Ауылдан сыҡҡан миллионер Повесть (2) Сауле Досжан

Мәктәп буҫағаһы аша атлағанда

Йәй еткәс, әсәһе:
– Көҙөн һин мәктәпкә бараһың, беҙгә әҙерләнергә кәрәк, – тине Йомартҡа.
Мәктәпкә кәрәк-яраҡ алыу өсөн бер һарыҡты һатты. Көндәрҙең береһендә, колхоз эшенән бушағас, улы менән район үҙәгендәге әйбер баҙарына юлланды. Йомарттың шул тиклем күп кеше йыйылған бындай баҙарҙы күреү түгел, хатта ишеткәне лә юҡ ине. Өҫтәлдәр рәт-рәт итеп ҡуйылған, уларҙа төрлө туҡымалар ята, өҫкә матур кейемдәр эленгән, өҫтәл аҫтында аяҡ кейеме теҙелеп ҡуйылған.
Әсәһе барыһын да һорай, һәр нәмәне ҡулына ала, ә һуңынан улын үҙе менән алып, артабан ҡарай. Икенсе рәттәрҙә китаптар һәм дәфтәрҙәр, мәктәп кәрәк-яраҡтары өсөн сумкалар, уларҙы арҡала йөрөтөргә, ҡулда тоторға мөмкин. Ҡыҙыл-йәшел ҡәләмдәр, шулай уҡ уҡыу өсөн тағы әллә нимәләр, уларҙың исемдәрен хатта Йомарт белмәй ҙә. Әсәһе бөтә баҙар кәштәләрен урап сыҡҡас, тағы баяғы урынға килеп,

Малай асыҡҡайны. Әсәһе буш өҫтәл янына килеп әйберҙәрен ултырғысҡа ҡуйҙы ла:
– Мин ашарға алып киләм, ә һин был әйберҙәрҙе ҡарап тор, – тип, кешеләр сыҡҡан урынға инеп китте.
Бер аҙҙан ул тулы батмус менән килде. Икеһе лә ныҡ асыҡҡайны, шым ғына ашай башланылар. Ашап туйғас, әсәһе:
– Йоматай, һин ҙур егет булдың хәҙер, яҡшы уҡы. Һин һатыусының нимә тип әйткәнен ишеттең бит: уҡыу бик кәрәк. Һин уҡы! Һәм яҡшы уҡы. Беҙ уҡымағанға ла атайың менән һарыҡ көтөүе артынан йүгерҙек. Һин уҡып, начальник булып, матур сумка йөрөтөргә тейеш! – тине. Уның тауышы, “был һүҙҙәрҙе онотма” тигәндәй, ялбарыулы сыҡты.
Әсәһенең үтенесен аңлаған малай:
– Әсәй, мин яҡшы уҡырмын, начальник булырмын! – тип ҡәтғи әйтте. Әйтерһең дә, ул был һүҙҙәрҙе күптән өйрәнгән.
– Амин! Маҡсатыңа иреш, – тине әсәһе ҡәнәғәт ҡараш менән.
Улар яҡшы итеп тамаҡ туйҙырып, ял итеп алғас, автобусҡа билет алды. Ултырғыс аҫтына тоҡсайҙарҙы тығып, уңайлы итеп ултырҙылар. Бына ул әсәһе янында тәҙрәнән тирә-яҡты күҙәтеп килә. Иңгә-иң терәшеп торған бейек тауҙар, әйтерһең дә, йүгереп, автобустары менән ярыша. “Ниндәй бөтмәҫ-төкәнмәҫ тауҙар. Их, шуларҙың башына менергә ине!” Ул хыялға бирелә-бирелә ҡояш нурҙарына иҙрәп йоҡлап киткәнен дә һиҙмәне.
– Йомарт, тор! Ҡайтып еттек. – Малай әсәһенең тауышына уянды.
Әсәһе көнө буйы колхоз эшендә йөрөп, төндә һуң ғына ҡайта. Йомарт самауырҙы ҡайнатып көтөп тора. Бәләкәй балта менән мейескә утын ҡырҡып ала. Унан ҡаҙанға һыу ҡойоп, ут тоҡандыра, әсәһенә йыуыныу өсөн һыуҙы йылыта. Әсәһе уны һәр ваҡыт “шырпы менән һаҡ бул" тип киҫәтә. Ҡайһы берҙә әсәһе ҡаҙанға йоҙроҡ ҙурлығындағы ит һалып, һыу ҡоя ла уға көндөҙ утты тоҡандырырға ҡуша. Ошо эштәр менән мәшғүл булып, ул бүтән балалар кеүек иркенләп уйнай ҙа алмай. Күрше балалар убаға менеп уйнайҙар. Ишәк сабыштары үткәрәләр, әтәс һуғыштары ойошторалар, төнгә тиклем өйҙәренә инмәйҙәр. Ҡайһы берҙәренең ҡаланан ағалары алып килгән велосипедтарында ярышалар. Улар ут тоҡандырыу, һыу йылытыу түгел, хатта уйындан ҡайтҡас, әҙер һыу менән дә йыуынып тормай карауаттарына ҡолай. Уларҙың әсәйҙәре, апай-һеңлеләре ашарға әҙерләй, ә өләсәйҙәре: "Аҡыллым, ошоно аша инде!” – тип ялына.
Бына йәй ҙә тамамланды, көҙ етте. Йомарттың тормошондағы иң тулҡынландырғыс мәлдәрҙең береһе – беренсе уҡыу көнө яҡынлашты. Әсәһе Йомарттың мәктәп кейемдәрен үтекләп, ултырғыстың артына элеп ҡуйҙы. Көндөҙ күршеһе Адилкан ағай сәсен киҫте. Элек уны бритва менән ялтас итеп ҡырып ташлаһа, бөгөн:
– Йомарт, һин хәҙер егет булдың, – тип сәсен зырылдап торған машинка менән матур итеп алды.
Өйгә ҡайтҡас, ул көҙгөлә сәстәре матур итеп ҡырҡылған һәм йылмайып торған ҡара малайҙы күрҙе.
Малай тәүге көндө, рюкзакты алып барырғамы икән, унда ниндәй китап һалырға икән, тигән уйға ҡалды. Әсәһенең аҡылы етеп, шул уҡ көндө уҡытыусы булып эшләгән олатаһының килене Ырысалдыға барҙы. Баҡтиһәң, беренсе көндә бер нәмә лә алырға кәрәкмәй, тик мәктәп формаһында сәғәт унға тиклем килергә кәрәк.
Ул көндө әсәһе иртүк тороп казанжапай бешерҙе. Йомарт эҫе икмәкте май яғып ашап, сәй эсте лә матур кейемдәрен кейә башланы. Әсәһе уның нисек ҡупшы итеп кейенгәненә ҡыуанып ҡарап торҙо.
– Һинең уҡытыусыңа, моғайын, сәскәләр кәрәктер, – тине ул һәм ихаталағы йәй буйына ҡараған алһыу сәскәләрҙе ҡырҡып, ялтырап торған ҡағыҙға төрөп, матур букет эшләне.
Ҡара костюм, аҡ күлдәк, ҡара туфли кейеп, ҡулына ҡыҙыл-һары төҫтәге букет тотҡан Йомарт әсәһе менән мәктәпкә китте. Мәктәп алды уның йәштәге балалар, үҫмерҙәр менән тулы ине. Ата-әсәләр, уҡытыусылар бер-береһен сәләмләй. Ҡапыл ҡыңғырау шылтыраны. Төрлө яҡтағы кешеләр ишек төбөндә йыйылды. Ырысалды апай уларҙы күреп ҡалды ла ҡулын болғап үҙенә саҡырҙы. Уны күреп ҡалған әсәһе Йомартты уның яғына алып китте. Ырысалды апаһы уның тиҫтерҙәрен, уларҙың ата-әсәләрен йыйып:
– Балалар, мин һеҙҙең беренсе уҡытыусығыҙ буласаҡмын! Һеҙ мине “апай” тип атарһығыҙ, – тине.
Улар ауылға күптән түгел генә күсеп килгәнлектән, күптәрҙе белмәй ине. Бөтә ауылда иң яҡын туғаны – олатаһының йорто. Әсәһе һәр ваҡыт: «Минең бөтә ғаиләм белемле, бер киленем – уҡытыусы, икенсеһе – табип, ә ағайым – бухгалтер», – тип маҡтанды.

Йомартҡа ҡара костюм, аҡ күлдәк һайлап алды. Ул шаршау артына инеп, бөтә кейемде кейеп ҡарай башланы, тик салбар балаҡтары оҙон булып сыҡты.
– Эй, ҡыҫҡартырға мөмкин, бала тағы ла үҫә, оҙонораҡты алыу яҡшыраҡ, – тине.
Костюмдың еңдәре лә оҙон булып сыҡты. Һатыусы ла нимә әйтергә кәрәклеген таба.
Әсәһе:
– Йомарт, һин бит үҫәһең, – тигәнгә, малай, үҙен инде өлкән кеше итеп тойоп, башын һелкте. Тағы ла салбар костюмы бик оҡшаны, ауыл советы рәйесенекенә оҡшап тора. Күлдәге лә аҡ, матур.
Әсәһе:
– Ике күлдәк бирегеҙ, уларҙы алмаш-тилмәш кейәсәк, – тигәс, ул шатланып, ҡулдарын сәпәкәйләй башланы. Уның ҡара туфлийы, кедаһы ниндәй матур!
Ахырҙа ул әсәһе менән сумкалар, китаптар, дәфтәрҙәр һатылған урынға китте. Наҙан, ярлы ҡатын беренсе класҡа барған балаға ниндәй әйберҙәр кәрәклеген ҡайҙан белһен инде. Ул һатыусынан:
– Һеңлем, быйыл балам мәктәпкә барасаҡ, уға кәрәкле китаптар, дәфтәрҙәр бирегеҙ әле, – тине ялбарып.
Ҡаштары буялған, сәсе заколка менән йыйып ҡуйылған һәм күршенең ҡыҙы һыйыры кеүек йәйелеп киткән һимеҙ ҡатын бик тәкәббер булып сыҡты, хатта иҫәнлекте лә алманы. Әйтерһең дә, ул һатыусы түгел, ә колхоз идарасыһының ҡатыны.
– Ниндәй мәктәпкә бара? – тип һораны саҡ ишетелерлек итеп.
– Беренсегә... беренсегә бара, – тине әсәһе.
– Ниндәй мәктәпкә бара, тип һорайым. Урыҫ, ҡаҙаҡ йәки уйғыр мәктәбенәме? – тип ҡысҡырҙы һатыусы.
– Ул ҡаҙаҡ улы, – тине әсәһе һәм ҡаҙаҡҡа оҡшағанмы тигәндәй, Йомартҡа ҡарап ҡуйҙы.
Бәләкәй, ҡармаҡ танау осо тирләп киткән ҙур башлы Йомарт тирә-яғына аптырап ҡараны. Башындағы зәңгәр козыректан ҡолағы тырпайып тора. Баҙарға барыу хөрмәтенә кейгән зәңгәр күлдәгенең өҫкө төймәләре асыҡ, ә нәҙек муйыны тағы ла оҙонораҡ күренә. Турғайҙыҡы кеүек ялтырап торған күҙҙәре менән ул дәү, ерән ҡатынға ҡарай.
– Ярай, тимәк, ҡаҙаҡ класына, – тине лә ул шаршау артына инеп китте. Бер аҙҙан китаптар, дәфтәрҙәр алып сыҡты.
– Был китап менән дәфтәр беренсе класҡа яҙыу, мәсьәләләр сисеү, һүрәт төшөрөү өсөн. Һеҙгә тағы ручка, төҫлө ҡәләмдәр, буяуҙар кәрәкме? – тине ул.
– Кәрәк булған бөтә нәмәне бир, ҡәҙерлем. Беҙ магазин булмаған таулы ерҙә йәшәйбеҙ. Кәрәк-яраҡтарҙы ҡапыл ғына таба алмаҫбыҙ, – тине әсәһе.
Һатыусы шаршау артына инеп, тағы бер нисә әйберҙе сығарҙы:
– Сумка кәрәкме? – тип һораны ул нескә тауыш менән. Ул, күрәһең, арығайны.
Йомарт арыған ҡыҙыл йөҙлө ҡатынға ҡарап: “Минең әсәйем биш-алты китап ҡына түгел, быҙауҙарҙы, һарыҡтарҙы, кәзәләрҙе аҙбарҙан өйгә һөйрәп алып ингәндә ых та итмәй”, – тип уйлап, әсәһенең көслө булыуы менән ғорурланып ҡуйҙы.
– Әлбиттә, кәрәк! Йоматай, ниндәй сумканы алаһың? – тип улына ҡараны.
Йомарт алға ынтылды, ниһайәт, уға үҙенә нимәлер һайлап алырға рөхсәт итәләр. Ул мәктәптән рюкзактар менән ҡайтып килгән ауыл балаларына көнләшеп ҡарай ине. Малай үҙ-ара көрәшеп ҡайтҡан балаларҙы күҙ алдына килтерҙе. Ә сумка менән йөрөгәндәр көрәшер алдынан уны юл ситендә ҡалдыра, ә һуңынан эҙләп бер булалар. Ул шунда уҡ:
– Рюкзак, – тине.
– Нимә? – тип аптырап һораны әсәһе, уға ҡарап.
– Рюкзак кәрәкме? – тине ерән ҡатын, өҫкә беркетелгән сумканы ырғаҡ менән төшөрөп.
– Арҡаға аҫып йөрөй торған сумкамы? – тине әсәһе үҙ телендә, уның әллә күпме кеҫәләренә ҡарай-ҡарай. Ниңә һиңә, ағайың кеүек, сумка һатып алмаҫҡа? – тине ул, өҫкө ҡаттағы портфелде күрһәтеп.
– Был бит портфель! Уны начальниктар ғына йөрөтә, – тине тәкәббер һатыусы, уның әсәһен мыҫҡыл итеп.
– Минең улым да уҡыясаҡ, начальник буласаҡ, – тип әсәһе уға ҡаршы яуапланы.
Ысынлап та, әсәһенең үҙ һүҙлелеге бар, ул, кәрәк саҡта үҙ фекерен әйтә белә.
Һатыусы әйберҙәрҙе өндәшмәй генә рюкзак эсенә тултырҙы, счет менән иҫәпләп хаҡты әйтте.
– Бәләкәй баланың әйберҙәре шул тиклем ҡиммәт торамы? – тип ғәжәпләнеп һораны әсәһе.
– Эйе! Белем алыу бик мөһим, шуға күрә кәрәк-яраҡтар ҙа ҡиммәт, – тине ерән күҙен дә йоммай.
Һатыусы менән бәхәсәләшеү бер ни ҙә бирмәйәсәген аңлап, әсәһе шым ғына аҡсаһын сығарып бирҙе лә сумкаһын алып ситкә китте. Йомарт аяҡ кейемдәре һалынған тоғон тотоп әсәһенең артынан эйәрҙе. Улар баҙарҙың икенсе яғындағы бинаға инде. Эстә кеше күп ине. Ишек эргәһендә үк танауға тәмле еҫтәр килеп бәрелде.

Уҡытыусы килене Ырысалды ине.
Атаһының берҙән-бер туғаны Муҡан бабай әсәһен бригадирҙан яҡлашып, уларға өй алып биреү өсөн тырышты. Баштарына бәлә килгәндә ярҙам иткән был кешене туғаны тип һанай, һәр осрашҡан һайын Йомарт уның менән ҡул биреп күрешә. Әле лә:
– Һин Жолдыбайҙың улымы, Йомартмы?! – тип дәртләндереп ебәрҙе.
Әсәһе ҡайнағаһы менән һәр ваҡыт баш эйеп иҫәнләшә. Бер ваҡыт өләсәһе быны күреп ҡалды ла:
– Жибек, ире үлгән ҡатын былай иҫәнләшергә тейеш түгел, ул кейәүгә сыҡмаған тип иҫәпләнә, – тине ул әсәһенә.
– Минең Жолдыбай үлмәгән! Һәм уның вариҫы булғанға тиклем үлмәйәсәк! Был кеше Жолдыбайҙың берҙән-бер туғаны, – тип иланы ул. Шул ваҡыттан алып малай Муҡан бабайҙы тағы ла нығыраҡ ярата башланы.
Ҡайһы берҙә ул атаһын һағына. Атаһы үлгәндә уға биш кенә йәш ине. Ул ябыҡ атаһының йәйләүҙәге тирмәгә иңкәйеп йә инеп, йә сығып йөрөгәнен хәтерләй. Ул үҙенең ҡояштан ҡыҙған ҡулдары менән сәсһеҙ башын һыйпап әсәһе менән һөйләшә. Һуңыраҡ, атаһы ауырый башлағас, Йомартты үҙенә саҡыра, башын һыйпай, маңлайынан еҫкәй торғайны.
Шулай итеп, Йомарт Жолдыбаевич беренсе класта хәрефтәрҙе өйрәнде. Исемдәрҙе еңел генә хәтерендә ҡалдырып, тиҙ генә отоп алһа ла, тәүге тапҡыр ручка тотҡанда бармаҡтары бөгөлмәй аптыратты. Ҡайһы бер балалар бөтә нимәне белә, хәрефтәрҙе яттан белә, хатта уларҙың яҙыуы ла матур. Баҡтиһәң, уларға хәрефтәрҙе мәктәптә уҡыған ағайҙары, апайҙары өйрәтә икән. Хатта күршеләрҙең балалары уйнағанда ла Йомартты саҡырмайҙар, сөнки уларҙың һәр береһе үҙенең ҡустыһы йәки һеңлеһе менән уйнай. Йомарт: "Шейшен менән Бейшенға рәхәт, уларҙың һеңлеләре бар, бергә уйнайҙар. Ни өсөн мин яңғыҙ, минең менән бер кем дә уйнамай, бер кем дә мине уҡырға өйрәтмәй», – тигән ҡайғылы уйҙарға бата. Эштән арып ҡайтҡан әсәһе: “Уҡыуың нисек? Дәрестәреңде эшләнеңме?“ – тип һорай ҙа шуның менән вәссәләм.
Әлбиттә, ул уҡыясаҡ! Башҡаса нисек булһын!
Йомарт айырыуса Әсә теле менән математика фәндәрен ярата. Һандарҙы таный, йөҙгә тиклем һанай белә. Йыр дәресе, физкультураны ла ярата. Ә өйҙә һарыҡтарҙы, быҙауҙарҙы ашата, эсерә, әсәһе ҡайтыуға сәй ҡайната, мейескә ут яға. Өй эштәренән бушай алмай, балалар менән уйнай алмаһа ла, мәктәптә ныҡ оҡшай уға.
Бер ваҡыт Ырысалды апай: “Йомарт, иртәгә әсәйең миңә килһен”, – тине. Быны ул әсәһенә әйткәс:
– Эй, йүнһеҙ, һин, моғайын, мине яҡшы уҡыйым, тип алдағанһыңдыр, ә үҙең өлгәшмәйһеңдер. Уҡытыусы атай-әсәйҙәрҙе балаһы тәртипһеҙ, насар уҡыһа йәки берәйһе менән һуғышһа ғына саҡыра, – тип унан һорау ала башланы.
– Юҡ, әсәй, мин бер кем менән дә һуғышманым. Дәрестәрҙе эшләйем, – тип Йомарт аҡлана башланы.
Шуға ҡарамаҫтан, әсәһе йоҡлап киткәнсе кәйефһеҙ йөрөнө. Иртәгеһенә ул үҙе улы менән бергә мәктәпкә китте. Бик иртә килгәнлектән, улар уҡытыусыны, башҡа балаларҙы көтә башланы.
– Һин ҡайҙа ултыраһың? – тип һораны әсәһе.
– Ошо партала.
– Һинең яныңда кем ултыра?
– Сайра.
– Ул кемдең ҡыҙы?
– Белмәйем, уның исеме Сайра, – тип ҡабатланы ул.
Йомарт әлифбаны, яҙыу дәфтәрен өҫтәлгә сығарып һалғас, әсәһе дәфтәрҙе асып ҡараны һәм тигеҙ итеп яҙылған матур хәрефтәрҙе күрҙе. Һуңынан әлифбаны асты ла хәрефтәрҙе һорай башланы. Йомарт бөтәһен дә дөрөҫ әйтте.
– Һин бит бөтәһен дә беләһең, яҙыуың тигеҙ. Ни өсөн мине саҡырҙылар икән? Моғайын, һин нимәнелер йәшерәһеңдер...
Класҡа балалар килә башланы, барыһы ла уның әсәһе менән матур итеп иҫәнләште. Сайра ла килгәс, Йомарт янына килеп ултырҙы.
Әсәһе унан:
– Һин кемдең ҡыҙы? – тип һораны.
– Жалалдың, – тине Сайра, әсәһенең күҙҙәрен тура ҡарап.
– Ниндәй Жалалдың?
– Йылҡы ҡараусы.
– Ә-ә-ә.
Шул мәл класҡа журнал менән сумка тотҡан Ырысалды апай килеп инде. Балалар урындарынан тороп, хор менән уны сәләмләне. Ошо мәлдә уҡытыусы Йомарттың әсәһе урынынан ҡалҡыуын күрҙе лә:
– Апай, килеп яҡшы иттегеҙ, – тине матур итеп йылмайып.
– Нимә булды? Йомарт берәй эш боҙҙомо әллә? – тип һораны әсәһе, түҙемһеҙләнеп.
– Юҡ, Йомарт – өлгөлө уҡыусы. Мин һеҙҙе бер эш буйынса саҡырҙым, әйҙәгеҙ, сығайыҡ әле, – тине лә ул ишеккә табан ыңғайланы.
Улын маҡтағаны өсөн әсәһенең кәйефе бер аҙ күтәрелде, ул уҡытыусы артынан эйәрҙе. Уҡытыусы йылмайып, мәктәп йыйыштырыусыһы пенсияға сыҡҡанын, директор менән һөйләшеп, урынына уны эшкә алыуын һөйләне. Ул үҙе ғариза яҙырға тейеш икән, шуға саҡырғандар. Директор риза булып, уға киләһе ай башынан эшкә сығырға ҡуштылар.
– Һин яҡшы уҡыйһың, тип әйттеләр, ҡыуандым. Мин хатта һин кем менәндер һуғышҡанһыңдыр, тип уйлағайным... Үҙең бер кемде лә туҡмама, әгәр ҡул күтәрһәләр, ҡарап торма! – тине әсәһе ул көндө Йомартҡа.
Әсәһенең был һүҙҙәрен иҫенән сығарманы Йомарт.
Бөтә балалар ҙа мәктәптән үҙәк урамдан ҡайта. Көндәрҙең береһендә мәктәптән ҡайтышлай Имаш менән Кайраш уға бәйләнә башланы: “Ниңә һин беҙҙең урамдан киләһең? Һинең өйөң ауыл ситендә урынлашҡан, һин дә ситтә йөрөй. Был таҙа урам яҡшы йорттары булғандар өсөн. Үҙеңдең насар урамыңдан йөрө! – тинеләр ҙә уны ике яҡтан да этеп ебәрҙеләр.
Был ҡасабала берҙән-бер асфальт һалынған урам. Әсәһе Йомартҡа: "Ошо юлдан йөрө, кейемеңде бысратма. Өй яғына еткәс кенә боролорһоң”, – тигәйне. Шуға ул да бүтәндәр менән ошо юлдан йөрөй. “Үҙеңдең насар урамыңдан йөрө!” тигәндәре Йомарттың ғәрлеген килтерҙе һәм ул асыуынан Имашҡа аяҡ салғанын һиҙмәй ҙә ҡалды. Малай әллә ҡайҙа осоп барып төштө. Шул мәл, Имашты яҡлашам тип, уға Кайраш килеп йәбеште. Йомарт уның яғаһынан эләктереп аяҡ салғайны, икәүләшеп күләүеккә барып төштөләр. Шунан Имаш сумка менән Йомартҡа килтереп һуҡты. Ә Йомарт Кайрашҡа йоҙроғо менән елләне. Ә ул тибеп ебәрҙе...
Ул өйөнә бысранып, танауы ҡанап ҡайтып инде. Быны әсәһенә күрһәтергә теләмәһә лә, ул өйҙә ине. Әсәһе барыһын да һораша башлағас, ул нисек булды шулай һөйләп бирҙе. Иртәгеһен улар бергә мәктәпкә килде. Дюйсендың, Имаш менән Кайраштың ата-әсәһен саҡырҙылар. Оҙаҡ ҡына һөйләшкәндән һуң улар ата-әсәләре, уҡыусылар алдында бер-береһенән ғәфү үтенде.

Дауамы бар