа килеп йәшәй башлаған осорон һөйләне. Шул ваҡыт Зәбирә:
     – Ә теге бала шунан үлгәнме?
     – Юҡ, үлмәне.
      – Үлмәне тинең, үҙең күрҙеңме уны.?
     – Эйе. Ул балам, – тине лә укһеп илап ебәрҙе, – һин бит.
       Зәбирә уны саҡ йыуатты. Эргәләренә башҡорт ҡатындары килеп туҡтап- туҡтап китә башланы. Вәлимә үҙен ҡулға алып, көсөн йыйып, ҡыҙына яуап бирҙе.
     – Балаҡайым, ул бит һин инең. Мин һине шунда тупраҡтан ошо ҡулдарым менән соҡоп алдым, ә әсәйең, Зәлифә. Һинең әсәйең мин түгел. Тик мин һине ҡулыма алған минуттан, үлемдән йолоп ҡалған минуттан үҙемде әсәй итеп тойҙом. Миңә әле ун дүрт тулғанға ла ике ай ғына ине. Шул минутта мин  үҙемдең күкрәгемде ауыҙыңа бирә алмаһам да, әсәйеңде бөтә ыҙаһын өҫтөмә алып, уның яҙмышы менән йәшәй башланым. Шул минутта мин Зәлифәгә әйләндем, балаҡайым. Зарифа апай төрмәнән ҡайтҡас икебеҙ ҡайғылаш булдыҡ. Мине ул үҙ ҡыҙы итеп ҡабул итте. Мин уны Зәлифә булып, ҡыҙы булып яраттым. Беҙ бер- беребеҙгә ҡайғы баҫтыҡ. Зарифа апай минән һүҙ алды. Һиңә был турала ун һигеҙе тулмайынса һөйләмә тигән ине. Мин ашыҡтырҙым. Шулай тура килде. Тәғлимәнең улы, ул– Ташбулаттың улы. Шуның өсөн мин бер аҙ ашыҡтым. Өләсәйең Ташбулаттың затын ҡоротам тигән ант менән йәшәне.Тәғлимә шуға ла башта балаларын туғандарына оҙатты. Ире үлгәс, үҙе күсеп китте. Һиңә ул ваҡытта ун йәш тулып килә ине. Улар түбәнге урамда торҙолар. балаларын һин белмәйһең, сөнки улар урам эсенән сығып уйнаманылар. Уҡырға барған бере Баймаҡ районындағы туғандарына ятып уҡынылар.
    – Бына нимәгә тегеләр килмәйҙәр икән. Тәғлимә инәйҙең улы хатта:
      – Хәлеңдән килһә, мине оноторға тырыш. Мин дә. Тик мин һине барыбер яратам, – тип хат яҙғайны шул. Бөгөн шуға илап алғайным. Нимә эшләйем мин. Яратам бит. Нисек итеп уны онотормон.
      – Онота алмаҫһың, балам, тик әсәйең Зәлифәнең, өләсәйең Зарифаның рухын ыҙалатма. Мөхәббәттән алда әсәй хаҡы бар. Һеҙ икегеҙ бер ата балалары. Ҡабул итһәң дә, итмәһәң дә, минең хаҡым бар. Былар мөхәббәттән алда тора бит. Белмәйем, ҡайҙа икенсе төрлө уйлайҙарҙыр, әйтә алмайым.
     – Әсәкәйем, һинең күргән ыҙаларың, минең өсөн түккән күҙ йәштәрең, мине күтәреп, ир бәхете татымаған был йәнең өсөн мин көс табырмын. Нисек табырмын, әйтә алмайым. Тик көс табырмын, – тине лә Вәлимәнең алдына илап ауҙы.
    Был юлы ҡыҙын Вәлимә тынысландыра алмай интекте. Кискә ҡарай, Вәлимә Силәбе аша Магнит ҡалаһына йөрөгән поезға ашыҡты. Зәбирә уны оҙатырға төштө. Улар бик йылы хушлаштылар. Вагонға инер алдынан ул вагондар рәтенә, поездың һуңғы вагоны янында башын  эйеп торған Ташбулаттың улы яғына ҡараны.. Уның шул тиклем йәлләткес ҡиәфәтен күреп ҡото осоп китте. “Нимә эшләнем мин?.. Балалар атай- әсәләр өсөн был донъяла ла, тегенеһендә лә , моғайын яуап тотмайҙарҙыр бит. Ни эшләнем?.. Ана платформала башын эйеп, йәшкәҙегән күҙен күрһәтмәҫ өсөн Зәбирә тора. Теге башта...”
        Шул ваҡыт поезд ҡуҙғалыу тураһында сигнал булды һәм вагондағы пассажирҙарҙы хеҙмәтләндереүсе оҙатыусыларҙы сығара башланы. Зәбирә вагон тәҙрәһенә ҡалҡып ҡараны. Вәлимә бар көсөнә күңелен биләгән әрнеүҙәрен  йәшереп, алҡымынан тотҡандай тулышҡан күңелен бәйҙә тотоп, йылмайырға тырышып, тәҙрәгә ҡараны.ла, ҡул болғаны. Был көндө Вәлимә ғүмеренең аҙағына тиклем онота алмай интегәсәген аңланы. “Нимә эшләнем мин,– тип уйланы,– Үҙ ағышына ғына ҡуйһам нимә булыр ине. Нимә...” тип уйланып, уйҙары менән ҡайтыуға юл алды. Тышта оҙатырға төшкән Зәбирә менән поездың осонда башын эйеп тоған Ташбулаттың улының һыны күҙ алдында... Ниндәйҙер яланда бөтә ағас ҡыуарып ҡороғанда тик ике йәш үҫенте, килер ғәрәсәткә түҙә алмаҫтай эйелгән килеш торалар бит, тип уйланы. Бирешерҙәрме, юҡмы, әллә бар ҡаршылыҡтарҙы еңеп сығырҙармы, тойғоларын еңеп, яңы юлдан китерҙәрме. Ай Аллам, ни эшләнем мин, тип күҙ алдынан китмәгән ошо күренеште күңеленә һалып, поезд тәгәрмәстәренең тыҡылауын үҙ йөрәгенең көслө һуғыуынан айыра алмай, вагон тәҙрәләренән ҡарап, төн еткәнсе бара бирҙе. Тик вагон эсендә аяҡ тауыштары тынғас, ибәйтһеҙ тынлыҡ урынлашҡас, ул да ятырға булды. Ғазаплы уйҙарына баш була алмай, таң аттырҙы.
   Вокзалға төшкәндә, Вәлимә үҙенең ғәҙәтен белгәнгә күрә, тағы бер тапҡыр үҙе төшкән вагон ишегенә ҡараны, әйтерһең, уның уйҙары буталып эйәрә алмай эстә ҡалып ҡуймаһын тигән шикелле булды бит әле был, тип уйлап алды. Әҙ генә ирен ситтәре менән иренгәндәй генә йылмайҙы. Артабан юлды нисек дауам итергә. Баймаҡ яғына барыусылар юҡмы икән, тип уйлап алды ла вокзал эсенә инде. Әйтерһең, Баймаҡ яғы кешеләре таныш. Бер уйлаһаң таныш та кеүек улар. Точно беҙҙең яҡ кешеләренә оҡшаған бит тип уйлағас, күңеле йылынғандай булды. Шул ваҡыт вокзалға бер урыҫ килеп инде лә: “Кому на Кананикольский. Одно место?”– тип ҡысҡырып ебәрҙе. Боролоп ҡарап шаҡ ҡатты. Ул Ефросинья әбейҙең ҡустыһының улы Николай!. Ул малай сағында гел Ефросинья инәйҙә йәшәне. Үҙгәрмәгән икән, тип уйланы ла “ Миңә! Мне!”– тип ҡысҡырып ебәрҙе.   
      – А ты до куда едешь?
      – Надежденское.
     – Как точно попалась, Валентина. Мне в Кувалат. Там я живу. Тебя сразу узнал. Совсем не изменилась.
     – Ты тоже.
     – Я теперь в доме бабули Ефросиньи живу. Она умерла. А ты куда переезжала. Никто в деревне не знает.
    – Знаешь уж. Только что сказала.
   – Но я вот за запчастями приехал. Механиком там работаю. А ты где работаешь?
   – На ферме. Давай на моем языке. Раньше ты так говорил же.
   – Әйҙә. Мин һине русса һөйләшә икән тиһәм. Ундағы ҡалмыҡтар русса ғына һөйләшә ине бит.
   – Төрлөсә. Кем русса, кем башҡортса. Йәштәр русса һөйләшә. Башҡорт кластары ябылды. Рус кластары ғына ҡалды. Рустар күберәк, шулай ҙа һәр кем үҙ телендә һөйләшә, тәржемә кәрәкмәй. Аңлашабыҙ.
     Шулай аңғармаҫтан танышы тап булып, ҡайтып еткәндәрен һиҙмәй ҙә ҡалды. Әллә күпме нәмәләр һөйәләшелде, тик ни өсөн ҡапыл ғына күсенеп китеүен аңлатманы. Зәбирәне үҙ балаһы икәненә ышандырғыһы килеп: “Бер ҡыҙым бар, бына шуға Өфөгә барып ҡайтыуым әле,”– тигәс, юл буйына бошоноп килеүе таралғандай тойолдо.