Нәғим юлы Повесть Фәриха ВӘЛИУЛЛИНА (4)

Нәғим юлы Повесть Фәриха ВӘЛИУЛЛИНА (4)

Осрашыу

 

Нәғим Сәхипъямал исемле әбейҙә йәшәй. Үҙ улындай күреп яратты ул егетте.

– Аллаһ Тәғәлә миңә малай бирмәне. Ҡыҙҙарым кейәүгә сығып, береһе – ауылда, икенсеһе гурытта йәшәй. Ҡартайған көнөмдә уллы ла булдым, – тип килеп, Нәғимдең арҡаһынан тупылдатып һөйөп-һөйөп ала.  “Улым, йылы нәски кей, яланбаш сыҡма, тымау тейер, учителгә мыршылдап йөрөргә ярамай. Улым, колопҡа барғанда алдыңды артыңды ҡарап ҡына йөрө. Уҫалыраҡ ҡыҙҙар тотоп алыр. Һәҙер ирһеҙ һалдаткалар күп, әүрәтеп ҡуймаһындар”, – тип ҡат-ҡат тыҡып ҡына тора. Нәғим ятлап та бөткән уларҙы. Ярай, һөйләнһен, үҙенсә ҡурсалап маташа лаһа, тип уйлап, эстән генә көлә лә ҡуя. Бөгөн дә эргәһендә өйөрөлөп-сөйөрөлөп йөрөй.

– Кемгә бараһың, улым?

– Юлай дуҫыма.

– Ә-ә, ярай әләйһәң. Ишеккә келә һалмаҫмын. Плитәлә йылы сәй ултырыр, эсеп ятырһың.

– Мине көтөп ятма, йәме, йоҡла. Сәйҙе лә унда эсеп килермен.

– Ярай. Шай ҙа сәйнүк утырыр плитәлә. Теләһәң, ойотҡан эсеп ят. – Ҡарсыҡ барыбер үҙенекен һөйләй.

– Ярай, борсолма. Эсермен.

Юл ыңғайы магазинға инеп, күстәнәскә әҙ-әҙләп төрлөһөнән кәнфит үлсәтеп алды.

Нәғимде күңелле көйҙәр ҡаршы алды. Юлай гармунда, Рәйҙә мандолинала, Ғәлимә ҡумыҙҙа бик таралып, яратып уйнаған «Косилка-молотилка» көйөн һыҙҙыралар.

...Уйнайбыҙ бергә-бергә лә

Бейейбеҙ бергә-бергә.

Косилка, молотилка,

Сортировка, веялка.

Уйнап-көлөп, шау-гөр килеп

Йәшәрбеҙ бергә-бергә!..

Юлай уйнап ултырған еренән тыпырҙатып бейеп, ҡушылып йырлай.

Нәғим килеп ингәс, туҡтап ҡалдылар.

– Һаумыһығыҙ! Шәп ансамбль, дауам итегеҙ. Күңелдәр күтәрелеп китте, – тине. – Ғүмер буйы бергә сәхнәнән уйнаған һымаҡһығыҙ, маладистар!

– Белгән кешегә ни, ҡушылып китеүе бер ни тормай, - тине Юлай.

– Их, мин белмәйем уйнарға. Ағайым ҡурай тартырға өйрәтермен тигәйне лә, өлгөрмәй ҡалды.

–  Һине лә өйрәтербеҙ, ҡайғырма. Әйҙәгеҙ, ултырышығыҙ!

Ғәлимә үҙен хужабикә һымаҡ тота. Килештереп алъяпҡыс тағып алған. Эйтерһең, элек-электән яҡшы таныштармы ни, тиҙ арала уртаҡ тел табып, күңелле генә аралашып, көлөшөп сәй эстеләр. Йырлашып, бейешеп тә алдылар.

– Ҡыҙҙар, оҫта икәнһегеҙ. Ҡыҙҙырылған картуф та, ҡоймаҡ та бик тәмле булды, – тине Нәғим.

– Ғәлимәне шулай бешерендереп ҡарап һынайым. Былай уңған хужабикә сығасаҡ.

Көлөшөп, шаярышып, көйҙәр тыңлап ултырып, кис еткәне һиҙелмәй ҙә ҡалды.

– Рәхмәт, дуҫ, эшкә төшкәне бирле ошолайтып матур ултырған юҡ ине. Пар килгәнһегеҙ. Туйығыҙға ла саҡырырһығыҙ тип өмөт итәм. Бәхет теләйем! – тине ҡояштай балҡышып үҙенә ҡарап торған дуҫтарына. Ҡосаҡлашып хушлаштылар.

– Осрашыуҙар, күрешеүҙәр алда әле. Мин хәҙер Ғәлимәне ауылына оҙатып ҡуям. Һеҙгә ҡабаланырға түгел. Өйҙәрегеҙ ҙә яҡын.

– Осрашҡанға тиклем, Рәйҙә, Нәғим! – Ғәлимә Рәйҙәне ситкәрәк алып китеп, ҡолағына ниҙер шыбырҙаны. Икеһе лә көлөшөп алды.

– Беҙҙең арала серҙәр булырға тейеш түгел. – Юлай ҡыҙҙарға ҡарап бармаҡ янаны.

  – Ҡыҙҙарҙың ғүмер буйы үҙ серҙәре була торған. Һәр береһен һөйләй башлаһаң, тиҙ ҡартайырһығыҙ

– Ярай, ярай, шаяртам.

– Рәхмәт һеҙгә, Юлай ағай,  Ғәлимә. Күңелле булды.

Рәйҙә, сығайыҡ, тигәндәй,  Нәғимгә ҡараны.

– Рәхмәт, дуҫтар! Инде беҙ Рәйҙә менән бергәләшеп саҡырып алырбыҙ үҙегеҙҙе, – тине Нәғим.

– Вот-вот! Шулай саҡырышып ҡына йәшәйек!

   Тау башында

 

Яҙ көндән-көн үҙен нығыраҡ һиҙҙерә. Күңелдә лә, йөҙҙәрҙә лә яҙ шатлығы. Кискә ҡарай туңдырған. Йәштәр, үҙҙәре лә һиҙмәҫтән, тыҡрыҡтан сығып, өйҙәргә терәлеп тигәндәй ятҡан тау битләүенә ыңғайланы.

– Ошонда ана-ау яңғыҙ ҡарағай төбөндә ауылды күҙәтеп ултырырға яратам. Әллә ниңә тауҙар тарта үҙенә. Уҡыған еремдә хас та ошондай бәләкәй түбә бар ине. Гел шунда барҙым унда ла, – тине бара биргәс Нәғим.

– Күргәнем бар. Тенәүге инәйем менән самауыр ҡайнатыр өсөн тубырсыҡ йыя сыҡҡайныҡ, шунда күреп ҡалғайным.

– Мин нишләп абайламағанмын икән? Бергәләп йыйыр инек.

– Әлләсе.

Артабан шым ғына атланылар.

Артабан шым ғына атланылар.

– Бына ошо ерҙән ауылды күҙәтеп, уйланып ултырам. Матурмы? Минең арттан әллә тауым күсеп килде инде ул, тип көләм. Хас та тыуған ауылымдағы, уҡыған еремдәге түбә кеүек тә ул.

– Әйе шул, матур. Ә минең ауылым анау тау артында ғына.

– Минеке алыҫта. Анау осло тауҙың уң һыртынан үтеп, Ҡырҡты аша төшәһең. Юл буйында түңәрәк күлдәр ята. Унан һуң да байтаҡ ҡына бараһың әле. – Нәғим ҡулына ерҙән таяҡ тотоп алып, дәрестә уҡыусыларға картанан күрһәткән кеүек итеп һөйләй. – Ҡараңғыла йүнләп күренмәй. Көндөҙ күрһәтермен, йәме. Минең юлым ана шул яҡтарҙан башлап, тәүҙә Баймаҡҡа, унан Бөрйәнгә барып сыҡты. Хәҙер Иҙел башындамын. Ялҡманыңмы минең күп һөйләүҙән, Рәйҙә?

Егетте шым ғына тыңлап торған ҡыҙ ҡапыл тертләне.

– Юҡсы. Миңә ҡыҙыҡ ул һине тыңлауы. Үҙем әллә ни күп һөйләшмәйем шул.

Егеттең һәр хәбәрен кинәнеп тыңлай. Йылмайып ебәрһә, бите янып киткән кеүек, тиҙ генә ҡараштарын ситкә бора.

– Мин һине бейек ҡаяларҙағы бөркөткә оҡшатамсы. Шуға ла күңелең тауҙарға тартылалыр.

– Бөркөөөт? – Нәғим әйләнеп Рәйҙәгә ҡараны. Бәй, был минең түштәге бөркөт һүрәтен ҡасан күреп өлгөргән икән, тип уйланы. Хәйер, бергәләп спектакль ҡуйып йөрөнөләр ҙәһә. Күреп ҡалғандыр.

  – Әйесе!

–  Тыңла улай булғас. Уйланым-уйланым да, Рәйҙә, оҙон да, ҡатмарлы ла юлым ошо ауылда туҡтар. Мәктәп киләсәктә тағы ҙурайыр. Балалар күп. Халҡы, коллектив оҡшай. Ҡалаға ла эшкә барырға мөмкинлек тыуғайны, әммә мин ошоно һайланым. Юлымдың иң бейек нөктәһе ошо ҡарағай булыр, моғайын. Ошонан бөтә тормош башлана кеүек. Аҫтағы мал-тыуар, тегендә-бында йөрөп ятҡан кешеләр, сыр-сыу килгән балалар, иңдәренә көйәнтә һалып һыуға йөрөүселәр, һыбайлы, арба менән китеүселәр, ара-тирә трактор геүләүе – һәммәһе лә ерҙә тормош матурлығын, дауам итеүен күрһәтә. Күңелле булып китә шунан. Өйләнеп, ошонда төпләнергә ҡарар иттем.

– Матур ауыл. Теләгең ҡабул булыр!

Өйҙәрҙә берәм-берәм уттар күренә башланы. Ҡайһыларының шәме яҡты, ҡайһыларының һүрән генә яна. Кәрәсин йәлләгәндәр бөтөнләй яндырып та тормайҙыр. Усаҡтағы ут яҡтыһы, ахырыһы, ҡайһы бер тәҙрәләрҙән ялт-йолт иткәне сағыла.

Йәштәр тауҙан етәкләшеп төштө. Бер-береһенең ҡул йылыһын, йөрәк тибешен тойоу ниндәй ҙә рәхәт икәнлеген аңланылар икеһе лә.

Ныҡлы ҡарар

 

Йәйге каникулдан һуң уҡыуҙар башланып, дәрестән һуң колхозға картуф ҡаҙышырға йөрөй башланылар. Уҡыусылар менән шау-гөр килешеп, ҡайтып киләләр ине, ауылға етәрәк урман ситендә ҡаршыға бер егет килеп сыҡты ла:

–  Рәйҙә, туҡта! – тип ҡысҡырҙы.

Рәйҙә ҡурҡышынан ағарынып китте.

– Ни булды, Батталовна?  Нәғим йүгереп килеп етте.

– Ай, нишләйем икән? Артымдан йөрөгән берәү. Әллә иҫерек ул? Эсмәй ине ләһә. Ҡайһылай ҡысҡыра. Нәғим, уға яҡын барма, йәме? Балаларҙы ҡурҡыта инде.

Ул ҡабаланып, “Наил” тип ҡысҡырҙы.

– Әү, апай!

– Класташтарыңды өйҙәренә тиклем һин оҙатып ҡуй, йәме, – тине.

–  Ярай, апай! – Наил алға йүгерҙе.

– Һин дә, яраймы, Нәғим, – тине лә урман яғына ыңғайлағайны ғына, Нәғим:

– Рәйҙә Батталовна, уҡыусыларығыҙҙы яңғыҙ ҡалдырмағыҙ! Бер ҡайҙа ла йөрөмәгеҙ! – тине ҡаты ғына бойороп.

– Мин хәҙер!

– Юҡ, тинем!

Ахырҙа Рәйҙә, артына боролоп ҡарай-ҡарай, балалар артынан йүгерҙе.

Нәғим ҡайынға һөйәлеп торған егет эргәһенә килде.

– Һаумыһығыҙ!

–  Минең һаулыҡта эшең булмаһын детдом малайы. Күреп тораң, шап-шаҡтаймын.

Асыуынан бәреп йыҡҡыһы килде Нәғимдең. Көскә тыйылып ҡалды.

– Етемлекте һорап алмайҙар, мәғәнәһеҙ. Иҫерек баш. Көпә-көндөҙ оят түгелме һиңә? Етмәһә, балалар янына килгән бит әле үҙе, – тине Нәғим асыуланып үҙен ашарҙай булып ҡарап торған егеткә. Уныһы ике ҡулын да кеҫәһенә тығып, әллә кем булып сайҡалып торған була. Был тиктомалға түгел, берәй этлек уйлап торалыр, тигән уй үтте башынан.

– Һин, килмешәк, йөрөмә беҙҙең яҡта ҡыҙҙарҙың башын бутап. Рәйҙә минеке буласаҡ, белеп ҡуй, яҡынайма уға, – тине сайҡала-сайҡала.

– Яратҡан ҡыҙ янына шундай ҡиәфәттә килмәйҙәр, белеп ҡуй. Ниңә ул һинән ҡурҡты, ниңә ҡосағыңа атылманы?

– Уҡытыусы лаһаң, оялғандыр кешенән. Ә һин инмә беҙҙең араға. Батырлыҡ өсөн генә ҡапҡайным, эскесе түгел ул мин. Малай-шалай тип тормам, бына, күрәһеңме? – Ҡурҡытмаҡсы булып, кеҫәһенән бәке килтереп сығарғайны ғына, Нәғим шунда уҡ ҡулынан тартып алып та өлгөрҙө.

– Бәләнән баш аяҡ. Бар ине, хәҙер юҡ. Бында бармаҡ эҙҙәрең ҡалды, милициянан барып алырһың бәкеңде.

– Шулайтып ҡурҡытмаҡсы булаһыңмы?

Нәғимгә һуғырға һелтәнгәйне, ҡулын артҡа ҡайырып та ҡуйҙы.

–  Бар ҡайт, айныҡҡас килерһең, иҫеректәр менән һүҙ көрәштермәйем дә. Йә, тағы ниндәй алымдарың бар, күрһәтеп ҡал.

Нәғим уға яҡыная башлағайны ғына, ҡасты. Һыҙғырып ебәргәйне, ағастар араһынан аты килеп сыҡты. Саҡ-саҡ менеп алып, елдерҙе урман ситенән.

–  Ана шулай, һыпырт ауылыңа!

Нәғим ауылға табан йүгерҙе.

Сәхипъямал әбей өйө алдында ҡобараһы осоп Рәйҙә көтөп тора.

– Һуғыштығыҙмы әллә? Нимә һөйләй? – тине борсолоп.

– Һөйләшеп торҙоҡ. Арыу егет күренә.

– Шаяртма әле. Ул бит эскән ине.

– Әлләсе, аҡыллы ғына егеткә оҡшағансы. Нишләп һин уны яратмайһыңдыр, аптырайым, –  тине көлөп Нәғим.

– Һаман мине мыҫҡыл итеп көләһең. Һине туҡмап ташламаһын тип ҡурҡып торған булам.

Рәйҙә илап ебәрҙе.

– Йә, асыуланма инде. Аңлайым ул егетте. Йәлләп тә ҡуйҙым. Яратҡан ҡыҙын ситтәргә биргеһе килмәйҙер. Үҙенсә шулай итеп көрәшеп маташалыр. Уның урынында булһам, мин нишләр инем икән? Шулай уҡ һуғышырға маташыр инемме. Бар, ҡайт инде. Ана, тәҙрәнән минең инәй ҡарап тора. Асыулана ул самауырында сәйе һыуынып китһә. Кискә осрашырбыҙ.

Нәғим усын нығытып йомған килеш өйгә инә һалып китте. Бәкене тартып алғанда саҡ ҡына осо усына тейеп ҡалғайны. Рәйҙә күреп ҡалһа, әллә нимә уйлар тип, һөйләшеп оҙаҡ торорға тырышманы.

Өйҙә ҡулын йыуғанда  Сәхипъямал әбей күреп ҡалды.

– Ыста, улым, усыңды яралағаның даһа. Ҡана йүҙе һөртәйек, боҙолоп китмәһен.

– Эй, был ғына яраны ни. Бөтә ул. Картуф ҡаҙғанда быялаға эләкте.

– Рәйҙә мөғәллимә ниңә инмәне, сәй эсеп сығыр ине, – ти әбей, урындыҡҡа ашъяулығын йәйеп. – Какырас та йыуаса бешергәйнем сәйенкә генә ондан. Бисәләр әйтә ине шул, һеҙҙе һөйҙәшеп йөрөй тип. Үҙең, улым, уҡыған кеше, бынамын тигәнен һайҙап ал.

Әбей самауыры ҡапҡасына ҡуҙ һалғанда ҡойолоп ҡалған көлөн сепрәк менән һөртә-һөртә аҡыл өйрәтә.

– Бына ҡайһы бер бисә ошолайтып һөртмәй, улым, итәктәре менән һыпыра ла ҡуя. Ай-һай, улайттырма кәләшеңдән. Йә самауыры оҙон итәккә эләгеп, ҡолап китер, эҫе һыуға бешерер. Аллам һаҡтаһын инде. Тағы ла шуны әйтәйем әле. Өйөн ҡалмалап тотҡан ҡыҙ эләгеп ҡуймаһын, тикшереп, ҡарап ҡына ал.

Әбей ҡыҙып-ҡыҙып аҡыл өйрәтергә тотоноп китте. Ҡулын бәйләп торған Нәғим “пырх” итеп көлөп ебәрмәҫ өсөн иренен тешләп ҡотолдо.

– Ярай, инәй, кәләште иң тәүҙә үҙеңә алып килеп күрһәтермен. Үҙең һайларһың. Кеше бөтәһен дә күреп, белеп тора икән дәһә.

– Шулай ул. Һеҙ бит икегеҙ ҙә уҡыған. Рәйҙә тирә-яҡта бер һылыу. Ата-әсәһе, туғандары бына тигән. Миңә зат та килеп сыға ул әсәм яғынан. Тәрбиәле ҡыҙға оҡшаттым ул мин уны. Бер көн ҡойоға һыуға унан һуң барғайным. Артынан ҡойо таҙа ҡалған, буръяҡланмаған. Биҙрә тыҡмай, бисмиллалап, ижау менән генә алғаны күренде. Атыу ҡайһы берҙәренең артынын барһаң, һыу таҙарғанын көтөп бер булаһың.

– Шулаймы?

– Ы-ы. Әгәр ул ҡараҡай һылыу осрамаһа, үҙемдең өлкән ҡыҙымдың ҡыҙын димләрмен тигәйнем әле. Гурытта шитауатҡа уҡып ята. Шитауат ни, гулый ғына аҡса инде ул, әйтәгүр. Һинең жалауанйаң, уның жалауанйаһы. Икегеҙҙекен ҡушһаң, һай-һай, бына тигән өй һалып, деврәниндәр һымаҡ йәшәп ятыр инегеҙ. Ейәнсәрем дә һып-һылыу ғына ул. Ярай, үҙең тапҡас ни.

Әбейҙең көнө буйына йыйылып киткән хәбәрҙәрен тыңлап, көлә-көлә сәй эсеп алғас, Нәғим дәрес әҙерләргә ултырҙы.

Ата-әсәһе ҡаршы булмаһа, анау егете эш боҙоп ҡуймаҫ элек өйләнеүҙе тиҙләтергә кәрәк булыр, тигән ҡарарға килде Нәғим ул көндө.

Эпилог

 

Нәғим ҡарт ҡыйырын тешләп ашап ҡараған икмәген ҡәҙерләп төрөп һалып ҡуйҙы.

– Шөкөр, икмәккә туйындыҡ!

Йомшаҡ креслоһына барып ултырып, өйгә күҙ йүгертте. Стеналарҙа үҙе яҙған картиналар, ҡатыны менән икеһенең, улы, ҡыҙының, ейәндәренең ҙурайтылған фотоһүрәттәре, Маҡтау грамоталары эленгән. Картиналарының күбеһен бүләк итте. Урта мәктәптә, мәҙәниәт йортонда, балалар баҡсаһында уның төрлө-төрлө һүрәттәре урын алған. Ана Рәйҙәһенең портреты. “Фәтихыч, бала сағыңа ҡайттыңмы? Малайҙарҙан күреп, икмәк кимерҙеңме?” – тип көлөп ҡарай төҫлө.

“Их, Батталовна, ҡыйыу бөркөтөм, тип өндәшеүҙәреңде, күпертеп һалған икмәктәреңде һағындым, йәшәй бирмәнең, иртә ҡуҙғалдың. Әлдә күрше малайҙар бар, улар менән күңелле итеп һөйләшеп алам. Үҙебеҙҙең, үҙең әйтмәшләй, бөркөт балалары, ҙурайышып бөттө. Ҡарағай һымаҡтар, иншалла. Бына бит, өс ейәнебеҙ, ейәнсәребеҙ менән төшкән фотобыҙ иң түрҙә тора. Ана, туғанымдай күреп яратҡан директорым Рәйсә Йомағол ҡыҙының портреты. Беҙ уға, ул беҙгә ҡунаҡҡа йөрөштөк. “Бәпәйем” тип ярата ине ул мине. Изге күңелле апайыбыҙ булды.

Тиҙҙән балалар килеп етер. Иртәгә һиңә 80 йәш тулыр ине, Рәйҙәкәйем. Илле йыл бергә татыу ғүмер иттек. Һиңә барып ҡайтабыҙ йылдағыса. Минең әле күрер көндәрем, йөрөр юлдарым бөтмәгән, ахырыһы. Яҙышам, яҙам, Рәйҙә. Ғүмер юлымды, бала сағымды, икәүләшеп эшләгән мәктәп, ауыл тормошонда ҡайнап йәшәүебеҙ тураһында бәйән итәсәкмен. Урта мәктәптә утыҙ йыл директор булып эшләүемде, һинең атҡаҙанған уҡытыусы булыуыңды, ул һәм ҡыҙыбыҙҙың да абруйлы уҡытыусылар икәнлеген, ейәндәребеҙ тураһында яҙам. Һуғыш йылдарында беҙҙең кеүек ыҙалыҡ күреп үҫкән тиҫтерҙәрем яҙмышын иҫкә төшөрәм. Ҡустымдың матур ғаилә ҡороуын, төҙөүсегә уҡып, прораб булып, Магнит ҡалаһының күп йорттарын төҙөүҙә ҡатнашыуы тураһында, йәндәй күргән дуҫтарыбыҙ – абруйлы уҡытыусылар Юлай менән Ғәлимәне лә онотмайым. Ҡалала йәшәһәләр ҙә, ауылда йыш булалар. Ғүмеребеҙҙең иң һоҡланғыс дәүере ошо ауылда үтте, Рәйҙәм”.

Нәғим Фәтих улы шулай күңеленән һөйләшә-кәңәшләшә яҙа башлаған хәтирәләр дәфтәрен ҡулына алды.