Сауле Досжан Повесть Ауылдан сыҡҡан миллионер

АУЫЛДАҒЫ САУҘАГӘР

Яҙын районда үтәсәк сираттағы спорт ярыштарына Йомарт ныҡ әҙерләнде. Һуңғы сирек булғас, дәрестәргә лә илке-һалҡы ҡарарға ярамай. Етенсе класҡа тиклем алты рәхмәт хаты алды. Әсәһе: “Был – һинең эшең һөҙөмтәһе, әгәр йорт ҡыйығынан тағы ла һыу үтһә, ул боҙоласаҡ”, – тип, уларҙы һандығында һаҡлай. Өсөнсө сиректе яҡшы тамамлаһа ла, йыл аҙағында иркенләргә ярамай. Шулай уҡ ул спорт ярыштарында ҡатнашырға, үҙенең мәктәбен данларға теләй. “Иң яҡшы уҡыусылар” таҡтаһынан да төшөп ҡалырға ярамай.

Бына күп йылдар буйы ул балҡып торған күҙҙәре менән таҡта эргәһенән үткән кешеләргә ҡарай. Әсәһе лә уның менән ғорурлана: “Туҙанланмаһын өсөн һинең фотоңды һөртөп алдым, ә был рәтте йыуған ҡатын бер аҙ әрпешерәк”, – ти ул иҙән йыуған икенсе ҡатын тураһында. Ул Дастан менән Камшат өсөн өлгө булып тора. Аҡылбек еҙнәһе лә үҙенең балаларына: “Йомарт ағайығыҙ кеүек иң яҡшы уҡыусы, шәп спортсы булығыҙ”, – тип өлгө итеп ҡуя. Һуңғы ваҡыттарҙа Олжос та ”бишле”не өйрәнеп алды. “Олжос ниндәй малай?” тип һораһаң, ул биш бармағын күрһәтә. Шуға күрә уларҙың иң яратҡан һаны – ”биш”.

Мәктәп командаһы Чунджиҙағы ярыштарға ”Аҡтам урта мәктәбе” тип яҙылған махсус автобуста барҙы. Был микроавтобусты ошо мәктәпте отличие менән тамамлап, хәҙер Алматыла эшләгән Сөлөтбек ағай бүләк иткән. Балалар, ул бик бай, магазиндары, ресторандары бар, тип әйтә. Был ауылдағы ҡайһы бер кешеләр уның ҡул аҫтында эшләй икән. “Мин дә ҙур үҫкәс, шул тиклем бай булһам, әсәйемә һыу үткәрмәҫ ҡыйыҡлы ҙур йорт һатып алыр, мәктәпкә спорт майҙансығы төҙөр инем”, тип хыяллана-хыяллана ярыштар үткәреләсәк спорт мәктәбенә килеп етеүен дә һиҙмәне Йомарт.

Конкурсҡа иң көслө ярышсылар килгәйне. Йөҙ метрлыҡ ярышта ла, дүрт йөҙ метрлыҡ йүгереүҙә лә ул Кетмен ауылынан Ҡәнәғәт Көдеков исемле малайҙы уҙып китә алманы. Күҙҙәре янып торған ерән малай һәр ерҙә уның алдынан барҙы. Нисек кенә тырышмаһын, уға икенсе урын менән ҡәнәғәтләнергә тура килде. Йомартҡа бик ҡыйын ине. Былтыр ул өсөнсө урынды алғайны. Быйыл нисек тә беренсе булырға, өлкә ярыштарына путевка алырға теләгәйне бит. Ошо ярыш һылтауы менән Алматыны күрергә хыялланғайны. Әммә уның өмөттәре аҡланманы. Башын түбән эйеп, башҡа балалар менән ауылға ҡайтырға сыҡты.

Ҡайтҡанда автобусҡа эшҡыуар Роза инәй ҙә ултырҙы. Ул автобустың багажнигына өс ҙур ҡытай сумкаһын тығып ҡуйҙы, ә берәүһен үҙе менән салонға алды. Ул Йомарт янындағы буш урынға ҡунаҡланы. Үҙе ныҡ тирләгән, уның ҡарағусҡыл йөҙө ҡыҙыл төҫкә ингәйне, маңлайы сәс менән ҡапланған.

– Йомартжан, ошоно һинең аяҡ аҫтына һалһам, ҡамасауламаҫмы? – тип һораны ла, яуап та көтмәйенсә, тоҡто тығып ҡуя башланы.

Шул тиклем ҡыҫылған Йомарт тәҙрәгә һырлыҡты. Роза инәй уны һөйләштерергә тырышып, тегенеһен, быныһын һораштырҙы, әммә Йомарт асылып барманы. Остазының өмөтөн аҡлай алмауына кәйефе төшкәйне уның. Башҡа балалар автобуста йырлай, һөйләшә, күңел аса, әйтерһең дә, улар конкурста төп призды яулаған.

– Беҙҙең Йомартҡа әҙерәк кенә ваҡыт етмәй ҡалды. Ул еңер ине! – тине физкультура уҡытыусыһы йылмайып.

– Кетмен ауылы малайы шәп йүгерә! Күрербеҙ әле, өлкәлә үтәсәк ярышта еңерме икән?

– Ҡәнәғәт Көдеков спортсы булырға теләй, тиҙәр. Өлкәлә өсөнсө генә урынды алһа ла, уны Алматының спорт мәктәбенә алып китәләр.

Балалар төп призды алған күрше ауыл малайы хаҡында шулай фекер алышты.

Иртән өйҙән сыҡҡанда әсәһе: “Һин атайыңдың берҙән-бер тоҡомо. Шәп йүгерәм тип унда йығылып ҡуйма, тәүҙә һаулығың тураһында уйла. Әгәр ярышырға теләһәң, уҡыуҙа ярыш”, – тигәйне. Әсәһе ҡайһы берҙә үҙ һүҙле шул. Спорт менән уҡыуҙы йәнәш ҡуймай. Уның өсөн “бишле”гә уҡыған, маҡтау грамоталары алған бала ғына үҫкәс нимәгәлер өлгәшә, ысын кеше булып китә. Ҡыҙыҡ инде – яҡшы уҡымағандар кеше түгелме ни? Үҙе биш класс ҡына уҡыған. Улай булғас, әсәһе үҙе кем?

Ул ауылға шундай күңелһеҙ уйҙар менән ҡайтып еткәнен дә һиҙмәй ҡалды. Автобус ҡапыл туҡтағас, хатта башы менән тәҙрәгә бәрелде. Роза инәй көс-хәлгә төрлө-төрлө сумкаһын һөйрәп сығара башланы. Балалар спорт сумкалары менән төрлө яҡҡа таралды. Роза инәй ике тәгәрмәсле бәләкәй ҡул арбаһын йәйеп ебәреп, уға бер сумкаһын һалды ла икенсеһенә тотонғас, Йомарт уны ерҙән алып арбаға һалды. Унан тағы бер тоҡто яурынына һалып, икенсе ҡулы менән арбаны этеп алып китте. Роза инәй ҡалған тоҡто, Йомарттың бәләкәй спорт сумкаһын алды.

– Рәхмәт һиңә, ҡәҙерлем. Баҡтиһәң, минең йөк күп икән. Быларҙың барыһы ла ауылда кәрәк. Бөтә заказдарҙы ҡағыҙға яҙып алам да аҙнаһына бер тапҡыр райондан килтерәм. Моғайын, һине әсәйең көтәлер. Боролошта ҡалдыр, мин үҙем алып барам, – тине ул бер аҙҙан.

Йомарт өндәшмәне. Ул алға төшөп, аҙымдарын шәбәйтте. Роза инәй ҙә, ауыр һулай-һулай, унан ҡалышмаҫҡа тырышты. Йомарт, боролошта ла туҡтап тормай, Роза инәйҙең бәләкәй генә магазинына килеп етте. Инәй:

– Һин инде егет булып еттең, Йомарт, һине саҡ ҡыуып еттем, – тине лә сумканы арҡаһынан төшөрөп, кеҫәһенән асҡыстар эҙләй башланы.

Улар бергә дүрт тоҡто эскә индергәс, Йомарт сумкаһын яурыны аша һалып китергә йыйынғанда:

– Йомарт, һин нисәнсе класта уҡыйһың? – тип һораны ул, һөйләштерергә тырышып.

– Етенселә.

– Һиңә ун дүрт йәш, Жибектең берҙән-бер улы. Мин – Жибектең килендәше, – тине ул йылмайып.

– Көҙгә буласаҡ…

– Йомарт, ултыр әле, мә, ошо эсемлекте эс, миңә һинең менән һөйләшергә кәрәк, – тине ул, кока-коланы сумкаһына соҡоп сығарып.

Әле ауылға бындай эсемлек килгәне юҡ ине, һирәк осрай. Йомарт уны өндәшмәй генә алды ла, нисек асырға белмәй аптырап торғандан һуң, ҡапҡасын күтәреп асты һәм ҡомһоҙланып эсә башланы. Бик сарсағайны шул. Роза инәй үҙенә сәйнүктән бер сынаяҡ сәй ҡойҙо ла:

– Йомарт, ултырғысҡа ултыр әле, – тине.

Йомарт, оялып, ул күрһәткән ултырғысҡа ҡунаҡланы. Роза инәй уға ҡаршы ултырҙы:

– Мин, әсәйең кеүек үк, бик иртә өс бала менән тол ҡалдым. Ике ҡыҙым хәҙер тормошта инде, Алматыла йәшәйҙәр. Улым да шунда, төҙөлөш колледжында уҡый. Улар тиҫтерҙәре алдында үҙҙәрен етем итеп тоймаһын тип, мин бына шулай йөрөйөм. Иген дә иктем, баҡса ла үҫтерҙем. Хәҙер һатыуға күстем. Элек бында келәт ине, колхоз тарҡатылғас, ул буш ҡалды. Ауыл советынан рөхсәт һорап, бер аҙ ремонт эшләп, магазинға әйләндерҙем. Районда патент алдым, һалымдар түләйем. Тәүҙә бер мөйөштә генә торҙом. Кешеләр әйберҙе күпләп ала башлағас, быйыл был өлөшөн дә ремонтланым. Сауҙа артты. Шулай итеп, Чунджиҙан тауар ташыйым. Мин бер үҙем генә һатам. Бөгөн һинең эшһөйәрлегеңә ҡарап, уйға ҡалдым. Бәлки, миңә буш ваҡытыңда ярҙам итерһең, ял көндәрендә тауар алырға киткәндә магазинда торорһоң? Мин һине һатырға өйрәтермен. Иң мөһиме, һин калькуляторҙағы иҫәпләүҙәрҙә яңылышма. Был совет осорондағы кеүек үк түгел. Һин нимә һатаһың, шуны яҙып алаһың. Мин килгәс, үҙем инвентаризация үткәрәм. Һиңә эш хаҡы түләйәсәкмен. Аҡса эшләп, әсәйеңә ярҙам итерһең, – тине ул, уны ҡыҙыҡһындырырға тырышып.

Йомарт ул төндә бөтөнләй йоҡлай алманы. Күҙҙәрен йомоп өлгөрмәй, магазин кәштәләрендәге тауарҙар күҙ алдына килә. Әйтерһең дә, уларҙы һанай. Аҡса эшләү уның күптәнге хыялы бит. Иң тәүҙә телевизор һатып алыр ине. Ул бының өсөн аҡса йыйыр. “Әсәйемә әйтмәйенсә генә Роза инәйгә ярҙам итермен, етерлек аҡса йыйғас аңлатырмын”, – тип үҙ алдына уйланы ул. Иртәгеһенә Йомарт мәктәптән һуң магазинға китте. Роза инәй уны күреүенә ҡыуанып бөтә алманы.

– Йомарт, килеп тә еткәнһең, ә мин кисәге тауарҙы тараттым. Әйҙә, эскә инәйек, – тип ул келәткә саҡырҙы.

Малай:

– Һаумыһығыҙ, – тип иҫәнләште лә сумкаһын ултырғысҡа ҡуйҙы.

– Һин минең ярҙамсым булырһыңмы? – Роза инәй уға өмөтләнеп ҡараны.

– Эйе.

– Бик яҡшы, ҡулыңды бир! – Инәйҙең ҡыуанысы йөҙөнә сыҡты. Ул үҫмерҙе ҡосаҡлап күкрәгенә ҡыҫты.

– Әйҙә, башлайыҡ! – тип эргәһенә Йомартты ултыртып, алдына журнал, калькулятор һалды. Шулай итеп, ул үҙенең ”беренсе дәресен” үткәрә башланы.

Тәүге эш көнө Йомартты шундай ҙур уңышҡа илтерен бер кем дә күҙ алдына килтермәгәндер. Ярыштың төп призын ала алмаһа ла, ул заман өсөн кешеләргә баҙар закондарын үҙләштереү мөһим дәрес булғандыр.

Хәҙер Йомарт мәктәптән сыға ла тура магазинға йүгерә. Өйгә эштәрен дә шундай, эшләй. Велосипеды ла шунда ғына тора. Ҡайһы ваҡыт велосипедында елдереп кенә өйгә ҡайтып, Олжосты күреп, Камшатҡа һыу ташып бирә. Әсәһенә мәктәптә иҙән йыуырға ла ярҙам итә. Ул хәҙер малайҙар менән футбол уйнамай. “Һин килгәне бирле еңел булып ҡалды”, – тип Роза инәй ҡыуанып бөтә алмай. Магазинда махсус журнал бар, Йомарт кемгә нимә кәрәклеген һорап, күпме аҡса ингәнен шунда яҙып бара. Ә Роза инәй ошо яҙыуға ҡарап урындағы баҙарҙан тауарҙар алып ҡайта. Уны Йомарт автобустан барып ҡаршы ала. Бер ваҡыт ул:

– Инәй, беҙҙән әйбер алырға теләүселәр артҡандан-арта. Әйҙә тауарҙы барып алыу өсөн берәй машина яллайыҡ. Автобус менән йөрөү өсөн дә шул уҡ аҡса китә бит. Ниңә Маҡсат ағай кеүек таксистарҙы ялламаҫҡа? – тине.

– Элек заказдар аҙ ваҡытта магазинды бикләй ҙә үҙем китә торғайным. Һин килгәне бирле алып ҡайтҡан тауар бер аҙнаға ла етмәй. Заказдар бигерәк күп. Хатта хәҙер магазинды ла бикләгәнем юҡ, ялһыҙ эшләй. Ҡара әле, һин бик дөрөҫ әйтәһең! Шулай итәйем әле, – тип бик ҡыуанды ул был фекер өсөн.

Йомарт әсәһенә магазинда эшләүе хаҡында әйтергә оҙаҡ ҡыймай йөрөнө. Бер көн ысынын әйтергә булды. Әсәһенең магазинға йөрөргә ваҡыты ла юҡ. Шулай ҙа берәй көн ҡапыл магазинға килеп инһә?! Унда калькулятор тотоп ултырған улын күрһә, нимә булыр? Ул әсәһенең холҡон яҡшы белә. Әгәр уның магазинда эшләүен оҡшатмаһа? Тетмәһен тетәсәк бит. Шуға ла әсәһенә мәктәптә иҙән йыуырға ярҙам иткәндән һуң, өйгә ҡайтып килешләй үҙенең серен асты.

– Әсәй, мин һинең ярҙамсың булдым, эйе бит? – тип башланы ул.

–Эйе, – тине ул ҡыҫҡа ғына итеп, ғәҙәттәгесә.

– Әсәй, әгәр бер нимә әйтһәм, һин мине әрләмәйәсәкһеңме? – Малай алға сыҡты ла әсәһенә боролдо һәм һораулы ҡарашы менән уның йөҙөнә текәлде.

– Яҡшы хәбәр булһа, ниңә асыуланайым ти. Ниндәйҙер насар эш ҡылһаң, ул сағында иманыңды уҡытырмын! – Уның тауышы шундай көслө сыҡты. ”Бәлки, әйтергә кәрәкмәйҙер?” – тип уйлап ҡуйҙы Йомарт ҡурҡышынан.

Улар йәнәш атлай бирҙе. Әсәһе улының өндәшмәүенә борсолдо:

– Йә, нимә теләгәнеңде әйт тә ҡуй.

Йомартҡа үҙенең эшкә урынлашыуы хаҡында әйтмәй сара юҡ ине:

– Әсәй, Роза инәй үҙенең магазинына мине ярҙамсы итеп саҡырҙы. Уға бер аҙ ярҙам итһәм буламы? Һин нисек уйлайһың?

– Ярай, саҡырған, ти. Һинән башҡа бер кемде лә тапмағанмы? Уҡыу менән нимә эшләрһең?

– Мин мәктәптән һуң йөрөйәсәкмен, ял көндәрендә генә ярҙам итәсәкмен.

– Һинең үҙ эшең юҡмы ни? Өйҙә малдар, һеңлең, ҡустың бар. Мин көн дә эштә йөрөйөм.

– Мин бөтәһенә өлгөрәсәкмен.

– Нимә, һин унда-бында йөрөйәсәкһеңме? Сөнки уға ҡол кәрәк бит...

– Ул миңә аҡса түләйәсәк.

– Нимә? Ниндәй аҡса? – Әсәһенең ғәжәп­лә­неүе сикһеҙ ине. Улының йөҙөнә ҡараны.

– Ул, эшең өсөн түләйәсәкмен, тине.

– Ул мине белә, берҙән-беремде бер кемгә лә ҡоллоҡҡа бирмәйәсәкмен. Әйҙә әле магазинға барайыҡ, – тине ул.

– Жибек һеңлем, һаумыһығыҙ, – тине Роза инәй, уларға ҡаршы сығып.

– Һаумы! Был малай нимәлер әйтте... – тине ул, тирә-яғына ҡарап. Магазинда бер кем дә булмағас, әсәһе һүҙен дауам итте: – Роза, ошо балаға ниндәй эш ҡушаһың ул?

– Буш ваҡытында уның ярҙам итеүен һорағайным. Йомарт үҙ эшен яҡшы белә, тиҙ иҫәпләй, – тине Роза инәй.

– Эйе, ул яҡшы уҡый, тиҙ иҫәпләй, – тип ғорурланып әйтте әсәһе. – Уға эшләгән өсөн аҡса ла түләйһеңме?

– Эйе, һеңлем! Йомартҡа айлыҡ килемдең ике процентын бирәсәкмен.

– Мин проценттарҙы аңламайым. Ул етем, иң мөһиме, һин уның хеҙмәтен баһала. Алда йәйге каникулдар тора, бөтә балалар ҙа аҡса эшләргә тырыша. Ул да аҡсаның нисек ауыр килеүен күрһен, – тине әсәһе.

– Процент – минең күпме аҡса эшләүемде ике өлөшкә бүлеүемде аңлата. Мин уны алдамаясаҡмын. Мин Йомартҡа ышанам, шуға ла уны саҡырҙым. Хәҙер бында эшләргә теләгән ҡыҙҙар һәм малайҙар күп. Йомарт ирҙәр кеүек көслө.

– Аллаға шөкөр! Атаһы ла таҙа, көслө ине. Йомарт спорт менән дә шөғөлләнә. Шуға күрә ул тиҫтерҙәренән ҙурыраҡ. Иҫән, сәләмәт кенә булһын балаҡайым, – тине әсәһе, Йомартты маҡтап.

Әсәһенең фатихаһын алып, Йомарт хәҙер ихластан магазинда эшләй башланы. Ул хатта Балҡыя инәйгә ярҙам итә, көн аша иҙәнен йыуып бирә. Өс кешенән торған команда үҙ-ара йыйылыш үткәрә, тауарҙы нисек һатыу, “бурыстар дәфтәренә” йыйылған аласаҡты нисек йыйыу, халыҡҡа нимә кәрәклеге, заказдар йыйыу, тауарҙы нисек урынлаштырыу тураһында фекер алыша.

Йомарттың шул тиклем йомробаш булыуына иҫе китә Роза инәйҙең. “Һин ниндәй аҡыллы малайһың, әллә нимәләр уйлап сығараһың”, – тип маҡтап бөтә алмай. Бер ваҡыт улар тауар эҙләп районға барғанда төрлө кешеләрҙең һүрәттәре төшөрөлгән календарҙар күрҙе. Бигерәк матурҙар! Бәләкәй генә, кухняға, балалар бүлмәһенә элеп ҡуйырға мөмкин.

– Фотоларын ата-әсәләре, олатай-өләсәйҙәре менән бергә ҡуйып эшләгәндә бик яҡшы булыр ине. Әйҙәгеҙ, беҙ ҙә шундай календарҙар эшләп һатайыҡ. Мин уҡыусыларҙың исемлеген төҙөйөм, фотолар йыям. Бының өсөн барыһы ла шат буласаҡ, – тип ул үҙенең уйҙарын Роза инәйгә әйтте.

Улар календарҙы эшләй торған урынды эҙләй башланы. Баҡтиһәң, уны “Типография” тип яҙылған бинала эшләйҙәр икән. Типография етәксеһе уларҙы ихлас ҡаршы алды, тәҡдимдәренә шатланып риза булды. Мәктәпкә килгәс, Йомарт был хаҡта класташтарына әйткәйне, улар ҙа ҡыуанып бөтә алманы. Тиҙҙән башҡа класс уҡыусылары араһында шундай календарь эшләтергә теләүселәр табылды. Ял көндәрендә Йомарт үҙе типографияға барып, календарҙарҙы эшләтеп алып килә башланы. Хәҙер кешеләр магазинға килеп тә шундай уҡ календарға заказ бирергә тотондо. Тиҙҙән бындай фотолы календарҙар бөтә ауылдың һәр йортонда бар ине.

Был эштең килеме лә мул ғына. Роза инәй әйтеүенсә, ярты йыл эсендә алынған табышты улар бер айҙа алған. Һуңынан ул Йомарттың өлөшө итеп йөҙ мең тенге бирҙе. Бына телевизор һатып алырлыҡ аҡса ла булды. Ул аҡсаһын алып ҡайтып, әсәһенә телевизор һатып аласағын әйткәс:

– Эх, Йомарт, миңә бындай аҡсаны табыу өсөн өс ай эшләргә кәрәк. Роза инәйең ысын күңелдән бирҙеме? – тине ул үҙ күҙҙәренә үҙе ышанмайынса.

– Әсәй, был аҡсаны минең хеҙмәтем өсөн түләне, – тине ҡыуанысы йөҙөнә сыҡҡан малай.

– Мәрхүм атайың һинең бай, йомарт бай булыуыңды теләне. Был һинең байлығыңдың башы булһын, телевизор һатып ал. – Ҡыуаныстан әсәһенең күҙҙәре йәшләнде.

Тиҙҙән Йомарт магазиндан “Горизонт” маркалы төҫлө телевизор һатып алды ла уны өйөнә такси менән алып ҡайтты. Был уларҙың йортонда Йомарттың хеҙмәте менән алынған беренсе ҡиммәтле әйбер ине. Хәҙер әсәһе Бразилияның “Байҙар ҙа илай” сериалын рәхәтләнеп ҡарай, геройҙар өсөн борсола. Дастандың да, Камшаттың да, хатта Олжостың да үҙҙәре генә ҡараған мультиктары бар. Хәҙер улар бөтә донъяның яңылыҡтарын белеп тора. Шәп бит!

МАГАЗИНДАҒЫ ӨРӘК

Телевизорҙан Ҡытай халҡын күрһәтәләр. Улар ҡәҙимге велосипедҡа тәгәрмәсле арба тағып, рәхәтләнеп сауҙа итәләр, кешеләргә кәрәкле әйберҙәрҙе ташыйҙар. Йомарт та Аҡылбек еҙнәһенән шундайыраҡ арба эшләп биреүен һорағайны, бер нисә көндән арба әҙер ҙә ине. Харап ҡулайлы ул. Элек биш тапҡыр барып килтергән тауарҙы хәҙер бер юлы алып ҡайтырға була. Ауылдаштары Йомартты күреп, Аҡылбектән шундай уҡ арбаларға заказ бирә хәҙер. Эшләгән һайын ул оҫтарғандан-оҫтарҙы, хатта күрше ауылдарҙан да уға мөрәжәғәт итә башланылар.

Бер көндө Йомарт еҙнәһенә:

– Еҙнә, үҙегеҙҙең ихатала оҫтахана асһағыҙ, ҡайһылай шәп булыр ине. Буш ваҡытта үҙегеҙгә аҡса эшләр инегеҙ, – тип кәңәш бирҙе.

Баҫыу эштәре тамамланғас, Аҡылбек кирбестән ҙур гараж төҙөп ҡуйҙы.

Бер көндө Йомарт:

– Инәй, беҙ оло йәштәгеләргә, ярҙамға мохтаждарға кәрәкле бөтә нәмәне өйҙәренә алып бара башлаһаҡ, нисек булыр икән? – тине.

Шул ваҡыттан алып Йомарт велосипед арбаһында кешеләргә емеш-еләк, йәшелсә, һөт ризыҡтары, шәкәр, сәй һәм башҡа кәрәкле аҙыҡ-түлек ташып тағы аҡса эшләй башланы.

Быға Роза инәй ҡыуанып бөтә алманы:

– Ҡара әле, Йомарт, һинең был алымың ныҡ шәп булды. Хәҙер магазинға тауар ташып өлгөртә алмайбыҙ.

Чунджи баҙарына барғанда ул брезент менән көпләнгән “Газель” машинаһында ауылдан-ауылға тауар ташыған кешеләрҙе күрҙе. Ул водителдәрҙең береһенән:

– Беҙҙең тауарҙы ла ауылға илтә алмаҫһығыҙмы икән? – тип һораны.

– Алып барам. Әгәр тейешенсә түләһәгеҙ, – тип йылмайып яуапланы водитель.

Йомарт был хаҡта Роза инәйгә әйткәйне, ул:

– Бының өсөн ул, моғайын, килемдең яртыһын һораясаҡ, – тип шикләнде.

– Инәй, юлда “Тирмән”дән һатып алыусылар булһа, әйҙә, улар менән юл һәм ташыу өсөн аҡса ҡушылышып, үҙебеҙ өҫтөнә ултырабыҙ. Шулай итһәк, юл хаҡы күпкә арзан буласаҡ, – тине Йомарт.

– Бик шәп булыр ине. Әле генә бында “Тирмән”дән килгән бер ҡатынды күрҙем. Әйҙә, уны табайыҡ та һөйләшеп ҡарайыҡ.

Тиҙҙән күрше ауылдан тағы бер ҡатын табылды. Уға ла ошо хәлде һөйләп биргәс, шатланып риза булдылар. Бер аҙҙан улар ҙур “Газель”де тыңҡыслап тултырып, өсөһө лә тауарын алып ҡайтты.

– Инәй, хәҙер баҙарға аҙна һайын түгел, ике аҙнаға бер тапҡыр йөрөһәк тә була. Тауарҙарҙы беҙҙең яҡҡа юл ыңғай булған “Газель”гә тейәп алып ҡайтырға мөмкин тип әйтә алабыҙ, – тине Йомарт.

Йомартҡа Роза инәй менән эшләү шул тиклем оҡшаны, ул көн һайын нимәлер уйлап табып ҡына тора. Бер көндө:

– Инәй, әйҙәгеҙ, келәттең буш өлөшөн бер аҙ ремонтлайыҡ та кейем-һалым һатыу өсөн магазин эшләйек, – тине.

– Йомарт туғаным, ике урындан нисек һатырбыҙ һуң?

– Ауылда эшһеҙ ҡыҙҙар күп бит, уларҙың береһен үҙегеҙгә һатыусы итеп алығыҙ. Һатыу буйынса иҫәп-хисапты үҙ өҫтөмә алам, – тине Йомарт ышаныслы итеп.

Был һөйләшеүҙән һуң Роза инәй иренең эшһеҙ ятҡан ике ағаһын алып килеп, улар унда ремонт эшләй башланы. Бер аҙна эсендә бина матур, төҙөк кейем магазинына әйләнде. Роза инәй йөк машинаһында тауар алып килгәс, икәүләп уларҙы төн уртаһына тиклем тикшереп, яңынан иҫәпләп, бергәләп хаҡтар ҡуйҙылар. Унан тауарҙарҙы кәштәләргә һалып, кейемдәрҙе элделәр. Роза инәй ҡайтырға йыйынғас, Йомарт уға:

– Моғайын, бөгөн бында йоҡлармын, мин шул тиклем арыным, хатта өйгә ҡайтып етергә лә хәлем етмәҫ кеүек, – тип магазинда ҡалырға булды.

Бүлмәне бикләп, коланың ярты шешәһен бушатып, ул касса артында мөйөштә торған иҫке диванға барып ятты. Арыған малай шунда уҡ әүен баҙарына китте, хатта ихатаны һаҡлаған Барстың бер туҡтауһыҙ лауылдауын да ишетмәне. Тирләп йоҡлаған малайҙың кейемдәре өҫтөнә йәбеште. Бер мәл уянып киткәндә уға тәҙрә алдында оҙон буйлы кемдер тора кеүек тойолдо. Шул мәл ишек шығырлауы ишетелгәндәй булды, шәүлә юҡҡа сыҡты. “Был нимә булды? Кисә үҙем ишекте бикләп ҡуйғайным бит?!” Нисек кенә тырышмаһын, ул барыбер түшәгенән тора алманы. Малай йәнә күҙҙәрен асҡайны, тәҙрә эргәһендәге шәүлә күҙенә күренде. Ул һын тәҙрә алдында тағы ла ялтырап тора. Был – уның йәшендәге малай. Уның күкрәге генә асыҡ күренә, өҫтөнә ҡыҫҡа еңле аҡ футболка кейгән, ә тәненең аҫҡы өлөшөн аңлайышһыҙ томан уратып алған.

– Кем һин? – Йомарт телен көскә әйләндереп шулай тип һораны.

“Өрәк малай” шым ғына тауыш менән нимәлер әйткән кеүек булды. Сәйер. Өрәк кәштәләр яғына атланы. “Бының кем булыуы мөмкин икән?” Хәҙер инде уянып, күҙҙәрен шар асып аптыраны Йомарт. Тимер рәшәткәле тәҙрә аша тураға ҡояш нурҙары төшә. Өрәк ҡапыл күҙ алдында юҡҡа сыҡты.

Йомарт башын күтәреп, аяҡтарын һәлендергән килеш бер аҙ ваҡыт тәҙрәгә ҡарап ултырҙы. Тышта Барстың өрөүенән башҡа бер тауыш та ишетелмәй. Малай тороп, кисә үҙе бикләп ҡуйған ишекте тартып ҡараны, ул бикле. “Ул бит ишекте асып сығып китте. Бикле ишектән нисек сыҡмаҡ кәрәк?” Унан һуң тағы тәҙрә янында ла күренде бит әле. Йомарт төшөндә лә, уянғас та ғәжәп, серле күренешкә аптыраны. Ахырҙа, кисә шул тиклем ныҡ арығанға шулай күренгәндер, тип үҙен тынысландырҙы ла диванға барып ултырҙы. Алда торған дәүләт имтихандары тураһындағы уйҙар иртәнге серле ваҡиғаны онотторғандай итте. Электр сәйнүгенә һыу тултырып, сәй ҡайнатты. Ишекте киң итеп асып ҡуйҙы ла иҙәнде матур итеп йыуып алды. Бөтә әйберҙәрен йыйып, уларҙы бүлмәһенән күршеләге һарайға алып сыҡты, унан ҡулына ҙур һепертке алып, бөтә тыҡрыҡтарҙағы, мөйөштәрҙәге туҙанды һеперҙе. “Ихаталағы буш урындарға сәскә орлоҡтары сәсергә кәрәк. Матур булып ултырыр ине”, – тип уйланы ул.

Эскә ингәс, Йомарт стенала торған асҡысты алып, аҙыҡ-түлек магазинын асты. Һыуытҡыстан һөт, печенье сығарып, ҡабаттан сәйҙе йылытып, тәмләп сәй эсте. Сәғәт әле һигеҙ ҙә тулмаған. Ул, кейем һатыу бүлеген йоҙаҡ менән бикләп, аҙыҡ-түлек бүлегенә инеп дәрестәрен әҙерләй башланы. Шул мәл магазинға Роза инәй килеп инде.

– Йомарт, һин йоҡламаныңмы әллә? – Ихатаның йыйыштырылғанын күреп, уның кәйефе күтәрелде.

– Иртә торҙом, йоҡом да туйҙы.

– Бында бер үҙеңә генә йоҡлау ҡурҡыныс булманымы? – тип һораны Роза инәй, алып килгән сумканы бушата-бушата. – Мин бында бер тапҡыр ҙа ҡунғаным юҡ.

– Юҡ, – тине Йомарт, “төнгө өрәк”те иҫенә төшөрөп. Был ваҡытта ул тик әлеге сәйер хәл тураһында уйлаһа ла, бер нимә лә һиҙҙермәҫкә тырышты.

Бергәләп тағы бер сынаяҡ сәй эскәндән һуң, улар икеһе лә эшкә тотондо. Йомарт Роза инәйгә сәскәләр ултыртыу тураһындағы уйын да әйтте.

– Һиңә имтихандарға әҙерләнеү яҡшыраҡ булыр, әгәр уҡыуың насарайһа, Жибек һеңлем мине шаяртмаҫ. Ул миңә, улымдың төп эше – уҡыу, тине. “Беҙ уның атаһы менән уҡый алманыҡ, исмаһам, ул уҡып, кеше булһа ине. Ул һинең кеүек булырға теләй, тырыша. Зинһар, улымды сауҙагәр итмә”, – тип тә әйтте.

– Мин бит тырышып уҡыйым. Дәүләт имтиханын “бишле”гә тапшырһам, ҡыҙыл аттестат аласаҡмын.

– Ярай, яҡшы. Бар, дәрестәргә әҙерлән. Мин ихатала ярҙамлашырға Ботайҙы саҡырам. Ауыр эшкә харап шәп ул.

– Ярай, мин өйгә ҡайтып, кейемдәремде алмаштырым да китаптарымды алам. – Йомарт һикереп кенә велосипедына атланды ла өйҙәренә ҡарай елдерҙе.

“Өрәк” тураһында уй көн буйына уның башынан сыҡманы. “Был хаҡта кем менән һөйләшергә икән? Был төш булдымы, әллә ысынлап та өрәкме? Көн һайын кейем бүлеген күргән, күҙенә тәҙрә салынған һайын ул үҙен әллә нисек тойҙо.

– Йомарт, мин үрге ауылдан Жанаркүл исемле ҡатынды ярҙамсы итеп алырға теләйем, уның ике балаһы бар. Бөгөн уның менән эш хаҡы, эш ваҡыты тураһында һөйләшәм, – ултырғысҡа менеп кәштәләрҙәге туҙанды һөртә башлаған Роза инәй шулай тине.

– Нисек теләйһегеҙ! – тип яуапланы малай.

Жанаркүл шунда уҡ һатыусы булып эшләй башланы. Күрәһең, Роза инәйҙең шарттарына риза булған. Аҙыҡ-түлек магазинында йыш ҡына төрлө ауыр йөктәрҙе күтәрергә тура килә. Шуға бында Йомарт та йыш килә. Бынан тыш, ул Роза инәйҙең иҫәп-хисап дәфтәрен бик ғәҙел алып барҙы. Тиҙҙән оло йәштәге кешеләргә кәрәкле бөтә нәмәне килтерергә ниәтләне. Сауҙа шәп бара. Пенсия таратылған көндә Роза инәй үҙенең бурыслылар китабын алып, ғәҙәттә, почтаға бара, ауылдаштарының бирәсәктәрен йыя башлай. Уның һеңлеһе бер ваҡыт көлөп: ”Был ауылдағы кешеләр, моғайын, Розаның ошо китабының юғалыуы тураһында хыялланалыр”, – тине. Сөнки был дәфтәргә кемдәр генә яҙылмаған – үрге, түбәнге ауылдарҙа ла йәшәүселәр теркәлгән. Ҡайһы берҙәренән бурысын биреүҙе һорап Йомарт та бара. Шундай “бурыстарҙы түләтеү кампаниялары” барышында унынсы класта уҡыған Сапар исемле егет Йомартҡа:

– Эй, Розаның ярҙамсыһы! Һеҙҙең башҡа эшегеҙ юҡмы ни? Ни өсөн һеҙ кешеләрҙе өйөнә килеп борсойһоғоҙ? – тине.

Йомарт, һөйләшеүгә әллә ни әүәҫ булмаһа ла, һүҙ артынан кеҫәгә инеп бара торғандарҙан түгел.

– Ә ни өсөн һеҙ тол ҡатынға бурысығыҙҙы бирмәйһегеҙ? – тине.

– Был етемде аҡылға ултыртырға кәрәк. – Тауышты ишетеп Сапарҙың ағаһы килеп сыҡты.

– Кем бында етем? – Йомарт велосипедын ҡапҡаға терәне лә Сапарҙың ағаһына яҡынлашты

– Һин! Күптән түгел генә әсәйең менән мал өйөндә йәшәй инегеҙ. Хәҙер ҡарағыҙ әле! Кеше булған!

Сапарҙың ағаһы шулай тип әйтеүе булды, Йомарт уға боксер алымы менән берҙе эләктереп тә алды. Быны көтмәгән егет ауыртыуҙан ергә сүкәйҙе.

– Әле һин шулаймы әле! – Уларҙы күреп торған ҡустыһы Йомарттың күкрәгенән матҡып алды.

Шул мәлдә генә ағаһы урынын һикереп кенә торҙо ла эргәһендә ятҡан ағас таяҡты алып, Йомарттың башына һуҡты. Малайҙың башынан ҡан китте. Кесе ҡустылары өй яғына йүгереп барҙы ла ҡысҡырып ебәрҙе.

– Атай, үлтерәләр! Үлтерәләр! – Тауышҡа өйҙән оло йәштәге ир менән ҡатын йүгереп килеп сыҡты. Өлкән улдары менән һуғышҡан үҫмерҙең башы шау ҡан булыуынан ҡурҡып, уларҙы төрлө яҡҡа айырырға тотондолар. Ярһыған Йомарт асыуынан Сапарҙың өлкән ағаһын төйә генә. Ныҡ йәненә тейгән ваҡытта әсәһе кеүек ул да ныҡ ҡыҙыу шул. Был ваҡытта уны туҡтатып алыр әмәл юҡ ине.

– Улым, туҡта, үтенеп һорайым! Һин кем? Һин кем улы? – Йомартты тотоп алған ҡатын илай ине.

Атаһы өлкән улын әрләй-әрләй өйгә ҡыуаланы. Ир өйөнә ҡайтырға ҡуҙғалған еренән Йомартты тотоп алды ла уның башына ҡағылды. Йомарт ирҙең ҡулынан ысҡынайым тип тартылғанда башы әйләнеп китте лә ергә йығылды.

– Ай, Аллам! Үлтерҙеләр! Сит кеше балаһын үлтерҙеләр! – Ҡатын уның башын тотоп үкһей башланы. Атаһы был мәлдә улдарын бик ныҡ әрләй ине.

– Дәүләтбәк, табипты тиҙерәк саҡырығыҙ! – тип ҡысҡырҙы ҡатын.

– Кем ул? Ҡайҙан килгән? – Ниндәйҙер егет атын йәһәт кенә бәйҙән ысҡындырҙы ла һикереп менеп фельдшер пункты яғына сапты.

Оло йәштәге табипты килтергәндә Йомарт иҫенә килгәйне. Ҡатын уның ҡанын туҡтатырға теләп башын яулыҡ менән бәйләп ҡуйғайны. Табип үҫмерҙең башын ентекле ҡарап:

– Ашығыс рәүештә бүлеккә алып барығыҙ, егеттәр, һеҙ башын тотоп барығыҙ, – тип уларҙы машинға ултыртты.

Сапарҙың атаһы улдарын әрләй-әрләй аты менән машина артынан эйәрҙе.

Фельдшер, Йомарттың башын ҡарап, ҡанды туҡтатты:

– Башың әле лә әйләнәме? – тип һораны.

– Юҡ, быға тиклем әйләнә ине, хәҙер юҡ.

– Хәҙер башыңдағы яраны тегеп ҡуясаҡмын, бер аҙ түҙергә тура киләсәк, – тине фельдшер. Унан башын ниндәйҙер еҫле шыйыҡса менән һыулап, яраһын тегә башланы.

Фельдшер малайҙың башындағы яраны марля менән бәйләп:

– Иртәгә район дауаханаһына барып, башыңды рентгентҡа төшөрөргә кәрәк булыр. Шул саҡта ғына баш һөйәгенә зыян булыу-булмауын белербеҙ, – тине.

Йомарт ишек алдында торған көҙгөлә үҙен күреп, Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы яралы һалдат-фронтовикка оҡшатты. Сапарҙың атаһы көтөп ултыра ине. Ат сабыштарында гел чемпион булған Елетмәҫ ҡапҡа янында тыпырсынып тора.

– Зинһар, ошонда ултыр, – тине ағай яғымлы итеп. Йомарт уның эргәһенә ултырҙы

– Атайың кем? – тип һораны ул.

– Жолдыбай...

– Ниндәй Жолдыбай?

– Һеҙ уны белмәйһегеҙ, ул күптән үлгән.

– Әсәйең бармы?

– Эйе. Кем һуң?

– Жибек…

– Их, нисек шулай килеп сыҡты! Һин ағайым Жолдыбайҙың берҙән-бер улы бит. Жибек алдында оят булып сыҡты. Шул тиклем оят, хатта йөҙөнә нисек ҡарарға ла белмәйем. Ә һин беҙҙең йорт янында нимә эшләнең?

– Роза инәй мине бурысын алырға ебәрҙе...

– Тағы ниндәй бурыс?

– Улығыҙ магазиндан бурысҡа әйбер алған.

– Эй, улым! Улдарым бөтәһе лә ҡатынымдың туғандарына тартҡандар. Әллә ниндәй аҡылһыҙ булып үҫеп киләләр. Ниңә килгән кешегә бәйләнгәндәрҙер?.. – тине ул, башын һелкеп.

– Әйҙә, Жибек килен алдында ғәфү үтенергә кәрәк. Ул, моғайын, һине шундай хәлдә күреп ҡурҡып китер, – тине ул, урынынан тороп. Атын бәйләгәс, Йомарттан:

– Минең менән бараһыңмы? Йәйәү барайыҡмы? Башың ауыртмаҫмы? – тип һораны.

– Йәйәү барам, – тип яуапланы Йомарт.

Тәҙрәнән атын бәйләгән ирҙе, аҡ башлы Йомартты күреп, әсәһе улын аҡ эшләпә кейгән тип уйланы. Унан уларҙың өйгә инеүен көтә башланы. Улар яҡыныраҡ килгәс, ҡайнағаһын танып, урамға сыҡты. Ул ишекте асып иҫәнләште. Мөһабәт ирҙең артында улының башы марля менән бәйләнгәнен дә һиҙмәне.

– Нисек һеҙ, ҡайнаға? Инегеҙ.

Оло йәштәге ир итектәрен сисә башланы.

– Сисмәгеҙ, һеҙҙең һәр эҙегеҙ беҙҙең өсөн хөрмәт билдәһе һәм изге, – тине ул, үҙенең ҡайнағаһына хөрмәт күрһәтеп.

Килененең шул тиклем хөрмәт итеүен күреп, уның алдында балалары өсөн ныҡ оят ине. Берҙән-бер улының башын тишкәндәр бит. Өйгә ингәс, Йомарт әсәһен ҡурҡытмаҫ өсөн, ҡанлы күлдәген сисеп, ишек янында яланғас тора бирҙе.

– Килен, ҡәҙерлем! Мин һеҙҙең алдығыҙҙа ғәйеплемен. Миңә мәрхүм Жолдыбай алдында бик оят. Атымды һеҙҙең йорт алдығыҙға бәйләп ҡуйҙым, ғаиләмде ғәфү итегеҙ, – тине ул, башын түбән эйеп.

– Нимә булды, ҡайнаға? – тип һораны бер ни ҙә аңламаған әсәһе күҙҙәрен шар итеп асып. Һуңынан улын иҫкә төшөрөп:

– Йомарт, һин ҡайҙа? – тип саҡырҙы. “Яраланған һалдат” уның янына башын эйеп килде. Әсәһе улын күреп шаҡ ҡатты.

– Башыңа нимә булды?

– Тиреһе йыртылды.

– Улым, Сапар, уның йәштәше, улың менән һуғышҡан. Ул, ахмаҡ, уның башына таяҡ менән һуҡҡан. Уға һуҡҡан өлкән улым, күрәһең, үҙен олораҡ итеп күрһәтергә теләгән...

– Табип яраһын ҡаранымы? – тип һораны әсәһе ҡәтғи тауыш менән.

– Эйе.

– Нисек?

– Иртәгә рентген эшләргә кәрәк, тиҙәр.

– Ауыртамы?

– Юҡ…

– Ҡайнаға, “башы ярылһа, ҡайғырма” тигән мәҡәлдә әйтелгәнсә, ул бит эшләпә аҫтында. Һеҙ бит беҙҙең туғаныбыҙ, Жолдыбай һеҙҙе бик ныҡ хөрмәт итте. Ул да һинең улың кеүек. Ирҙәрҙең ҡайһы берҙә һуғышыу ғәҙәте бар, һәм, әгәр ирҙе кәмһетһәләр, ул үҙе өсөн яуап бирмәйенсә тынысланмаясаҡ, тиҙәр. Өлкән булһағыҙ ҙа, ғәфү үтенергә килгәнегеҙ өсөн барыбер рәхмәт. Шуға күрә һеҙ тәҡдим иткән ат урынына, миңә һеҙҙең ғәфү үтенеүегеҙ етерлек! Иң мөһиме – улымдың иҫән-һау булыуы, – тип ҡабатлай-ҡабатлай, эйелеп, ҡартҡа рәхмәт әйтте.

Йомарт әсәһе менән бергә аҡһаҡалды атҡа ултыртып, өйөнә ҡайтарып ебәрҙе. Өйгә ингәс, әсәһе ризаһыҙлыҡ менән улына ҡараны. Был ҡараш Йомартҡа арҡаһына ҡамсы менән һуғыуҙан да нығыраҡ булып тойолдо. Әгәр әсәһе бөтәһен дә белһә, ул башҡаса магазинға ике аяғының береһен баҫтырмаҫ тип ҡурҡты.

Икенсе көндө ул тағы ла табипҡа баш яраһын күрһәтергә барҙы. Табип яраны таҙартты, дарыу һөрттө.

– Иртәгә тегелгән урындарҙы сисәм, – тине. Ул көндө малай мәктәпкә лә, магазинға ла барманы, өйҙә имтиханға әҙерләнде.

Төшкө аштан һуң Сапар уның велосипедын алып килде.

– Йомарт, һин ағайым менән мине ғәфү ит. Ахмаҡ булғанбыҙ. Атайымдан беҙгә ныҡ эләкте, әйҙә дуҫ булайыҡ, – тип ҡулын һуҙҙы.

Табип епте алып ташлап, йәрәхәтте эшкәртеп, бәләкәй генә пластырҙы башына йәбештерҙе. Ул башына эшләпә кейеп мәктәпкә барҙы. Ә дәрестәрҙән һуң магазинға йүгерҙе. Роза инәй бер ни ҙә белмәй ине.

– Йомарт, һине имтиханға ныҡлап әҙерләнәһең тип уйлап эҙләмәй башлағайным. Жанаркүл бик сос булып сыҡты, сауҙа яҡшы бара, – тип шатлығы менән уртаҡлашты ул.

Кейем бүлегенә ингәс, ул Жанаркүлдең теге йәки был тауарҙы тиҙ-тиҙ генә күрһәтеп, хаҡтарын әйтеүен, бөтә һорауҙарға аныҡ яуап биреүен күреп шаҡ ҡатты. Барыһы ла баҙарҙағы кеүек.

Сауҙа гөрләп барғас, Роза инәй районға йышыраҡ йөрөй башланы. Хәҙер ул тауарҙарҙы ҙур йөк машинаһында алып килә. Жанаркүл менән бергә төн уртаһына тиклем уларҙы һанай, тауарҙарҙы кәштәләргә һала. Шул уҡ ваҡытта Йомарттың имтихан тапшырыу ваҡыты ла етте. Роза инәйҙең дә мәшәҡәттәре артты. Шуға ла уға кейем магазинында йоҡларға тура килде. Жанаркүл – ике балаһы менән ғүмер иткән тол ҡатын. Ғәҙәттәгесә, һуң булыуға ҡарамаҫтан, төндә өйҙә яңғыҙ ҡалырға ҡурҡҡан ике балаһы янына ҡайтып китте.

Арманһыҙ булып арып йоҡлап киткән Роза инәй иртән асылған ишектең шығырлауына уянып китте. Ул башын күтәреп ҡараған ыңғайға аҡ футболкалы малайҙың сығып барыуын күреп, ҡурҡып китте.

– Кем һин? – тип ҡысҡырып ҡарағайны ла, теге малай ләм-мим. Таң алдынан ғына була торған үле тынлыҡ. Мәңге тынмаған Барс та өрмәй. “Жанаркүл киткәндә ишекте үҙем ябып ҡалғайным даһа”. Роза инәй ишектең биклеме-юҡмы икәнен тикшереп ҡараны. Бикле. Моғайын, күҙенә генә күренгәндер. Ул кире диванға барып ятырға торғанда ғына боролоп ҡарағайны, кемдеңдер тағы ла тәҙрә эргәһенән үтеп барыуын күрҙе. Уның шул уҡ аҡ футболкалы малай булыуы ап-асыҡ күренде. Ҡурҡып, ул утты ҡабыҙып: “Биссимиллаһ”, – тип доға ҡылды. Ҡурҡышынан төндә башҡаса керпек тә ҡаҡманы.

Икенсе көндө ул Йомартҡа төндә күргәндәре тураһында һөйләгәс, малай ҙа ике-өс ай элек булған ошо хәлде иҫенә төшөрҙө. “Бәлки, был өй эйәһелер. Мин китапта был хаҡта уҡығайным”. Роза инәй төндәге хәлде бер нисек тә онота алманы. Юлда барғанда был хаҡта йөк машинаһы водителенә лә һөйләне. Водитель оҙаҡ ваҡыт ошо ауылда йәшәгән өлкән кеше ине.

– Һеҙ асҡан магазин элек келәт ине. Ул күп йылдар буш торҙо. Унда бер үҫмерҙең аҫылынып үлгәнен ишеттем. Үҙенә ҡул һалған йәки кемдеңдер ҡулынан үлгән кешеләрҙең йәндәре оҙаҡ ваҡыт үлем урынын ташлап китә алмай, тиҙәр. Күршелә йәшәгән кешеләрҙән белешеп ҡара әле, – тине ул.

Роза был хаҡта күршеләренән һорағас, бында ысынлап та шундай хәл булыуын белде. “Мулла саҡырып, Ҡөрьән уҡытһаң, һәр йома һайын бүлмәне артыш менән төтәҫләһәң, өрәк китәсәк”, – тип кәңәш бирҙеләр.

Ауылда Розаның магазинында үлгән баланың рухы йәшәй, төндә унда йөрөргә ярамай тигән имеш-мимештәр таралды. Был хәбәр Йомарттың әсәһенә лә ишетелде. Әсәһе был хаҡта һорағас, малай, башҡаса уны магазинға ебәрмәҫ тип ҡурҡһа ла, уға нисек бар – шулай һөйләп бирҙе.

– Роза менән унда ҡурҡаһығыҙмы?

– Беҙ башҡаса унда төн йоҡламаясаҡбыҙ, – тип яуапланы ул.

Әсәһе һүҙен дауам итте:

– Ҡаҙаҡтарҙың “Саранчанан ҡурҡһаң, иген сәсмә” тигән әйтеме бар. Әгәр ҙә өрәктән ҡурҡһағыҙ, сауҙа менән дә шөғөлләнмәгеҙ. Ошо магазинда сауҙа итеп, Роза етем балаларын тәрбиәләй, ҡалаға уҡырға оҙатты, ҡыҙын кейәүгә бирҙе. Былар барыһы ла магазин арҡаһында. Беҙҙе лә ошо магазин ҡарай, ашата. Ана, ҡустың менән һеңлеңә телевизор һатып алдың. Камшатҡа мәктәпкә кейемдәр алдың. Был урын һеҙҙе туйҙыра.

Иртәгеһен әсәһе Розаны өйгә саҡырҙы. Үҙе уның килеүенә әҙерләнде, былау бешерҙе. Был ваҡытта Йомарт магазинда ине. Апалы-һеңлеле булып киткән әхирәттәр төн уртаһына тиклем берсә илап, берсә көлөп, үҙҙәренең үткәнен, бәләкәйҙән тол ҡалыуын, тормош ауырлыҡтарын иҫтәренә төшөрҙө.

– Роза, һеҙҙең магазинда өрәк йәшәй, халыҡ ҡурҡҡан тигән имеш-мимештәр йөрөй. Хәҙер ҡайһы бер конкуренттар йәки дошмандар хатта һеҙҙән әйбер һатып алмаҫҡа өндәй. Имеш, өрәк тауарҙар менән бергә йорттарға күсеп килә, тип һөйләйҙәр. Һеҙ хәҙер ошо беҙҙе ашатҡан эштән баш тартырға йыйынаһығыҙмы әллә? Шул уҡ бүлмәлә кейем һатаһығыҙ. Ҡөрьән уҡығыҙ, ҡорбан салығыҙ, ҙур табын әҙерләп, кешеләрҙе ашатығыҙ. Шунан һеҙҙең берегеҙ көн һайын шунда йоҡлаһа ла була, – тип кәңәш бирҙе Жибек.

– Мин берәй нимә уйлармын. Йомарт бала ғына бит, ул, моғайын, ҡурҡалыр? – тип борсолоп әйтте магазин хужабикәһе.

– Мин һиңә әсәйем һөйләгәнде һөйләйем әле. “Чечендар – көслө, ҡыйыу һәм ғорур халыҡ. Улар балалары ла ҡыйыу, көслө булһын, ҡурҡмаҫҡа өйрәнһен өсөн, төндә уларҙы ауылдан алыҫ ҡалдырырға булғандар, ти. Хатта улдарын төндә аҙашҡан, юғалған малын да эҙләргә ебәрәләр”, – тип һөйләне ул. Мин дә Йомарттың батыр булып үҫеүен, бер нимәнән дә ҡурҡмауын, герой булыуын теләйем. Ул биш йәшенән бирле бөтә нәмәне лә күрҙе. Мин уға ҡыйыу, батыр булырға кәрәклеген һеңдерергә тырыштым. Улым унда көн дә йоҡлай аласаҡ, – тип ғорурланып әйтте әсәһе.

– Эй, һеңлем, улым үҫкәндә ошо кәңәште биреүсе булмауы үкендерә. Улымды өф итеп кенә үҫтерҙем бит. Уның тирәләй йүгереп йөрөнөм, бөтә нимәнән һаҡланым. Һәр ваҡыт уның тураһында ҡайғырттым, кәйефе тураһында борсолдом. Шуға күрә, моғайын, ул йомшаҡ булып үҫкәндер. Хәҙер институтты тамамлап, хеҙмәт итергә барыуын теләйем. Юлында һәйбәт кенә кәләш осраһын ине. – Был һүҙҙәрҙе әйткәндә Роза инәйҙең күҙҙәренә йәш тулды.

Шул уҡ йомала һарыҡ салып, бөтә шартына килтереп ҡорбан ашы әҙерләнде, ҡунаҡтар йыйҙылар. Ошонан һуң магазиндағы өрәк малай юҡҡа сыҡты.

Кешегә хыял кәрәк

– Йылдан-йыл кешегә күберәк техника кәрәк, инәй. Миксер тигән нәмәкәй бар, уның менән төрлө ризыҡты бутап та, болғап та, ваҡлап та була, ашханалағы апайҙар шуның менән бешерә. Элек ыҙалап ҡулдан туҡыған нәмәне биш минут эсендә эш итеп була. “Аристон” тигән һыу йылытҡыс бар, теләһәң, ваннаға ла эҫе һыу була, ҡашығаяҡ йыуам тиһәң дә ҡайнар һыу әҙер. Ток аша ла, газ аша ла эшләй. Микроволновка тигәне лә кәрәк. Ашты ла, һөттө лә көйҙөрмәй йылытырға була.

Әйҙә, тағы ла үтек, электр сәйнүк, мейес, башҡа кәрәк техниканы килтерәйек. Жаркентта ҙур баҙар бар, унда Ҡытайҙан алып килгән тауарҙарҙы һаталар. Чунджиҙан ҡиммәткә алғансы, һеҙ шунан тура барып ала алаһығыҙ. Иң мөһиме, килтерегеҙ, ә беҙ бында һатырбыҙ, — тип тәҡдим итте Йомарт.

Роза инәй менән Жанаркүлгә егеттең әйткәне оҡшаны. Дөрөҫө шул инде: ауыл халҡы техниканы районға барып ала, ниңә һуң ауылда һатмаҫҡа?

– Уларҙы кейем бүлеге эргәһенә ҡуйырбыҙ, үҙем һатырмын, — тип Жанаркүл әйткәндәрен хупланы.

– Әлегә шулайтырбыҙ. Көн йылынғас, буш урынға ҙур бина төҙөрбөҙ ҙә шунда техниканы күсерербеҙ. Ауыл тулы телевизорһыҙ, һыуытҡысһыҙ кешеләр, — тип Йомарт үҙ өҫтөнә тағы бер эш алды.

– Егет кешегә етмеш төрлө һөнәр ҙә аҙ тигәндәй, теләгәндәрең уң сығып тора, — тип ҡыуанды Роза инәй.

— Хыялдарға батып һөйләшеп ултырғандарҙың әңгәмәһен ниндәйҙер тауыш бүлдерҙе.

— Нимә булды ул? — Роза тертләне.

— Кисәнән бирле әллә нимә шатырлай шул, — тине Жанаркүл.

Йомарт, тауышты тыңлап, бөтә бүлмәләрҙе ҡарап сыҡты. Шатырлау йәнә ҡабатланды.

— Батареянан сыға. Кабдеш ағай әпәт мейесте һүндерҙеме икән әллә? — тип, курткаһын кейеп тышҡа сыҡты. Магазинды урап мейеслеккә керҙе. Мейес тирәһендә Кабдеш сыуаланып йөрөй.

— Әссәләмәғәләйкүм! — тип иҫәнләште Йомарт.

— Вәғәләйкүмсәләм. — Күмер һалып торған Кабдеш эшенән айырылмай яуап ҡайтарҙы.

– Мейес һүндеме әллә? — тип, Йомарт алан-йолан ҡараш ташлап, һыу котелына ынтылып маташты.

— Юҡ инде! Туҡтауһыҙ яғам, кисәнән бирле әллә нәмәһе шатырлай, — тине мейессе.

— Нимәнән икән? — тип ҡыҙыҡһынды Йомарт.

– Мин ҡайҙан беләйем?! Эшем мейес яғыу ғына, — тине ҡоромға буялып бөткән, кәпәсе ҡырын ятҡан Кабдеш.

– Мин дә шуға аптырайым. Хәҙер Аҡылбекты алып киләм, күмер өҫтәмәй тороғоҙ, — тип, Йомарт уның йортона юлланды.

“СТО” тип яҙылған гараж эсендә Аҡылбек тағы бер егет менән машинаның тәгәрмәсен алмаштыра ине. Эшенән айырылмай ғына ул һаулыҡ алды. Йомарт ҡабаланып хәлде аңлатты. “Киттек, ҡарайыҡ”, — тип Аҡылбек машинаһын тоҡандырҙы ла магазинға юл тоттолар. Уларҙы урамда ултырған Кабдеш ҡаршы алды. Аҡылбек шунда уҡ мейеслеккә инеп, баҫҡыс алып, һыу котелын тикшерергә булды. Эсенә ҡараш ташланы ла “Ойбай!” тип ҡысҡырып битен тотто.

– Нимә булды? — тип аҫтағы икәү унан шунда уҡ һораны.

– Һыуы бөткән бит, битем бешә яҙҙы, — тине ул.

– Мин уны ҡайҙан беләйем! Ут ҡына яғам бит, – тип аҡланды Кабдеш.

– Ҡасан һуңғы тапҡыр күмер ташланың? — тип һораны Аҡылбек. — Котелдағы һыу парға әйләнгән. Батареялар эстән кипкән, шуға шатырлай. Тағы берәр көндән шартларҙар ине, — тип аңлатты.

Был ваҡытта Йомарт һыу алып килде. Уға Кабдеш та ҡушылды, Аҡылбек котелға ҡойоп торҙо. Тауышҡа Роза инәй ҙә йүгереп килеп еткәйне. Хәлдәрен белешкәс, ҡото осҡан инәй “Аллам һаҡлаһын!” — тине лә күнәктәр алып, һыу ташышырға кереште.

Котелға һыу тулғас, бөтәһе лә еңел тын алып ҡалды. Кабдеш мейесте йәнә тоҡандырҙы, Аҡылбек батареяларҙан эҫ һауаны сығарҙы. Батареялар шартлап өлгөрмәгәненә кәйефе күтәрелеп, Роза магазинға йүнәлде.

– Барс, аяҡ араһында буталып йөрөмә әле, — тип этте ҡыуып ебәреп, магазинға инде. “Йомартһыҙ нимә генә эшләр инемдер?” — тип уйлап һөйөндө.

Ҡышҡы һыуыҡтар бер аҙ йомшарғас, Роза инәй, Йомарттың тәҡдимдәрен тормошҡа ашырып, техника бүлеген асты — миксерҙар, микроволновкалар, электр сәйнүктәр, плойкалар, электр ҡырынғыстар килтерҙе. “Күҙ күрер, алырҙармы, юҡмы әле”, — тип икеләнеп асҡайнылар, бер аҙна эсендә тауарҙарын һыпырып алып бөттөләр.

Йомарт шунда уҡ Жанаркүлгә яңы эш ҡушты:

– Килгән кешеләрҙән һораш әле, һыуытҡыс, телевизор, музыкаль үҙәк кәрәкмәйме? Исемлек төҙөп бар.

– Аҙна аҙағына ун кеше заказ яһаны.

– Ну, инәй, хәҙер Жаркентҡа бараһығыҙ инде, кешеләрҙең заказдарын алырға кәрәк, — тип инәһен юлға оҙатты.

– Ҡайҙан башыңа килгәндер был уй?! — тип Роза һөйөнөп бөтә алманы.

– Һатыу итер өсөн кешегә нимә кәрәклеген белергә кәрәк, — тип Йомарт ике ҡулы менән уныҡын ҡыҫып һаубуллашты.

Өс көндән көплө “КамАЗ” магазин эргәһенә килеп туҡтаны. Йомарт дуҫтары менән тауарҙарҙы магазинға ташыны. Роза телевизор, һыуытҡыс алып килгән тигәнде ишеткәс тә, алдан алынған заказдарға ла иғтибар итмәй, тауарҙарҙы алып бөттөләр.

Әммә барыһы ла яҡшы ғына бара аламы ни? Кемдер һалым комитетына хәбәр еткергән, йәнәһе, ауылда Роза исемле ҡатын алдап һата. Ике йыл эсендә ике ҙур бина төҙөгән, имеш. Ә бер етем баланы ҡол һымаҡ эшләтә. Бер көн райондың һалым бүлегенән, санэпидстанциянан тип магазинға ике ир менән бер ҡатын килеп инде. “Ҡайҙа касса аппараты?”, “Фискаль чек ниңә юҡ?” — тип төпсөндө улар. “Бәлиғ булмағандарҙы эшләтергә хаҡығыҙ юҡ. Хеҙмәт кодексын белмәйһегеҙме? Ниңә ул төндә эшләй? Закон алдында яуап тоторға тура киләсәк!” — тип ҡурҡыттылар. “Өс хеҙмәткәрегеҙҙең, шул иҫәптән һеҙҙең дә, санитар кенәгәһе юҡ, ҙур штраф һалынасаҡ”, — тине санврач. Һөҙөмтәлә тикшереүселәр магазинды ябырға кәрәк тигән ҡарарға килде.

Розаның шарҙай асылған күҙҙәренә йәштәр килеп тығылды, ул ҡарашын бер тикшереүсенән икенсеһенә күсерҙе. Хоҙайҙан башҡа яҡлаусыһы юҡ шул уның. Йомарт Роза инәй уның туғаны икәнен, үҙ теләге, ризалығы менән эшләгәнен әйтеп ҡараны ул, файҙаһы булманы. Ахырҙа, уны ҡайтарып ебәрҙеләр. Тикшереүселәр Жанаркүлде күреп, уға ла бәйләнделәр.

Роза инәй тикшереүсе менән уртаҡ тел табып ҡарарға уйлап, кассала булған аҡсаны алды. Яңғыҙы ғына ҡалған ваҡытты файҙаланып:

– Магазиным өс етем баланы ашата. Минең хәлде аңлағыҙ инде... Бынан был яғына законлы итеп эшләрмен. Күпме кәрәк икәнен әйтегеҙ, аҡсаһын бирәм. Касса ла ҡуйырмын, — тине.

– Бында бер түләү менән генә эш бөтмәй. Ай һайын килермен, һин миңә айырым “һалым” түләрһең, — тип аңлатты тикшереүсе ҡатын. Башҡа юл күрмәгән Роза ризалашты.

Был ҡатын ике егет менән нимә тип һөйләшкәндер, һатыусы уныһын белмәй, “һалымын” бирҙе лә, тикшереүселәрҙе оҙатты.

Магазины өсөн былай ҙа ҡото осоп торған Роза был хәлдән һуң шаңҡып ҡалғандай булды. Сәстәре ҡойолдо, кеҫәһе йоҡарҙы. Бер-ике аҙна хатта магазинда күренмәй торҙо. Үҙ аңына килеп, бер аҙ тынысланғас, эшкә үҙгәрештәр индерергә кәрәклегенә тамам инанды. Йомарт был ваҡытта техника өсөн айырым магазин төҙөй башланы.

Үҙе мәктәптә саҡта ике эшсе магазинға стеналар һала торҙо. Йомарт көн дә уҡыуҙан ҡайтҡас та, сумкаһын мөйөшкә һелтәп, төҙөлөшкә юл тота. Юғарыраҡ класҡа етә барған һайын, уҡыу ҙа ауырлаша башланы.

Алгебра, геометрия, физика һәүетемсә бара ул былай. Ә бына ҡалған фәндәргә теше үтмәй. Етмәһә, әсәһе лә төрттөрә, “громата юҡ – рәйес тә юҡ”, йәнәһе. Һеңлеһе Камшат һәйбәт уҡый, грамоталар алып ҡайта, ә әсәһе уларҙы күренеп торған урынға ҡуя.

Бөгөн аҙнаның һуңғы көнө, тағы бер аҙнанан Йомарт унынсы класты тамамлай. Егет тиһәң дә була. Буйы, битенең түңәрәклеге, танауы, бүре йөнөләй сәстәре, күк күҙҙәре менән ул ҡойоп ҡуйған атаһы. Әсәһе шулай ти. Ә холҡо? Әсәһе һүҙҙәренсә, атаһы изге күңелле булған, туғандарына ла, күршеләренә лә ихтирам менән ҡараған, ныҡ йоморт булған, башҡаға һуңғы ыштанын бирергә әҙер торған. Хатта мохтаждарға бәрәсен, сабый тыуһа, кәзә йә быҙау бүләк иткән. Шуғалыр ҙа, бәлки, улар байып китә алмағандыр.

– Ә һин, киреһенсә, йомоҡһоң, кәрәкмәһә сығып та йөрөмәйһең. Һин минең кеүек үк тура һүҙлеһең, — тине әсәһе уның тураһында. Хаҡ һүҙгә яуап та юҡ. Йомоҡлоғо арҡаһында бер Мырҙагилде дуҫы ғына бар бит.

Көн булһынмы, төн булһынмы, Йомарттың уйында тик магазин. Былай тир түгеп Роза инәһендә эшләүенең бер генә сәбәбе — аҡса йыйыу. Ҡулына төшкәнен ул әсәһенең һандығына һалып бара. Был турала әсәһе генә белә.

Бер тапҡыр телевизорҙан бай кешеләр тураһында тапшырыу ҡарағайны. Өс миллионер уңыштары хаҡында һөйләне. Иғтибар менән ҡараны, һәр нәмәне хәтерләп ҡалырға тырышты. Беренсеһе шырпы һатыуҙан башлаған. Яп-ябай шырпынан! Бер ағас бөртөгөнән. Әммә уның осонда – ут. Утһыҙ кеше йәшәй алмай. Донъя тарихында был – иң кәрәкле лә, иң хәүефле лә әйбер.

“Баҙар иҡтисады ваҡыты еткәс, халыҡ нимәгә мохтаж икәнен өйрәнә башланым. Ябай кешегә шул бәләкәй генә ағас бөртөгө кәрәклеген асыҡлағас, һуңғы 250 долларымды йыйып алдым да Рәсәйҙән шырпы һатып алдым. Шулай мин үҙемдең тәүге бизнесымды астым. Ул ваҡытта университетты яңы тамамлаған инем”, — тип һөйләгәйне ул.

Икенсеһе бизнесты парфюмериянан һәм пудраларҙан башлап киткән. Эшһеҙ ҡалғас, ҡатыны менән Ҡытайға барып ике ҡумта тауар һатып алып эшен аса. Өсөнсөһө, Алматыға уҡырға ингәс, дуҫы менән емеш-еләк, йәшелсә һата. Уларҙы ауылда үҫтереп, ҡартатаһынан ҡалған иҫке генә марседеста ҡалаға ташығандар.

Хәҙер уларҙың өсөһө лә Ҡаҙағстандың беренсе миллионерҙары. Бөтәһе лә бәләкәйҙән байлыҡ тураһында хыялланғандарын һөйләне, өсөһөнөң дә теләктәре тормошҡа ашҡан. Был тапшырыу уңышҡа эшһөйәрлек ярҙамында өлгәшеп булыуы хаҡында. Ысынлап та, ҡарағас, Йомарттың күңелендә хыял тыуҙы: “Мин дә бай буласаҡмын. Әсәйемде батшабикәләй итәм”, —тип уйланы ул. Кешегә хыял кәрәк, был теләк Йомартты ҡанатландырҙы.

Каникулдар башланғас, егет магазиндан сыҡмаҫ булды. Роза инәһе менән Жаркентҡа барып, баҙар ниндәйерәк булғанын күреп ҡайтты. Инәһе һындыра-вата һөйләшеп, йә унда, йә бында, йә теге һатыусылар менән аралашып, тауарҙарға заказ яһап, яҙып ҡалдырҙы. Икәүләшеп төшкө аш ашанылар ҙа, ҙур арбалы кешене яллап, тауарҙарын барып алдылар. Баҙар эргәһендә торған бер “КамАЗ” менән һөйләштеләр. Роза тауарҙы ташып торҙо, Йомарт эскә рәтләп ултыртты. Техника баҙарына улар инде машина менән барып етте. Унда һатыусылар үҙҙәре тейәп бирҙе. Ҡара төнгә тиклем йөрөгәс, шунда уҡ йоҡларға ҡалдылар, ә иртәгеһенә Аҡтамда инеләр.

Йомарт юл буйы йоҡланы. Шуға ла ҡайтып еткәс, арығанлығы ла беленмәне. Улар “Хозтовары” тигән яҙыулы яңы бинаға тауарҙарын бушатып та ҡуйҙылар.

– Йомарт, беҙ әле бында рәтләп теҙгәнсе, асылғансыға тиклем ике-өс көн ял ит. Өйҙә әсәйеңдең дә эше йыйылып киткәндер, — тип Роза инәһе уны ҡайтарып ебәрҙе.

Йомарт булһын да, ял итеп тик ятһын ти! Ул Аҡылбек еҙнәһенә юлланды. Егетте күргәс, уныһы ҡыуанып ките.

Аҡылбек Дастанды руль артына ултыртып, моторҙа соҡона ине.

– Жайдарҙың маздаһы, — тип аңлатты Аҡылбек еҙнәһе. — Алып өлгөрмәгән, коробкаһы осҡан. Мин һине үҙем эҙләгәйнем, килеп шәп иттең.

– Өс көн бушмын. Теге юлы Сарсен бабайға бесәнен сабырмын тигәйнем.

– Үҙенең малайы бар түгелме, ниңә һинән саптыра ул?

– Улы кәләше менән ҡалаға күскән, ауылда эш юҡ, тиҙәр. Ә ҡартҡа ҡышҡылыҡҡа бесән сабырлыҡ кеше юҡ. Мин уға бер тюк өсөн 500 тенге түләһәң, эшләп бирәм тинем.

– Шулай тиер инең. Түләһә, эшлә, — тип йылмайҙы Аҡылбек.

– Шуға килгәйнем мин һеҙгә. Салғы менән арба биреп тороғоҙ әле?

– Иртәгә мин дә буш, эшләшәм, әйҙә.

– Ярай, — тип көлдө Йомарт.

Иртәгеһен таң менән тороп, әсәһе әҙерләгән икмәк менән ҡатыҡты һалып алып, күк ишәгенә атланып Аҡылбектең йортона килде. Ул аҡ ишәгенә сумкалар тейәп, әҙер торған. Икәүләшеп ишәктәргә ултырып, Ҡатартереккә юл тоттолар. Йәй ямғырлы булғас, үлән шәп үҫкән. Биленә етеп торған үлән араһына инеп, Аҡылбек:

– Әйҙә бөгөн ошо ярҙан башлайыҡ. Иртәгә бәйләп, бабайға алып барырбыҙ, — тине лә ишәген ебәреп, салғыһын осланы.

Йомарт та ишәген ебәрҙе. Көн уртаһына ҡарай улар ҡәҙимге генә саптылар. Төшкө ашҡа туҡтап, тамаҡ ялғарға ултырҙылар.

– Быйыл нисек тамамланың? — тип һораны Аҡылбек.

– Нимәне? — тип аптыраны егет.

– Уҡыуыңды әйтәм. Магазинда эшләп, мәктәпте онота башланыңмы? Башҡалар юҡҡа ғына үҙеңде “сауҙагәр” тимәй икән, — тип ул көлдө.

Йомарт башҡаларҙың уға улай ҡушамат тағыуына эстән ҡыуанды.

– Уҡыу элекке һымаҡ шәп түгел инде. Магазинда быйыл эш күп булды бит, — тип йәшереп торманы Йомарт.

– Йомарт, ул бит һинең магазин түгел. Нисек кенә тырышһаң да, Роза өсөн эшләйһең. Ә уҡыуың — үҙең өсөн. Хужабикәгә берәй нимә оҡшамаһа, ҡыуыуы ла бар.

– Яҡшы уҡыу мотлаҡ түгел бит. Кәрәк нәмәләрҙән мин һәйбәт уҡыйым.

– Ниндәй дәрестән?

– Алгебра, геометрия, физика...

– Киләһе йыл тамамлайһың. Шунан нимә эшләргә уйлайһың?

– Алматыға уҡырға барам.

– Кемгә?

– Берәй иҫәп-хисап менән бәйлегә инермен ул.

Йомарт быға тиклем ниндәй һөнәр һайлағыһы килгәне тураһында уйланғаны юҡ ине.

– Һөнәр һайларға кәрәк һиңә. Шунан сығып уҡыуыңда төп йүнәлеш билдәләрһең.

– Минең бай булғым килә! Бизнесмен булырға хыялланам, — тине ул, теге байҙар тураһындағы тапшырыуҙы иҫенә төшөрөп.

– Дөрөҫ, хыяллана белергә лә кәрәк. Бизнесмен булам тиһәң дә белем мотлаҡ. Нисек аҡса табырға, нисек уны арттырырға, нисек дөрөҫ ҡулланырға, — тип үҙе белгәнде аңлатты Аҡылбек.

– Магазинда ла мин күпте белдем. Үҙемдекен асһам, тәжрибәм кәрәк буласаҡ, — тине яуапҡа Йомарт.

– Дөрөҫ. Аҡтамда магазин асырға уйлайһыңмы? Һинең әле барыһы ла алда. Аҡыл һине ғүмер буйы туйындырасаҡ. Мин бына белем алмағаныма үкенәм. Хәҙер инде бер хыял — балаларҙы уҡытыу. Заманалар хәҙер башҡа. Аҡтамдағы бер магазин һине ғүмер буйы туйындырмаҫ. Яҡшы белем алһаң, Алматыла ла асырһың. Хәҙер бит йәштәр сит илгә барып уҡый, донъя күргәс, бизнесҡа тотона. Һин дә шуға ынтылырға тейешһең. Энергияңды дөрөҫ яҡҡа йүнәлт, — тине Аҡылбек.

– Әле мин аҡса йыям, ул аҡсаға Алматыға уҡырға барам. Әсәй тураһында ғына әҙерәк борсолам...

– Уның нимәһенә ҡайғырырға? Әсәйеңдең Олжосы бар, беҙ бар. Ҡарап торормон уны. Һин уҡып бөткәс, Дастан менән Камшат та бар бит әле, уларға ла белем алырға кәрәк.

Аҡылбек менән бесән сапҡан арала Йомарттың күҙҙәре асылғандай булды. Төндә башы уйланыуҙарҙан сыҡманы: “Алматыға уҡырға инеп ҡарарға кәрәк, тағы ла әҙерәк аҡса йыйһам, магазин һатып алам...”

Шулай ул хыялланып, киләсәккә маҡсаттар ҡуйҙы, башҡа нимәгә иғтибар итмәй, бер нимәгә ҡарамай алға атларға булды.

Был йәйҙә Йомарттан бесән сабып биреүен һораусылар күп. Уңыш йыйыр ваҡыт еткәс, Аҡылбек комбайнға ултырҙы, шуға ла егеткә башҡаса ярҙам итә алмай. Йомарт Дастанды үҙе менән алып йөрөй башланы. Береһе аҡ, икенсеһе күк ишәккә атланып, шығыр-шығыр килгән арбаны егеп, ауылдаштарына бесән ташынылар. Дастанды ҡыҙыҡһындырыр өсөн ул аҡсаһын да түләп торҙо. Йәй буйы туп типкән, магазин эргәһендәге кәртәләргә менеп уйнаған балаларҙың ата-әсәләре Йомартты күреп, быларҙы әрләне: “Йомартҡа ҡара! Кеше бесән һатып аҡса эшләй, һин йөрөйһөң, эшһеҙ кәрим”. Әммә егетте яратып етмәгәндәр ҙә булды: “Жолдыбайҙың улын әйтәм, бөтә үләндәрҙе сабып бөттө, әйтерһең, был ерҙәр атаһынан ҡалған. Шул хәтлем һаран булырға кәрәк бит!”

Тағы ла:

– Ярлылыҡ кешене йүгертеп йөрөтөп эшләтә бит!

– Бала саҡтан шулай булғас, үҫкәс ҡалай булыр икән? — тип тә һүгеүселәр табылды.

Ҡалғандар:

– Эшлекле егет. Ҡалғандарға ҡара, бот күтәреп тик яталар. Әҙерҙә ятып, әҙерҙе ашап өйрәнгәндәр. Төнө буйы йөрөйҙәр ҙә, таңда ҡайтып, арттарына ҡояш төшкәнсе йоҡлайҙар, — тип Йомартты маҡтанылар.

– Бер ҙә эшһеҙ ултырғанын күргәнем булманы. Беҙҙекеләр шуға ҡарап өйрәнһен ине. Хәҙер заманалар башҡа. Дәүләт ашатыр тип ултырғандар астан үлеп бөтәсәк, — тиештеләр.

Элегерәк, ысынлап та, ауыл йәштәре “Романтик” магнитофонын аҡыртып алып йөрөнө. Кис йыйылышып, мәңге ҡартаймаҫ “Boney M” төркөмөнөң “Bahama Mama” йырын ҡуйып, бер һүҙен дә аңламаһалар ҙа, таңға тиклем һикереп бейештеләр.

–“Сауҙагәр”ҙе тотоп алып, йылға буйында типкеләйекме әллә? Үлән эргәһенә башҡаса яҡын да килмәҫ ине, — тиештеләр Йомарттың ҡайһы бер йәштәштәре.

Йомарттың тырышып эшләгәнен күреп, башҡаларҙың да ата-әсәһе балаларының мейеһен серетте. Аптырауҙан үҙҙәре лә каникулда бесән эшләй башланы. Шул мәлдә, ата-әсәһенең ҡыуаныстарын күреп, маҡтауҙарын ишеткәс, үҙҙәре лә һиҙмәҫтән тырыша башланылар. Эш уларҙың ҡараштарын бөтөнләй үҙгәртте. Йомартты яҡынданыраҡ белгеләре килә башланы, уның менән аралашыу теләге, тәжрибә алғылары килде. Әммә Йомарттың буш ваҡыты юҡ. Бесән сапмағанында магазинда була.

– Йомарт, беҙҙең магазинға ҡыҙҙар йыш инә башланы. Күпме ҡараһам да, Аймандан һине таптыралар, — тип шаярҙы бер тапҡыр Роза инәһе.

Айманды йәйге каникулдар ваҡытына эшкә алғайнылар. Тәүҙә ул тауар йүнләп йөрөй торғайны, әммә Йомарттың “бесән бизнесы” барлыҡҡа килгәс, һатыусы итеп алдылар.

– Ул ҡыҙҙарҙың башҡа эше юҡмы әллә? — тип Йомарт өлкән кешеләй һорап ҡуйҙы. Ҡайһы саҡ уның һүҙҙәре хатта тупаҫыраҡ яңғырай. Ул бала саҡтан өлкәндәрсә фекерләп өйрәнгәйне. Ябай булмаған холҡо арҡаһында ул хатта урынһыҙ көлөүҙе лә яратмай.

– Ярай, килһендәр! Хәҙер самай ҡыҙҙар күҙләй, ғашиҡ була торған ваҡыт бит, — тип Роза көлөп ебәрҙе.

Был һүҙҙәрҙе ишетеп, Йомарт ҡыҙарҙы. Дүртенсе класта Айжаркын апаһына ғашиҡ булғанын иҫенә төшөрҙө. “Был ауылда унан матурыраҡтар барыбер юҡ, ниңә уларға ҡарарға? Алматыға барам да Айжаркын апайға оҡшағанды табам!” — тип уйлай-уйлай, дөгөнө шыптырҙарға бүлеп һалды. Бер аҙҙан ул телгә килде лә:

– Тик йөрөгәндәренсә был ҡыҙҙар печенье йә торттар бешерһәләр, беҙ уларҙы һатыуға ҡуйыр инек! Кемеһе нимәгә һәләтле икәнен үҙегеҙ баһалар инегеҙ, — тине ул, бер аҙ йылмайып.

– Шәп уй! Ысынлап та, ниңә үҙебеҙҙең ҡыҙҙар бешергән тәмлекәстәрҙе һатмаҫҡа? — Роза инәйҙең күҙҙәре янды.

– Магазинға килгән ҡыҙҙарға иртәгә шулай тип әйтеп сығарығыҙ, ҡарарбыҙ, кемеһе эшләргә ярата икән? — тип өҫтәне ул.

– Ярай, әйтермен, — тине Роза.

– Инәй, әйҙә магазинға исем ҡушайыҡ, — тине ҡапыл Йомарт.

– Нимәгә ул ауыл магазинына исем? Үрҙәге — “Кенжекан магазины”, түбәндәге — “Роза магазины”. Кешеләр өйрәнеп бөткән бит инде. – Инәһе бер аҙ аптыраны.

– Карапты нисек атайһың, шулай йөҙә, тиҙәр бит. Дөрөҫ исем тапһаҡ, уңыш та, килем дә килтерәсәк. Атамаһын элеп ҡуйһаҡ, кешеләр өйрәнә ул.

– Берәй атама уйлап та ҡуйҙыңмы әллә?

– Юҡ әле. Һеҙ ҙә уйлап йөрөгөҙ. Жанаркүл менән Айман да уйлаһындар... О! Әйҙә конкурс үткәрәйек! — тине Йомарт.

– Ой, Йомарт, нимә генә уйлап тапмайһың! — тине шатланып Роза.

– Ну, уйлағыҙ! Һеҙгә өс көн бирәм, — тине ул, ихлас ҡыуанып.

Магазинға исем уйлау конкурсы тураһында ишеткәс, Йомарттың әсәһе лә, дуҫтары ла, Аҡылбек та, Дастан да, Жанаркүл дә, Айман да ҡатнашты. “Ырыҫ”, “Бәхет”, “Табыш” кеүегерәк төрлө исемдәр тәҡдим ителде.

– Хәҙер берәйһен һайларға кәрәк, — тине Роза инәй. Йомарт бөтә исемдәрҙе ҡағыҙға яҙып йомарланы. Роза ул ҡағыҙҙарҙы банкаға һалып бутаны.

– Йомарт, һинең идеяң булды, шуға ла, әйҙә, һайла, — тип егеткә банканы һуҙҙы.

Жанаркүл менән Айман тын да алмай көттө.

Йомарт, бындай тәҡдимгә ихлас шатланып, ҡулын банкаға тығып бер ҡағыҙҙы сығарҙы.

Был ҡағыҙ халыҡ телендә “Роза магазины” булып киткән, биш йылдай инде исемһеҙ торған өс бүлмәле бинаның артабанғы яҙмышын хәл итергә тейеш.

Роза түҙмәй Йомарттың ҡулынан ҡағыҙҙы тартып алды ла аса һалды. Унда: “БЕРЕКЕ”* тип яҙылған ине. Роза:

– Ура! Хәҙер сәскә атасаҡбыҙ! – тине, ҡағыҙҙы өҫкә күтәреп.

– Кемдеке ул? — тип һораны Йомарт.

– Мин уйлаған исем! — Жанаркүл хатта урынынан ырғып торҙо.

– Һиңә минең бер бүләгем дә бар, — тине атама менән ҡәнәғәт ҡалған Роза инәй.

Шулай итеп, түбән яҡтағы магазин “Береке” булып китте. Тиҙҙән Йомарт Чунджиҙағы типографияға заказ яһап, исемде баҫтырып алғы яҡҡа, тәҙрәгә йәбештерҙе.

Балаһын хоҙайға тапшырған әсә

Йомарт имтихандарҙы уңышлы тапшырҙы. Хәҙер аттестат алғанын көтә. Ҡуйы толомло, матур күҙле Камшат һеңлеһе етенсе класҡа күсте. Әсәһенең яратҡан малайы Олжос быйыл мәктәпкә бара.

Туҡтауһыҙ сапҡан, көндәлек мәшәҡәттәрҙән бушамаған әсә кеше балаларының ҡайһы арала буй еткергәнен дә күрмәй ҡалды, шикелле. Йомарт, инде ун һигеҙ йәшлек егет, бер тапҡыр ҙа туғандарын ҡалдырып, район үҙәгенән йырағыраҡ китмәгән кеше, ҙур ҡалала нисек яңғыҙы йәшәре тураһында борсола.

– Һаҡланғанды Хоҙай һаҡлар, бер-бер хәл булып, урамда ҡалһаң, Чырай апайыңа барырһың, — тип әсәһе уға адрес яҙылған ҡағыҙ тотторҙо. Чырай — Розаның өлкән ҡыҙы, ҡала эргәһендәге ауылда йәшәй.

Роза инәһе ярҙамсыһын юғалтҡыһы килмәне, әлбиттә. Тик “Бында ҡал, бер ҡайҙа ла барма, ауылда ла эшләп була бит” тигәнерәк һүҙҙәр менән киләсәген боҙғоһо килмәне. Шулай ҙа әйтелмәгәне күңелен өйкәй. Йомарттың дәрте, етенсе кластан күрһәтә башлаған ныҡышмаллығы уны хайран итә. Тиҫтерҙәренә ҡарағанда етеҙерәк, маҡсатына ирешә белгән егет ул. Ошо йылдар эсендә магазинды ҙурайтып, “Береке” тип атап та өлгөрҙө. Бындай ярҙамсыны көндөҙ шәм менән эҙләһәң дә табып булмай.

“Был малайҙан кеше сыға. Ундай амбициялар менән белем алырға кәрәк шул. Йомарттың уҡырға инә алыуына тамсы ла шигем юҡ!” — тип Роза Жибеккә көҙ көнө үк әйтеп ҡуйғайны.

Бер ай элек Йомарт әсәһе менән күҙгә-күҙ ҡарашып һөйләшеп алды.

– Белеп торам, һин дә үҙеңдең магазиныңды аса алаһың, хәлеңдән килә. Ана, кешеләр, балаң Розаны байытты, тип һөйләп йөрөй.

– Был ауылда былай ҙа ике магазин бар, ниңә уларға ҡамасауларға? Башҡаса “балаң Розаны байытты” тип һөйләгәндәрен әйтеп йөрөмә. Улайтып тик дошмандар ғына әйтә ала. Роза инәйҙең алда уҡ магазины булды, унан күп нәмәгә өйрәндем. Ә мин Алматыға барып көсөмдө һынап ҡарайым. Быйыл уҡырға инә алмаһам, көҙ армияға барам.

– Китергә булдың инде, тимәк? — Әсәһенең тауышы ҡалтырап ҡуйҙы.

Бахыр әсә балаһының күптән үҫкәнен, яҙмышҡа ҡаршы көсһөҙ икәнен аңларға теләмәне. Ваҡыт уны еңде, әсәгә малайының үҙаллы тормош башларға йыйынғанын күҙәтергә генә ҡала.

– Яңғыҙың ҡалмайһың бит, әсәй. Камшат өйҙә эшләшер, сәйен дә яһар. Олжос та ярҙам итер. Аҡылбек еҙнәй менән Дастан да ярҙамлашып торор. Мин сит илгә бармайым бит, ҡайтып торормон, — тип ғәзизен ҡосаҡлап үбеп алды. Ул әсәһенең маңлайында, күҙ тирәһендә һырҙарҙы абайланы. Яулығы аҫтынан аҡ ҡунған сәстәре ялтыраны.

– Әсәй, йыйған “байлыҡ”ты ҡарайыҡ. Аҡсаны иҫәпләп, бүлергә кәрәк. Әҙерәген алырмын, ҡалғанын банкка һалырмын, – тип, күк ҡумта эргәһенә барҙы. “Асыл, аҡ ҡумтам, әйҙә байлыҡтарым ҡойолһон”, — тип эстән генә шаяртты.

Әсәһе кеҫәһенән асҡысын сығарып, ҡумтаны асты. Егет атаһының күлдәген алды. Был күлдәкте әсәһе: “Тир түгеп эшләгән байлығыңды ошоға төрөп һаҡла, уның рухы һине һаҡлаһын”, — тип биргәйне. Күлдәк төргәген асып, йыйғанын барларға тотондолар. Бында Роза инәһендә эшләй башлағандан алып һалып барған аҡсалары ята. Бер тапҡыр ғына телевизор алыуға тотонғаны булды, ҡалғандарын ул гел ошолай итеп атаһының күлдәгенә төрөп барҙы. Төргәк эсенән аҡсалар күренде. Икәүләшеп иҫәпләнеләр. Тир, хеҙмәт менән табылған аҡсаларҙы тотоу үҙе бер ләззәт ине. Был төҫлө ҡағыҙҙарҙан, әйтерһең, лайыҡлы башҡарылған эштең хуш еҫе килә. Тәүҙә улар купюраның ҙурлығына ҡарап бүлеп һалды, аҙаҡ Йомарт ҡайһыныһында нисә купюра икәнен яҙып сыҡты.

– Ҡәҙимге генә йыйғанһың бит, улым, — тине әсәһе ҡыуанып.

Иҫәпләп сыҡҡас, туғыҙ йөҙ мең тенге икәне асыҡланды.

– Был тиклем аҡсаны ғүмерҙә лә күргәнем булманы! – тип әсәһе аптырауын йәшермәне.

Шулай инде, улар ваҡытында эш хаҡы көндәр булып яҙылған да йыл аҙағында йә иген, йә мал булып бирелгән. Ҡағыҙ аҡсаны аҙаҡ, иреклек алғас ҡына, бирә башлағандар, уныһы ла айына етмеш һумдан артмаған.

– Ике йөҙ мең тенгене мин үҙем менән юлға алам. Ҡалғанын иртәгә почтаға барып, банкка һалайыҡ. Уҡырға инә алһам, кәрәк буласаҡ. Инмәһәм, ҡайтып, ҡабаттан эшләй башлармын, — тине Йомарт өлкәндәрсә.

Юлға сығыр көн етте. Йомарт дуҫы Мырҙагилде менән бергә барырға булдылар. Әсәһе менән Олжос егетте туҡталышҡа тиклем оҙатты. Автобус оҙаҡ көттөрмәй, геүләп килеп туҡтаны. Халыҡ шунда уҡ эсенә ағылды. Егет бөтәһе ултырып бөткәнсегә тиклем әсәһе янында торҙо. Мырҙагилде лә инеп юғалғас, Йомарт: “Үҙеңде һаҡла”, — тип әсәһен үпте, ә ҡустыһына: “Олжос, әсәйҙе ҡара”, — тип әйтте. Шунан уны күтәреп, танауынан үпте.

– Яңғыҙҙың терәге Аллаһ Тәғәлә! Һине Хоҙай ҡулына тапшырам! Һине изгеләр һаҡлаһын, — тип шыбырланы әсәһе.

Егет быны бик яҡшы ишетте. Әсәһе ҡылған был доғаны ул гел хәтерендә тота. Автобусҡа инеүе булды, артынан ишек ябылды. Мырҙагилде янына ултырғас, тәҙрә аша яҡындарына ҡараш ташланы. Олжос менән борсолоуы йөҙөнә сыҡҡан әсәһенә ҡул болғаны. Әсәһенең ирендәре һаман ҡыбырлай ине: “Һине Хоҙайға тапшырам...”

Төндә әсә кеше төш күрҙе. Уның атаһы билдәле мулла, уҡымышлы кеше ине.

Улар ун ике яҡлы көмөш йортта тау башында йәшәй, имеш. Яндарына ап-аҡ атҡа атланған атаһы килеп туҡтаны. Жибек улы менән ишек төбөндә уны көтөп тора ине. Аттан төшмәй генә Йомартҡа ул сыбыртҡы һуҙҙы. Өндәшмәй. Малай сыбыртҡыны алып ҡулын күккә сөйә. Шунан һыбайлы атынан төшә лә дилбегәһен малайға тоттороп: “Быны мин һиңә килтерҙем. Алда һине оҙон юл көтә”, — тип әйтте лә артабан үҙе йәйәүләп китте. Был таңдағы төш булды. Әсә: “Улымдың ғүмере оҙон булһын. Көслө кеше, еңелеү белмәҫ ысын гражданин булыр! Юлы уның ҡалаға киткәс асылды”, – тип уйлап ҡуйҙы.

Был ваҡытта Йомарт менән Мырҙагилде Алматыға килеп еткәйне. Мырҙагилденең ағаһы кәләше менән ҡалала төҙөлөштә эшләй. Әсәһенең: “Дуҫтарһыҙ таныштар ҙа юҡ”, – тип әйткәнен иҫенән сығармай, Йомарт дуҫынан ҡалышманы, сөнки үҙенең барыр ере юҡ. Егеттәр 98-се автобусҡа ултырып Орбита микрорайонына табан ҡуҙғалды. Йомарт автобустың номерын да, микрорайондың исемен дә белмәй. Мырҙаш, ауылда Мырҙагилдене шулай тиҙәр, юлды күрһәтеп, аңлатып барҙы.

Мырҙаштың ағаһы менән еңгәһе изге кешеләр булып сыҡты. Ҡустылары әйтмәй-нитмәй дуҫын алып килгәнгә бер нимә лә тимәнеләр, хатта шатланып ҡаршы алып, һыйлап, йоҡларға урын әҙерләнеләр. Төнгө бергә тиклем егеттәрҙән пландарын һораштылар, кәңәштәрен бирҙеләр. Мырҙаштың аграр университетҡа инергә теләгәнен беләләр ине.

– Турар Ырыҫҡолов исемендәге иҡтисад университетына документтарҙы бирергә йыйынам, — тине Йомарт үҙ сиратында.

– Хәтәр! Ул бит элекке халыҡ хужалығы институты. Ниндәй факультетҡа? – Болат ағалары ихлас шатланып төпсөнә бирҙе.

– Финанстар һәм кредит.

– Математика менән нисек?

– Һәйбәт, шикелле, — тип бер аҙ уңайһыҙланып яуап бирҙе егет.

– Беҙгә яҡын ғына ул. Иртәгә документтарыңды биреп ҡуй.

– Ятаҡта бүлмә бирерҙәрме икән, ағай? — тип күңелен өйкәп торған һорауҙы бирҙе Йомарт.

– Әлбиттә. Бирмәһәләр, уҡыу башланғансыға тиклем беҙҙә ҡалырһың, Мырҙаш менән йәшәрһең, — тип яп-ябай итеп яуап ҡайтарҙы.

Кеше йортонда йоҡо һимертеп ятырға оялып, Йомарт таң менән уянып, балконға сығып ҡаланы күҙәтте. Болат ағаһы, уның уйҙарын бүлдереп, балкон ишеген асты:

– Йомарт, әйҙә, үҙем университетҡа тиклем алып барам, юлды өйрәтәм.

Болат уны Жандосов һәм Дөрөҫлөк урамдары киҫелешендә урынлашҡан ҡабул итеү комиссияһына тиклем оҙатып, документтарын тапшырыуҙа ярҙам итте.

Комиссияла ултырған ҡыҙҙар менән аралашҡас, Йомарт бер нисә файҙалы кәңәш алды. Мәҫәлән, атаһының үлеме хаҡында таныҡлыҡ, ауылдан икәнлеге хаҡында белешмә килтерһә, конкурсты еңелерәк үтергә була. Шунда уҡ ятаҡ мәсьәләһе лә хәл ителде. Университет эргәһендәге ятаҡҡа урынлашҡас, ауылға атаһының үлеме хаҡында таныҡлыҡ алырға ҡайтып китте.

Кискеһен өйгә килеп ингән улын күреп, әсәһенең ҡото осто:

– Бисмилла, шулай тиҙ әйләндеңме? Инә алманыңмы ни? – Итәгенә эләгә-эләгә улына атылды.

– Иҫәнмеһегеҙ? – тип улы һаулыҡ һорашты. Шунда уҡ таныш тауыш ишеткән Олжос йүгереп сығып уны ҡосаҡлап алды.

– Барыһы ла яҡшы. Белешмәләр алып килергә ҡуштылар, — тип аңлатты Йомарт.

– Документтарҙы бер юлы әҙерләп булманымы? Хәҙер улай-былай йөрөнәһең. Хәйерсегә ел ҡаршы, – тип әсәһе шелтәләп тә алды.

Иртәгеһенә егет ауыл хакимиәтенә барып, кәрәкле документтарҙы алды. Таныҡлыҡты уға Бекет, ҡасандыр ғашиҡ булып йөрөгән Айжаркандың ире, бирҙе. Егеткә ҡағыҙҙы тотторғас, Бекет балаларса ихласлыҡ менән йылмайып:

– Уңыштар, Йомарт! Әсәй гел һине, һәләтле, үҙенә ҡарата талапсан егет, тип маҡтай. Уҡырға инеүеңде теләйем, — тип уны ишеккәсә оҙатты.

Хушлашҡас, үҙенә Бекежан кеүек һәйбәт кешене күрә алмағанға оят булып китте.

– Ниндәй документ ул? – тип әсәһе хакимиәттән ҡайтҡан улынан һораны.

– Атайҙың үлеме тураһында таныҡлыҡ...

– Нимәгә кәрәк ул?

– Уҡырға инеүҙе еңеләйтә икән.

– Яратҡан власыбыҙҙың етемдәргә ярҙам итеүе бик яҡшы, — тине әсәһе ҡәнәғәтлек менән.

Иртәгеһенә автобусҡа оҙатҡанда ҡатын Аллаһ Тәғәләнән улының имен-һау йөрөүен, тырышлығы һүрелмәүен, бар юлдарҙың асыҡ булыуын һораны. “Яңғыҙҙың терәге Аллаһ Тәғәлә! Һине Хоҙай ҡулына тапшырам! Һине изгеләр һаҡлаһын”, — тип шыбырланы әсәһе, күҙҙән юғала барған автобусҡа ҡарап.

Әсәһе улын Аллаһ Тәғәлә ҡулына тапшырғанға ла уның юлдары асылды. Ҡабул итеү комиссияһында уның ауылдан килеүен, етемлеген, дүрт имтихандың өсөһөн “дүртле”гә, берәүһен “өслө”гә тапшырыуын күҙ уңында тотоп, инә алыуына инандырҙылар. Егет ялҡауланып та, ҡыуанып та йөрөй белмәй. Тәбиғәте менән тыныс булғас, түҙемле лә ул. Абитуриенттарҙы, ата-әсәләрҙе йырып, ул исемлеккә ҡараны. Йомарт Жолдыбай улы тигән яҙыуҙы күргәс тә ышанманы. Барыһы ла таралғанын сабырлыҡ менән көтөп, йәнә исемлеккә текәлде. Был юлы ул ҡәләм менән төртөп, ижекләп уҡыны. Исемлектең өҫтөнә ҙур итеп “Финанстар һәм кредит факультеты” тип яҙылған. Шул мәлдә генә ул ысын ҡыуаныс кисерҙе. Таҡта эргәһендә башҡалар ҙа үҙҙәренең фамилияһын эҙләй. Ҡайһы берәүҙәре шунда уҡ ҡысҡырып көлә йә илай, ҡыҙҙар ҡыуаныстарынан ҡосаҡлаша.

Егет тирә-яҡҡа ҡаранып алды, тик ғүмерҙә бер тапҡыр ғына була торған ҡыуаныс менән уртаҡлашырлыҡ кеше тапманы. Әлбиттә, ул хәҙер үк ҡайтып әсәһенә әйтәсәк! Ҡалай ул ҡыуанасаҡ! Бәлки, бер бәрәс салыр, байрам ойошторор, банкка һалған аҡсаһының аҙырағын тотонорға ла булыр! Әсәһе һәр ваҡыт: “Атайың менән беҙгә уҡыу эләкмәне, исмаһам, һин белем ал. Ҙур етәксе булырһың”, — ти ине. Бәлки, ул шулай әсәһенең теләген тормошҡа ашыралыр. Шундай күтәренке кәйеф менән ул Дөрөҫлөк урамында урынлашҡан Болат ағаһына барҙы. “Исмаһам, Мырҙаш менән шатлығымды уртаҡлашайым”, — тип уйланы ул.

Байлыҡҡа юл

Көҙгөһөн уҡыу башланды. Ауыл балаһына руссанан тәржемә ителеп ҡаҙаҡса яҙылған китаптарҙы аңлауы ауыр. Ҡаҙаҡ бүлегендә уҡыуына ҡарамаҫтан, курсташтары ла, уҡытыусылары ла йыш ҡына русса һөйләшә. Был бүлектәге ауылдарҙан килгән егет-ҡыҙҙар башҡаларҙан нисектер ситләшеп йәшәй. Бөтәһе лә ятаҡта тора. Бүлмәләрҙә, ғәҙәттәгесә, тәртипһеҙлек — һауыт-һаба, ҡаралдылар, китаптар бәләкәй генә урында буталышып ята. Бер-ике айҙан ғына йәштәр бер-береһенә өйрәнеп, эҫенешә башланы, хәҙер йышыраҡ йыйылышалар, йөрөйҙәр, аралашалар.

Йомарт менән бер бүлмәлә йәшәгән ике егет, Жасын менән Серик, район үҙәгендәге рус-ҡаҙаҡ мәктәптәрен тамамлағас, теләһе кем менән рәхәтләнеп аралаша ала. Башта егеттәр Йомартты ла үҙҙәре менән алып йөрөргә теләгәйне, әммә ул гел баш тартты. Тора-бара Йомарттың тиҫкәрелегенән улар ҙа ялҡты, хәҙер бер ҡайҙа ла саҡырмайҙар. Ауыл егетен рус телендә һөйләшергә өйрәтергә теләп, русса китаптарын да биреп торҙолар.

Йомартҡа айырыуса юғары математика, макроэкономика, эконометрика, экономическая теория, финанстар кеүек дәрестәр оҡшай. Ул йыш ҡына китапханаға барып, ауыр фәндәр буйынса яңы китаптар уҡып, күсереп алып өйрәнергә ғәҙәтләнде. Боранбай Жусупбекович исемле профессор Йомартҡа үҙенең талапсанлығы менән оҡшаны, уның дәрестәренә егет ихлас йөрөй. Бер тапҡыр “Финанс дәрестәре” фәненән уҡытҡан һуғыш ветераны, хәҙер ил менән идара итеүселәрҙең уҡытыусыһы Йомарттан һорап ҡуйҙы:

– Йомарт Жолдыбай улы, ниңә фамилияғыҙ юҡ ул? Бауржан Момыш улы һымаҡ, “Жолдыбай улы” тип кенә яҙылған?

Башҡа студенттар пырх итеп көлөп ебәрҙе. Егет оялышынан ҡыҙарып:

– Атай шулайтып яҙыуҙы һораны, — тине.

– Һин тыуғанда Советтар Союзы әле булды, күрәһең, атайың ябай кеше түгел. Кем булып эшләй ул? — Профессор ҡаштарын төйөп егеткә ҡараны.

– Минең атай утыҙ йәшендә үлеп ҡалды, — тине Йомарт, һорау алыуға ҡәнәғәтһеҙлеген белдереп.

Профессорға уңайһыҙ булып китте.

– Ғәфү итегеҙ! Ул ваҡытта “улы” тигән Бауржан Момыш улы ла ғына ине. Ул бик илһөйәр, ғорур булған. Һуғыш ваҡытында генералдың фамилияһы тураһында һорауға: “Ҡаҙаҡтарҙа фамилия булмай”, — тип ҡаты яуап биргән. Шуға ла мин “Жолдыбай улы” тигәнгә аптырап ҡуйғайным. Атайың улай йәшләй китеүе бик йәл. Шуға ла уның аманатын үтәп, һиңә лә герой булырға тура киләсәк! — тип профессор егет янына килеп, уның ҡулын ҡыҫты.

Көлөшөп ултырған студенттар шунда уҡ шымып ҡалды ла профессор менән егеткә текләнеләр. Йомарт профессорҙың ҡулын ҡыҫып:

– Ярай, Боранбай Жусупбекович! — тине.

Ошо ваҡиғанан һуң уны курсташтары “Батыр” тип атай башланы. Уҡытыусыһының әйткәндәре, курсташтары биргән исем Йомартты дәртләндереп ебәрҙе, ул тағы ла нығыраҡ тырышып уҡый башланы.

Бер тапҡыр баҫҡыстан төшөп барғанында уның юлына Боранбай Жусупбекович тап булды.

– О, батыр, хәлдәр нисек? — тип ул йылмайып һораны.

– Әссәләмәғәләйкүм, — тине егет, ауылдағыса ике ҡулын һуҙып.

– Ысын ҡаҙаҡ! Ҡалала улайтып һаулыҡ һорашҡандарын күптән күргән юҡ ине! Вәғәләйкүмсәләм! — тип профессор уның ҡулдарын ҡыҫты. Шунан:

– Был яҡҡараҡ кил әле, — тип Йомартты ситкәрәк алып китте. — Һин машина йөрөтә беләһеңме?

– Юҡ, — тине ул, йөрөтә белмәүенән оялып.

– Эх, йәл! — тине ҡарт. Күрәһең, берәй сетерекле хәлгә эләккәндер.

– Ярҙам кәрәкме әллә? — тине Йомарт, профессорҙың хәлен һүҙһеҙ ҙә аңлап.

– Эйе, кәрәк ине. Еңеү көнөнә һуғыш ветерандарына фатир бирҙеләр, күсенергә кәрәк ине. Улымдың машинаһы тора ла ул, йөрөтә белгән кеше тапмайым. Малайым үҙе сит илдә эшләй, — тип хәлен һөйләне профессор. Килеп тыуған мәсьәләне йәһәт кенә хәл итергә ғәҙәтләнгән Йомарт:

– Борсолмағыҙ, ярҙам итермен. Водителен табырбыҙ, — тине ул.

– Яҡшы! Ҡасанға әҙер булырға? — тип ҡыуанды профессор.

– Иртәгә әйтермен, — тине Йомарт.

Шул көндә уның башында мотлаҡ машина йөрөтөп өйрәнергә кәрәк тигән уй тыуҙы. Руль артында ултырырға өйрәтерлек атаһы булманы, етмәһә, автомобиле булмағас, был турала уйлап та бирмәне. Ул Розыбакиев урамындағы ДОСААФ мәктәбенә барып киске курстарға яҙылды. Хәҙер уҡыуҙан һуң ул шунда йүгерә.

Мырҙаштың ағаһы Болат профессорҙың машинаһын йөрөтөргә ризалашты. Йомарт Мырҙаш менән Жасынды алып профессорға күсенергә ярҙамлашырға килде. Бынан тыш, улар тағы бер йөк машинаһы менән һөйләшкәйнеләр. Боранбай Жусупбекович ҡатыны менән икәү генә тора. Улдары сит илдә эшләй, ә ҡыҙы кейәүгә сығып, икенсе өлкәгә күскән. Егеттәр һуңға тиклем ике ҡарттың әйберҙәрен яңы фатирға ташыны. Профессор рәхмәт йөҙөнән йәштәргә автографлы китап бүләк итте. Шунан алып Йомарт Боранбай Жусупбекович менән туғанлашты тиергә була. Өлкән кешегә ярҙам кәрәкһә, егет бер ваҡытта ла юҡ тимәне. Уның менән һөйләшеү ҙә Йомартҡа оҡшай. Ул үткән һуғыш юлын, ғүмере тураһында бик ҡыҙыҡлы итеп бәйән итә. Профессор менән дуҫлығын егет “башланғыс” тип атай. Быны ул яҙмыш ҡушыуы тип ҡабул итте, изге эштәр, яҡшы тормош башланғысы кеүек хис итә. Уның бай тормош тураһындағы хыялы ошо кеше менән аралашыуҙа, уның кәңәштәренән тормошҡа аша башланы кеүек. Етмәгән белемен ул тап профессорҙан алды. Йомарт бизнес тураһында һөйләшеүҙәрҙе айырыуса ярата, шул мәлдәрҙә яңы идеялары тыуа. Егет уҡытыусыһынан үҙенең маҡсатын — үҙ эшен асырға теләгәнен йәшермәне. Тәүге тапҡыр бының тураһында ишеткәс, профессор:

– Эй, балалар, һеҙ бөтәгеҙ ҙә байлыҡта, муллыҡта йәшәргә теләйһегеҙ, — тип йылмайҙы.

– Юҡ, ағай. Мин үҙ хеҙмәтем менән күп аҡса эшләргә теләйем, — тип егет ауылда Роза инәһе менән алып барған бизнесы тураһында, күпме аҡса эшләй алыуы хаҡында һөйләне.

– Бәләкәй саҡтан аҡса ҡәҙерен беләһең икән. Бала булып та уйнап йөрөмәгәнһең, аҡса йыя алғанһың, сөнки һиндә эшһөйәрлек һәм ҡыйыулыҡ бар. Үҙеңә талапсан булыуың, маҡсаттарыңа ирешә аласағыңды күрһәтә.

Бөгөнгө көндә бер кем дә аҡсаға битараф була алмай. Бөтә һөйләшеүҙәр аҡсаға, кредиттарға бырып тоташа. “Нисек күберәк эшләргә икән?” тигән уй менән йоҡлап китәбеҙ. Аҡса ул насар түгел. Уның ярҙамында беҙ тауар менән хеҙмәтте баһалайбыҙ. Аҡса — ул илдең үткәнен, хәҙергеһен, киләсәген билдәләү сараһы. Аҡыл эйәһе Авербах бер тапҡыр һинең кеүек үк байырға теләгәндәргә былай ти: “Күп итеп аҡса эшләү — ҡыйыулыҡ, һаҡлап ҡалыу — аҡыллылыҡ, дөрөҫ тотона белеү — сәнғәт”. Барыһы бәләкәй аҙымдан башлана, аҡса эшләү, уны дөрөҫ ҡулланыу, әлбиттә, һәйбәт, тик фанатизмға бирелергә ярамай, тирә-яҡта нимәләр барғанына анализ яһау мотлаҡ. Намыҫыңды байлыҡ өсөн һатма, юлыңдан яҙма. Атайың әйтмешләй, йомарт һәм бай булыу хәйерлерәк! — тине профессор.

Боранбай Жусупбекович уҡыусыларына: “Илегеҙгә хеҙмәт иткегеҙ килһә, егерменсе быуат башында ҡаҙаҡ халҡының ирке өсөн көрәшкән милли хәрәкәт лидеры Ахмет Байтурсыновтың әйткәненә ҡолаҡ һалығыҙ: “Башҡаларҙан кәм булмайбыҙ тиһәк, беҙгә белемлерәк, байыраҡ, көслөрәк булырға кәрәк. Белемлерәк булыр өсөн уҡырға кәрәк. Байыр өсөн һөнәр кәрәк. Көслө булыр өсөн инде берҙәмлек мотлаҡ, шул турала онотмағыҙ!” Үҙ эшегеҙҙе асыр алдынан Алихан Бокейхановтың: “Мин тере саҡта ҡаҙаҡтарға хеҙмәт итеүҙән туҡтамам”, – тип әйткәндәрен дә иҫегеҙҙән сығармағыҙ.

Бөтә байлыҡтар – ер аҫтындағы ла, ерҙәге лә, һауалағы ла ҡаҙаҡ дәүләтенә хеҙмәт итергә тейеш. Һәр төймәгеҙ ҡаҙаҡ еренән алынған таштан яһалһын, ҡаҙаҡ ерендә үҫкән һәр төйөр йөн ҡаҙаҡ тәненә үрелһен, иҡтисади иреклек алыр өсөн шул бурысты үтәргә тейешһегеҙ. Һеҙ – илдең киләсәге”, – тип өйрәтте

Бизнес – сonstant

Уҡыуҙың икенсе йылы башланды.

Бөгөн Йомарт бүлмәлә дежур, шуға ул йәһәт кенә магазинға барып һөт менән икмәк алырға булды.

Юл аша сығып боролғас, бер йорттоң стенаһына йәбештерелгән иғлан күреп ҡалды. Быға тиклем ундай иғландарға иғтибар иткәне юҡ ине. Бәлки, тағы бер яҙмыш ҡушыуылыр?

Иғланда телефон һандары һәм текст яҙылған: “Емеш-еләк, йәшелсә, ваҡ-төйәк магазины һатыла”.

Телефон һандары яҙылған ҡағыҙҙы йыртып кәҫәһенә һалып, магазинға инде.

Кәрәкле аҙыҡ-түлекте алды ла кире ятаҡҡа йүгерҙе. Жасын менән Серик әле уҡыуҙа. Егет тиҙ генә ашарға бешерҙе, бүлмәне йыйыштырҙы, ә телефон һандары тураһында бөтөнләй онотто.

Иртәгеһенә дәрестәр бөткәс, ҡулын кәҫәһенә тыҡҡас ҡына был иғлан иҫенә килеп төштө. “Йыйған аҡсам был киоскка етһә, ниңә үҙемдең эште башламаҫҡа? Һатыусы яллайым да үҙем дәрестәрҙән һуң барыр инем. Ял көндәрендә тауарҙар алып киләсәкмен...” — тип уйланы егет. Дәрестә ултырһынмы, китапханала булһынмы, бүлмәлә ятһынмы — ошо уйҙар башынан сыҡманы.

“Жасынға әллә һөйләргәме икән?” — Уйҙарын кем менән уртаҡлашырға белмәне. Берәйһенә һөйләһәң, бала саҡ хыялы, маҡсаты тормошҡа ашмаҫ тип ҡурҡа ул. Шул саҡ хәтеренә ҡылт итеп Боранбай Жусупбекович лекцияһы иҫенә төштө: “Бизнес — ул килем алыу өсөн булдырылған иҡтисади эшмәкәрлек. Үҙ эшен башлар алдынан һәр эшҡыуар бизнес-план төҙөй. Был бизнес-план кредит алыу, инвесторҙар йәлеп итеү, урындағы йә сит ил партнерҙарын саҡырыу, яңы хеҙмәткәрҙәр яллау өсөн мотлаҡ кәрәк”.

Йомарт профессорҙың лекцияларын иҫенә төшөргәс, ҡабаттан дәфтәрҙәрен асып ҡараны. Яҙмаларҙа: “Тәүге тапҡыр үҙ эшен асырға йыйынған эшҡыуарға тәү сиратта нимә менән шөғөлләнгеһе килгәнен аныҡ итеп аңларға кәрәк, икенсе һүҙҙәр менән әйткәндә, бизнес-идея уйлап табырға тейеш. Был – ауыр һәм яуаплы этап. Шунан сығып бизнестың нисек үҫешеүен күҙаллап була. Был этапта буласаҡ эшҡыуарға үҙенең белемдәрен, һәләттәрен, тәжрибәһен, ҡыҙыҡһыныуҙарын күҙ уңынан ысҡындырырға ярамай”, — тиелгән. Артабан: “Идеяларын тормошҡа ашырыр өсөн эшҡыуарға мөмкинлеген, ресурстарын аныҡ баһаларға кәрәк”, — тип өҫтәлгән.

Ошоларҙы ҡабаттан уҡып сығып, ата-бабаларының ҡарар ҡабул иткән әҙәмгә бер ни ҡурҡыныс түгел тигәндәрен иҫенә төшөрөп, ул үҙенә: “Эйе, был магазин — бөйөк маҡсаттарыма ирешер өсөн мөмкинлек. Нимә генә булһа ла, бизнесымды һатыу итеүҙән башлайым”, — тип әйтте.

Шунан ул, ҡулына телефонын алып, ҡағыҙ киҫәгендәге һандарҙы йыйҙы. Трубканың теге осонан ир тауышы ишетелде. Йомарт һаулыҡ һорашты ла:

– Иғлан буйынса шылтыратам. Һеҙ магазин һатаһығыҙмы? – тип һораны.

– Эйе, — тип яуапланы ир.

– Ҡайһы тирәлә ул?

– Жандосов менән Дөрөҫлөк урамдары киҫелешендә. Нархоз эргәһендә.

– Күпме тора? — тип Йоморт шунда уҡ һораны, ауылда йыйған аҡсаһы етәме икән?

– Сабата түгел, магазин һатам бит. Башта кил, күр, алырға теләгең булһа, хаҡын килешербеҙ, – тине магазин хужаһы.

Йомарт тиҙ генә йыйынды ла адрес буйынса китте. Тулҡынланыуын күрһәтмәҫкә тырышып, магазиндың эсен ҡарап сыҡты. Иркен генә былай. Бер мөйөшөндә көнкүреш әйберҙәре, тәмлекәстәр, икмәк, һөт, тәмәке һатылһа, икенсеһендә — емеш-еләк, йәшелсә. Тағы бер мөйөштә һуттар өсөн ике һыуытҡыс тора.

Йомарт ҡараған ваҡытта магазин хужаһы:

– Оҡшаймы, ҡустым? — тип һораны.

– Тәү ҡарашҡа бик тә һәйбәт. Хаҡын әйтһәгеҙ, тағы ла яҡшыраҡ булыр ине, — тип яуап ҡайтарҙы Йомарт.

– Бер ярым лимон, — тип хужа коммерсанттар телендә яуап бирҙе.

Йомарт шунда уҡ бер миллион биш йөҙ мең тигәнде аңланы. Бер аҙ уйлағас:

– Минең ундай аҡсам юҡ, — тине.

– Алдан һатыулыҡ иткәнең булдымы? — тип ҡыҙыҡһынды магазин хужаһы.

– Ауылда эшләй торғайным, хәҙер мин – студент, уҡыйым, — тине егет.

– Исемең нисек?

– Йомарт.

– Мин – Каирбай. Студент ҡына булһаң да, тырышлығың бар икән, киләсәгең шәп булыр. Күпме аҡсаң бар һуң? — тине ул яҡынданыраҡ таншырға теләп.

– Миллион. Ауылда.

– Ике йөҙ меңгә төшөрәм, ҡалғанын туғандарыңдан алып тор, — тип магазин хужаһы кәңәш бирҙе.

– Минең туғандар юҡ, ағай. Етеммен, ауылда әсәйем генә бар.

– Миллион һумды ҡайҙан алдың һуң? — тип ул аптыраны.

– Ауылда магазинда эшләгәйнем. Уҡырға ингәс, вокзал баҙарында төрлө эштә йөрөнөм.

– Ҡайҙа уҡыйһың? — Каирбай ҡыҙыҡһынып һорау биреүен дауам итте.

– Анауында. — Егет юл аша булған бинаға төртөп күрһәтте.

– Нархоздамы?

– Эйе...

– Улай булғас, мотлаҡ ысын бизнесмен булып китерһең. Был магазин һиңә шәп старт буласаҡ, – тине ул.

Был ваҡытта Йомарт: “Ике йөҙ меңгә төшөргән хәлдә лә өс йөҙөн ҡайҙан табырға? Роза инәйҙән һорарғамы икән?” — тип уйланды.

Шул ваҡытта Каирбай:

– Амбицияларың бар икәнен күреп торам, Йомарт. Аҙаҡ байығас, моғайын, һиңә бизнес башларға ярҙам иткән мине онотмаҫһың. Өс йөҙ меңде өлөшләп, рассрочкаға түләй алаһыңмы? — тип һораны.

– Эйе, әлбиттә! Ҙур рәхмәт, ағай! Аҡса алғас та ҡайтарам, — тип ҡыуанып, Йомарт ҡулын һуҙҙы. Икәү араһында килешеү төҙөлдө.

Асылған яңы мөмкинлектәр, идеялар егетте тулҡынландырҙы. Йомарт ауылға ҡайтып килергә булды. Был турала ул әсәһе менән Роза инәһенә һөйләне. Бәләкәйҙән һатыулыҡ серҙәренә төшөндөргән Роза инәһе шатлығынан уға йөҙ мең тенге бүләк итте. Тағы ике йөҙ меңде, аҙаҡ ҡайтарырһың, тип бирҙе.

Шулай, мәҡәлдәгесә, һатыу – һаҡалды ҡырыу, тигәндәй, Каирбайҙың магазины студентҡа тапшырылды. Йомарт Жолдыбай улы Алматының үҙәгендә үҙ эшен асып, уңышлы бизнесҡа тәүге аҙымын яһаны. Буш ваҡыты килеп сыҡҡас та Боранбай Жусупбековичҡа барып үҙ эшен асыуы хаҡында һөйләне. Яратҡан уҡыусыһының уңышына ҡыуанып, Йомартҡа америка бизнесмены һәм инвесторы Роберт Тору Кийосакиҙың “Богатый папа, бедный папа” исемле бестселлерын бүләк итте.

– Джон Рокфеллер, донъялағы иң бай кешеләрҙең береһе, бәләкәй сағында ашарға тип бирелгән аҡсаны йыйып бара. Был аҡсаға ул кәнфит алып, ағаларына икеләтә хаҡҡа арттырып һатып, килемде үҙе теләгәнсә тотона. Ете йәшендә ул тәүге бәләкәй генә бизнесын асып, күркәләр үҫтерә. Ун ике йәшендә ул күршеһенә илле долларҙы ете процент менән бурысҡа бирә. Роберт Кийосаки, “Богатый папа, бедный папа” авторы, баланың киләсәге тәрбиәнән дә, белемдән дә түгел, ә бәләкәйҙән нисек аҡса тотона белеүенән тора, тип яҙа. Сөнки бала йәмғиәттәге урынын, ата-әсәһенең социаль хәлен, байлығын ашарға тип биргән аҡсаның суммаһына ҡарап билдәләй. Һин дә бит шуның һымаҡ, — тип йылмайып күҙ ҡыҫты профессор.

– Хәҙер һиңә бар көсөңдө һатыуға ғына түгел, үҙ тәрбиәгә, үҫешкә йүнәлтергә кәрәк. Бизнес та кеше һымаҡ бит. Йәшәй, аяҡта торорға өйрәнә, алға бара, үҫә, эләгеп, йығыла. Ошоларҙың бөтәһен дә һин бизнесың менән кисерәсәкһең. Роберт Кийосаки әйтмешләй, сабый абынып ҡоламайынса йөрөргә өйрәнмәй, сөнки ҡолағанда ғына торорға була. Был бизнесҡа ла ҡағыла. Шуға ла йәмғиәттә байҙар аҙ, күптәр еңелеүҙән ҡурҡа. Юғарыға менгәндәр генә еңелеүҙең тәмен белә. Уңышһыҙлыҡ — уңыштың бер өлөшө. Еңелергә теләмәгәндәр уңышҡа өлгәшә алмаясаҡ.

Бизнесыңды үҫтерәм тиһәң, белемде арттырырға кәрәк. Тәүҙә университетты тамамла. Шунан магистратураға бар, сит телдәр өйрән, бизнес-мәктәптәрҙә ҡатнаш. Шул мәлдә һиңә Ҡаҙағстан ғына түгел, бөтә донъя асыласаҡ. Атайың, бөгөнгө көндә һинең уңыштарыңды күрмәһә лә, һинең күҙең алдында буласаҡ. Ул һәр аҙымыңа шат, һинең өсөн ғорур булыр ине, — тип профессор егеттең яурынынан ҡаҡты. Шунан бер аҙ уйланғас: – Математика менән физикала константа тигән термин бар. Ул бер ҙә үҙгәрмәй торған, тотороҡло тигәнде аңлата. Һинең маҡсатың, һинең бизнесың константа булһын. Ҙур бизнес алып барыуыңа, илгә күп файҙа килтереүеңә, бай һәм йомарт буласағыңа ышанам, — тип өҫтәне.

Эпилог

Йомарт остазы Боранбай Жусупбековичтың да, атаһының да ышанысын аҡланы. Ун йыл эсендә ул илдең иң бай кешеһе генә түгел, мохтаждарға һәм талантлы йәштәргә ярҙам итеүҙе бурысы тип иҫәпләүсегә әүерелде.

Руссанан Венер ИСХАҠОВ менән

Заһиҙә МУСИНА тәржемә итте.