Ғүмер оҙонлоғо көн Повесть(8, аҙағы) Гүзәл СИТДИҠОВА

КИНДЕРҘЕ ЕБӘК ИТЕҮ

...– Бажа, тор, нимәңде ҡарап, ҡыбырламай ятаһың унда.
Атаҡ, Таҡыйулла нишләп йөрөй бында. Ул бит былтыр уҡ оҙатылғайны, башҡа фронтта булырға тейеш. Сибәғәт ҡыйынлыҡ менән күҙҙәрен асты. Юҡ, бер кем дә юҡ. Ҡояш ҡына байыу яғына киткән. Әллә сығып киләме икән. Иҫе буталанды инде. Бажаһының тауышын ап-асыҡ итеп ишеткән кеүек булғайны ла.
Балдыҙына ҡушаҡ итеп уны үҙе һайлағайны еҙнә кеше. Ҡәйнәһе ҡыҙына ун алты тулыр-тулмаҫтан ҡолағына төшөрә башлағайны инде:
– Кейәү, хәҙер ғаиләлә ир затынан һин иң олоһо, Көнһылыуҙы яҡшы ғына затҡа урынлаштырыу яғын хәстәрләйек әле. Кәзәнең маллығы, бажаның туғанлығы, тиһәләр ҙә, бер тупта йәшәргә бит. Яҡшы кеше тура килһә, үҙеңә ҡусты кеүек булыр, яңғыҙ-ялпы көн иткән ише түгел инде.
Заманы шул ине бит, балдыҙынан йәшерәктәрҙе лә тиҙерәк “хужалы” итергә тырышып ҡына торҙолар.
Өфөлә Бөтә башҡорт эшсе-крәҫтиән ҡатын-ҡыҙҙар съезы, йәнә өс йылдан Бөтә башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары ҡоролтайы үткәрелгәне, Иҙелбашынан да делегаттар булғаны ишетелеп ҡалды. Был хаҡта әлеге комсорг Нур хәбәр еткергәйне. Өйәҙҙән ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары менән шөғөлләнгән бер ҡатын килеп, бисә-сәсәне йыйып, хәҙергеләр әйткәнсә, ҡара халыҡты ағартыу менән шөғөлләнеп тә ҡайтты. Комсорг өйҙән-өйгә саҡырыусылар ебәреп, шул съездарҙа үҙе ҡатнашҡан делегатка килерен хәбәр иттерҙе.
Һәжәр ҙә барғайны осрашыуға. Әхирәттәренең кеме менәндер үпкәләшкән Көнһылыу уның менән осрашмаҫ өсөн өйҙә тороп ҡалды. Көндөҙ үҙенә күлдәк тә бескәйне, шуны тегәм, башым да ауыртып тора, тип һылтауланы. Ҡул эшенә оҫта ул. Бәйләмгә тотонһа туҡтай белмәй, хатта эңер-меңерҙә лә энәләренә ҡарамай ҙа, бер күҙен дә төшөрөп ҡалдырмай ыратыуын ғына белә.
Йыйылышҡа тәүләп килеүе ине Һәжәрҙең. Элекке мәсеттән ҡороп алынған клубта әүҙемселәр ҡулы менән эшләнгән оҙон эскәмйәләр теҙелеп киткән. Бер яҡ ҡабырғаға ҡайҙандыр табылған плакат ҡағыҙына урыҫ хәрефтәре менән “Ызрастуй” тип яҙып элгәндәр. Һәжәрҙең ликбезда алған тиклем генә ғилеме быны аңларға етмәй әле. Партком секретары Самарин ғына килеп инеү менән күреп ҡалып:
– Ҡағыҙҙы әрәм иткән, йүнһеҙ, – тип һөйләнә-һөйләнә тартып алды.
Урыҫ булһа ла, башҡортса бешә генә ул. Эшкә ебәрелгән йылы был һәләтен йәшереп йөрөгән әле. Шунан бер мәл диләнкәгә йыйылыш үткәрергә килгән дә ул көндө аш бешерергә тейешле нәүбәтсе, халыҡ йыйылғансы, усаҡ янына сәй эсергә саҡырған икән. Янында бер ауылдашы ла булған. Былар дисәтниктең, лесниктың, иптәштәренең ҡыйыҡ-мыйыҡтарын барлап ҡытҡылдашҡанда, көлкөһө килһә лә, Пётр Иваныч битараф ҡына төҫ менән тыңлаған.
Уның үҙе менән дә булыша башлағас, тыңлап ултырған-ултырған да:
– Һм... – тип ҡуйған, имеш.
– Ҡара, был аҡҡолаҡтың әллә тәртәһе һирәк инде, – тип бер-береһенә ҡарашҡандар, ти теге ике иҫәүән.
Мыйыҡ аҫтынан йылмайып, хәҙер инде ауылда бер лаҡапҡа әйләнгән яуабын биргән:
– Ышту һеҙ, егеттәр, һирәк кенә түгел, сәпсим юҡ.
Хәҙер бына берәй сетерекле хәл килеп сыҡтымы, уға йүгерәләр: ғәҙел дә, кешелекле лә, белекле лә, беләкле лә, тиҙәр.
Мөнбәр урынына сәхнә әтмәләгәндәр. Уның өҫтөндә ҡыҙыл ситса ябылған дәү өҫтәл. Артына ауыл оҫталары яһаған ултырғыстар теҙелгән. Берзидиүм тигән нәмә һайлап, шунда ултырттылар. Ҡәҙимге үҙ ауылы камсамулдары, барткум, өйәҙҙән килгән йәнә ике кеше булып сыҡты быныһы. Сиклатар, берсиҙәтел тигәненә лә тауыш бирҙерттеләр.
– Ҡыҙҙарҙы нығынып бөтмәгән көйө кейәүгә бирергә ашығалар беҙҙә, – тип һөйләп китте делегатка. – Элек бының сәбәбе лә бар ине: ҡыҫҡа ғүмерлебеҙ бит, йә һуғыш, йә эпидемиялар ҡырып тора. Ауыр шарттарҙа йәшәгәс, үҙебеҙ ҙә оло йәшкә етә алмайбыҙ. Үҙ-үҙеңде һаҡлау инстинкты тип атала был.
Таныш булмаған һүҙҙәрҙән аңшайышҡандарын күреп, ниндәй аудиторияла икәне ханымдың башына барып етте, ахыры. Йылмайып, аңлатырға тотондо:
– Эпидемия – шул уҡ һалыу инде, берәй йоғошло ауырыуҙың ныҡ таралып киткәне. Ваба, тағун кеүек. Инстинкт тигәнен нисегерәк аңлатайым икән. Үҙ-үҙеңде һаҡлау ынтылышы, һәләте. Бына ошо һәләт юғала икән, кеше үҙенә ҡул һалыуы мөмкин.
– Тәүбә, – тиеште бисә-сәсә.
Был иң ауыр гонаһ икәнен кесе йәштән һеңдерәләр ҙә. Ундайҙарҙы зыярат эсенә лә ҡуймайҙар хатта, мәҡамы мал тояҡтары аҫтында тапалып ята. Ауыл зыяраты тышында шундай ике ҡәбер бар. Бурлығы менән даны сыҡҡан берәү, тотолоп бикләнгәс, иртәнсәк аҫылған килеш тапҡандар. Мир хөкөмө менән, уғрыларға тейеш яза тәғәйенләп, ҡулын өҙә сабырға тейеш булғандар. Икенсеһе – ире менән ҡәйнәһенең яфалауына сыҙамай ташҡын ваҡытында һыуға ырғып батып үлгән меҫкен килендеке.
Ҡолағына делегатканың тауышы яңынан килеп яғыла:
– Шуға күрә зат ҡалдырып өлгөрөр өсөн йәшләй өйләндергәндәр. Тик был йоланы дауам итеүҙән туҡтарға кәрәк, хәҙер совет власы беҙгә ирек бирҙе, тормош та яҡшырыр. Ҡыҙ балалар ҙа уҡып белем ала, үҙ-үҙҙәрен ҡарай ала. Бала ғына көйө бала ҡарап ултыра бит күптәр. Съезда Рәбиға Ҡушаева тигән бик үткер ҡыҙ сығыш яһаны, “Ҡатын-ҡыҙ – милләт әсәһе” тип әйтте. Беҙгә уҡырға, белем-һөнәр алырға, үҙ-үҙебеҙҙең хоҡуҡтарыбыҙҙы яҡларға өйрәнергә кәрәк.
Ике һүҙҙең береһендә “Ҡушаева шулай тине, былай тине” тип оҙаҡ һөйләне өйәҙ вәкиле. Сар-сор килешеп, ҡыҙҙар ҡушылып китте. Нурҙың яңыраҡ партияға ҡабул ителгән әсәһе ярһып-ярһып ауыл ҡатындарының ауыр тормошо тураһында һөйләп ташланы. Кемен – ире, кемен ҡәйнәһе рәнйетә икән. Ликбезға ла йөрөүселәр әҙ. Ҡайнар телмәрен:
– Йәшәһен сәүит власы өсөн һуғышта үлгән кешеләр! – тип тамамлап ҡуйҙы.
Быныһына гөр килеп ҡул саптылар.
Ҡәйнәләрҙе яманлай, ә үҙ киленен нисегерәк кенә йонсотмай, тиҙәр. Кеше күҙендәге сүп тә күренә, үҙеңдекендә бүрәнә лә сүп шайы түгел. Күршеләренең уның тураһында, бите менән иҙән йыуҙырта, сәсе менән урам һепертә, тип һөйләнгәндәрен яҙа-йоҙа ғына ишетеп ҡалғайны. Бәлки, үсләшеп тә, көнләшеп тә ләпелдәйҙәрҙер, ни тиһәң дә, камсург тиклем камсург әсәһе бит.
Һәжәр улай ауыҙын ҡапҡалай итеп ел уйнатҡандар, ауыл өҫтөнән юҡ-бар хәбәр йөрөткәндәр менән аралашмай. Ағыу хәтәр, ағыуҙан ғәйбәт хәтәр. Уйламағанда ҡолаҡҡа сағылып ҡуя шул.
Өҫтәлгә ҡыуыҡһыҙ кәрәсин лампаһы ҡуйылғайны. Күҙ бәйләнгәнсе уны ҡабыҙмай ғына тоттолар. Хәбәрҙәр дилбегә буйы һуҙылып киткәс, ҡабыҙҙылар. Милтә төтәй биреп быҫҡып, кәрәсинле һөрөм таратты. Ундай еҫкә өйрәнмәгән Һәжәрҙең йөрәге болғанып китте. Әлдә алдан уҡ уйлап, ингән ерендә үк эскәмйәгә ултыра һалғайны. Белдермәй генә сығып, ҡайтып китеү яғын ҡараны. Һиҙҙермәҫһең теге – күгәне майланмаған ишек сайылдап тауыш биреп һатты уныһы. Тик ҡараңғыла кем сығып киткәнен аңламай ҙа ҡалдылар, шикелле.
Делегатка килеп китеүенең шауҡымы һунарсыға ҡағылды. Хәҙер ике бисә менән йәшәргә ярамай, тип береһен айырырға ҡушҡандар. Айырмаһаң, яңы закон буйынса хөкөмгә тарттырабыҙ, тигәндәр. Йәшерәк ҡатынын ҡайтарған теге.
– Кейһәң, кейемең килешмәй, аш яраштыра ла белмәйең, әрпешһең, атаң-әсәңә ҡайт, – тигән дәғүә белдергән ире.
Тегеһе көндәшенә ике ҡыҙын да ҡалдырып, күрше ауылға кейәүгә сыҡҡан да киткән.
Иртәгәһенә әсәһе менән һеңлеһен саҡырып, Һәжәр ни ишеткәнен бәйнә-бәйнә һөйләп бирҙе. Тик һеңлеһе иҫе китмәй, битараф ҡына тыңланы. Уны иртә кейәүгә биреүгә Сибәғәт тә бик риза түгел. Бигерәк тә яңыраҡ ҡына урам ашаһындағы текмә буйындағы урындыҡҡа йыйылышып шар-шор килешкән йәш ҡатындарҙың һүҙҙәрен үҙ ҡолағы менән ишеткәндән һуң, ашығырға ярамай, тип уйлап ҡуйғайны. Тик ҡәйнәһе өҙмәй ҙә ҡуймай, көн һайын булмаһа, көн аша шул бер хәбәрен таҡылдап тик тора.
Яҡын-тирә күршеләре ҡыҙҙарын ун дүрт-ун биштән кейәүгә биреп бөттө лә, теге меҫкендәргә иренә лә, ҡәйнәһенә лә ярарға кәрәк, мал-тыуар, ҡош-ҡорт ҡарайҙар, сабыйы тыуһа, йоҡолары ла туймай. Бишек күтәреп, бесән эшләргә йөрөйҙәр. Әле лә бәпестәрен тотоп, сығып һаҡҡандар ҙа, ана йүгерәм-бына йүгерәм тигәндәй, һеркелдәшеп кенә ултыралар.
– Уй, ҡыҙҙар, йоҡом туйып ҡалды, теге ни үлде лә ҡуйҙы ул, – тип яңғыҙы ғына килеп ҡушылған береһе һөйөнсө алғандай иғлан итте. – Илап, быуынымды ҡырҡҡайны.
– Әстәғәфирулла. Кит, шулмы шатлыҡлы хәбәр, – тип ҡулындағы бәләкәй генә йомғаҡты күкрәгенә ҡыҫып ҡаршы төштө береһе. – Минең дә йоҡом туймай ул. Барыбер бәпес кенәм иҫән булһын. Ҡурсаҡ кеүек кенә бит ул.
– Эйе, һинең әсәйең дә, һеңлеләрең дә, ҡәйнәң дә ярҙам итеп кенә тора. Ә миңә булышҡан кеше юҡ, теге албаҫты балаңды төнөн илатып, йоҡо бирмәйһең, тип сәстән һөйрәргә лә күп һорамай.
Ана шул тыныслыҡтан яҙҙырҙы Сибәғәтте. Балаһының үлгәненә хатта һөйөнөрлөк ниндәй тормош был! Өйәҙҙән үк килеп шундай хәбәр һөйләп торғастар, Һәжәренән һеңлеһенең ҡылын тартып ҡарарға һораны.
– Һылыуым, хәҙер теләгән ҡыҙҙарҙы ҡалаға уҡырға ебәрәләр, ти еҙнәң. Трактор йөрөтөргә өйрәтәләр, уҡытыусыға йә фиршелгә уҡырға була, ти. Етмәһә, ятағын да, эстепиндийә тигән аҡсаһын да бирәләр, ти. Зауытта ла эшкә алалар икән.
– Кит унан! Шулайтмай ни! Зауытта ыҙалап, тимер ташып йөрөмәһәм тағы.
– Уныһын былай ғына әйттем. Мин теге көн тыңлаған бисәкәй, хәҙер унда ла ҡатын-ҡыҙ эшләй, тигәнгә генә. Кеше көнлө түгел, үҙе аҡса таба. Кейәүгә сығып, балалы булһа ла, симийәһенә еңеллек. Б..лы йүргәк йыуырға өлгөрөрһөң әле. Бәлки, уҡырға инеп, һөнәр алырһың?
Әсәһе менән апаһына арҡаланып, иркә генә үҫеп килгән, үҙенең көйөнә генә тороуҙарына өйрәнгән һеңлеһе иһә:
– Үҙең ун алтың тулмаҫтан уҡ сыға һалдың да, мине кире һуғырға итәһеңме? Миңә тиҙҙән ун ете үк тула. Ултырып ҡалып ҡуйһам. Бер ҙә йүргәк йыуаһы тип уйламайһың әле, тубырлатып бала табаһың. Еҙнә үҙе һине ауыр эштән аралап ҡына тора, мохтаж да итмәй. Үҙе кеүек кешеһен тапһа, сығам. Уҡырға ла йыйынмайымсы. Башым эшләмәй минең уҡырға, – тип кенә яуапланы.
– Һы... Барғыһы килгәс, барһын әйҙә, – тине еҙнәһе балдыҙының яуабын ишеткәс.
Еткән ҡыҙ кейәүҙән ҡурҡамы ни... Бына кешеһен ҡайҙан табырға әле. Ҡәйнәһе әйтмешләй, бер тупта йөрөйһө була ла.
... Ә, бажаһы уятҡайны бит әле. Балдыҙына үҙе һайлаған бажаһы.
Мәшәлектекеләр электән Инйәр заводына барып, миҙгелле кәсептәрҙә ҡатнашып, аҡса эшләп ҡайтыр булған. Ул үҙе тарихты бик белеп бөтөрмәй ине. Диләнкәгә нәүбәттә килгәнендә Бәҙригә завод барлыҡҡа килеүе тураһында һорау бирҙе.
– Ағай, беҙҙең ҡатайҙар Кузьма Матвеев тигән кешегә ун һигеҙенсе быуат уртаһында уҡ Инйәр йылғаһы буйҙарын ҡуртымға биргән бит. Ул биләмәһен дача тип иғлан итә лә, унан файҙаланған өсөн түләргә ашыҡмай. Алдарға өйрәнгәндәр бит, алдап осһоҙға ер һатып алғандар, ҡуртымға алған булып йәнә оторға маташҡандар.
– Уныһы шулай, “күнтәй генә ер бирегеҙ” тип әзекәйҙәрҙе төп башында ултыртҡандар ҙа. Бер сара ла күреп булмағанмы ни?
– Ҡарттар ул ваҡытҡа әҙ-мәҙ аҡты ҡаранан айыра башлаған инде, дачаны 1801 йылда дәүләт советнигы Левашовҡа һатып ебәргәндәр. Күпмегә биргәндәрҙер, уныһы миңә ҡараңғы. Тегенеһенән Пашкова тигән байбисәгә китә. Баштан уҡ Твердышев әле был яҡта завод асырға ниәтләнгән булған. Мәғдән табылған бит. Анау ҡыҙыл балсыҡ шул тимер булғанды күрһәтә лә. Суйын сығарырға кәрәкле эзбизташ та, күмер яндырырға урмандарыбыҙ ҙа, һаллап һатырға алып китергә йылғабыҙ ҙа бар. Ана шуға Хәсән ауылы кешеләрен йылғаның түбәнерәк яғына күсергәндәр ҙә.
Быныһын Сибәғәт белә ине, йылға түбәненә күскән ауылға Яңы Хәсән тигән исем бирәләр. Ҡайһы берәүҙәр күсенмәй, шунда уҡ эшкә ҡалған.
– Беҙ шул саҡтан эшсе синыфҡа ингәнбеҙ түгелме, Бәҙри ҡустым? Ағас ҡырҡҡанбыҙ, күмер яндырғанбыҙ, суйын иретеүҙә ҡатнашҡанбыҙ, ҡыуғынға төшөп, уны һатырға алып киткәнбеҙ.
– Дөрөҫ аңлайһың, ағай, беҙ малсы ла, игенсе лә түгел, улары менән ғаиләләребеҙгә кәрәк тиклем генә шөғөлләнгәнбеҙ, борондан ошо төбәктә йәшәп донъя көткәнбеҙ. Йәйләүҙәребеҙ эргәләге тау буйҙарында ла, ситкә китеп күсеп йөрөмәгәнбеҙ. Төп кәсебебеҙ урман, ҡортсолоҡ, һунарсылыҡ булған. Заводсыларға ялланып, төрлө эш башҡарғанбыҙ. Пролетариат тип атала алабыҙ, – тип йылмайҙы Бәҙри.
Хәсәндәрҙе күсергәс, ике домна һалып, суйын иретә башлайҙар. Тирә-яҡ ауылдарҙан килеп, күмер яндырырға ялланғандар. Телефон да, 1923 йылға тар колеялы тимер юл да үткәрелгән Инйәргә.
Колхоз ойоштора башларҙан бер йыл алда ғына Сибәғәт күмер яндырыу мейестәренә әрҙәнә әҙерләргә ялланды. Эшселәр барагында йәшәп, тауар поезы менән ялға ҡайтып йөрөнө. Буласаҡ бажаһы Таҡыйулла менән дә Инйәрҙә танышты. Ул да үҙе кеүек үкһеҙ етем, әммә тыуған йорто һаҡланған, шунда йәшәй. Һыйыр ҙа тота, баҡһаң. Ҡулында ут уйнатып торған булдыҡлы егет. Холҡон да ярайһы һынаны. Уҫаллығы ла бар икән әле, тик аҡыллы уҫал. Был һыҙатына айырым иғтибар итте. Кире бөткән балдыҙын ауыҙлыҡлай алыр бажа кәрәк тә...
Бер көндө уны кәртә тоторға ярҙам итергә саҡырып алып ҡайтты. Балдыҙы барын өндәшмәй торҙо. Йә ҡәйнәһенә оҡшамай ҡуйыр был ерән сәсле, табаҡ битле, йәшел күҙле төпөшөрәк буйлы егет. Ул үҙе лә нисек ҡарар... Ауыл тирәһендә сабынлыҡ табырмын тимә, барыһының да ҡәҙимдән быуындан-быуынға күсеп килгән хужалары бар. Ҡәйнәһенең йорто әрәмә ситендә, шуның бер өлөшөн баҫыу итергә ниәтләп ботарлай бара-бара байтаҡ майҙанды таҙартып алғайны инде.
Әбекәй һиҙенеп ҡунаҡҡа һынап ҡарап-ҡарап ала, тик кейәүенә өндәшмәй. Бик күңеленә ятманы, ахыры, тип уйлап ҡуйҙы Сибәғәт. Балдыҙы ла сибәр тип әйтеп булмай уныһы, Һәжәр апаһынан ҡайтыш. Еҙнәһенә шулай тойола. Етмәһә, еңмеш, үҙ һүҙле. Тик әсәйҙәргә үҙ балаһы иң матуры ла, иң шәбе. Ҡарға ла үҙ ҡошсоғон аппағым тип әйткән, ти бит.
Тамаҡ туйҙырып алыу менән егеттәр эшкә тотондо. Сибәғәт һайғауҙар, нәҙек бағаналар, ҡуша бәйләргә сей йүкә һуйып, әҙерләп ҡуйғайны инде. Икеһе лә бер-береһен ярты һүҙҙән йә ымдан ғына аңлашып эшләгәндәрен күреп, ҡәйнәһе уң яҡ фәрештә дәфтәренә теркәп ҡуйҙы. Сибәғәт ҡулалмашҡа ярҙам итергә дуҫ-ишен дә саҡырғайны. Таҫыллы, көслө икән Инйәр егете – ҡаҙыҡтарҙы “һә” тигәнсә ултыртып, төбөн нығытып та ҡуя. Ҡәйнәһе ауыр эшкә лә ғәйрәтле бит, айран килтергән һылтау менән ныҡлығын тикшерер өсөн тегеләрҙе ҡымшандырырға маташып, тартҡылап та ҡараны. Ҡыймылдап та бирмәй. Кейәүе быны һиҙеп, өндәшмәй, мыйыҡ аҫтынан ғына йылмайып йөрөүен белде.
Бер аҙҙан айранлы көбөһөн, туҫтағын тотоп Көнһылыу ҙа килеп сыҡты. Әһә, эш бешергә самалай, ахыры... Ҡыҙын күрһәтергә булған, түрбаштан сығармай ғына тотҡайны юғиһә.
Ҡыҫҡаһы, шул йылы уҡ никах уҡытып, төшкән ереңә таштай бат, тип теләктәр әйтелеп, Инйәргә оҙатылды балдыҙы. Ҡалым да һораманы ҡәйнәһе. Ҡыҙыңа тиң кейәү килһә, ҡалым алма, тиген бир, тигәндәр ҙә. Донъя көтөрлөк тип тапҡан, тимәк.
Барыуына түгел, тороуына ҡыуан, тигән ҡарһүҙ ҙә тоғро икән. Ике-өс айҙан ҡайтты ла килде көйһөҙ кәләш. Имеш, әсәһен, өйөн һағынған, яңғыҙының көнө буйы эсе боша, әхирәттәре юҡ. Етмәһә, һыйырының имсәге ҡаты, һөтөн бирмәй, беләктәре һыҙлай. Һыу ташырға ла йыраҡ, фәлән дә фәсмәтән. Кейәүе тураһында ла әсәһе менән апаһына нимәлер әйткән, ахыры, быныһы уның ҡолағына төшөрөлмәне.
– Әле ваҡыты үтмәгән бит, уҡырға барам, – тип белдергән.
Кәләше лә ҡаты һүҙле була белә икән:
– Уҡырға башым эшләмәй, ти инең дә. Бына хәҙер бүтән ерҙәрең эшләһен. Оялмай, айырылып ҡайтып йөрөйһөң, беҙҙең йөҙҙө ҡыҙартып.
Әсәһе лә ҡыҙының ҡылығын оҡшатманы. Шулай ҙа иркәбикәһенә, кире кит, тип тә әйтмәне. Үҙ-ара килешерҙәр әле, тип уйланы. Яратһа, килеп алыр, яратмаһа инде... Уныһын уйларға ла ҡурҡты. Ҡыҙы ла ире янына ҡайтырға уйламаны, Таҡыйулла ла килеп күренмәне. Эшкә барғас, ике бажа киндерҙе ебәккә әйләндерергә һүҙ беркеткәйне шул.
Ике-өс аҙнанан еҫ яратмай, күңеле болғанып, кәйефһеҙләнеп йөрөй башланы ҡыҙы.
– Сибәғәт кейәү, бажаң күренәме ул шунда? Берәй нимә өндәшмәйме? – тип һорамай түҙмәне ҡәйнәһе.
– Әлләсе, – тигән булды тегеһе. – Хәҙер уларҙың бригадаһы Уҫманғәле яғында эшләй, беҙ Рәүәт эргәһендә. Күрешмәйбеҙ.
Һәжәре һеңлеһенең хәлен белдергәс, шулай ҙа Таҡыйулланан һөйөнсө һораны. Тегеһе үҙе лә кәләшен һағынып өлгөргәйне инде, беркеткән һүҙен боҙорға сәбәп табылды. Ул арала Көнһылыу үҙен ауылда ҡағынды ҡаҙ хәленә ҡуйғанын аңлай башлағайны. Ир ҡаҡҡанды мир ҡағыр, ти. Уны үҙе ташлап ҡайтҡан, тип уйлайҙармы ни, ҡыуылып ҡайтҡан, тип һүҙ таратып та ебәрҙеләр. Быныһын ишеткәс, ғәрлегенән ер-һыу иланы тиҫкәрекәй.
Ғоманлы икәнен дә аңлағас, бер көн әйберҙәрен йыйып, һуңғы туҡталыш – Инйәр станцияһына барып та төштө. Яҡтыра башлағансы тип, станция бинаһына инде. Иҙелбашы яғына билет алырға йыйыныусылар араһында Таҡыйуллаһын күрҙе. Уныһы үҙенә кемдер текәлеп ҡарағанын һиҙеп, башын борҙо ла, күтәренеп баҫып торған кәләшен күреп, шатлығынан ауыҙын йыра-йыра, йүгерә-атлай янына килеп тә баҫты. Башҡаса һауыт-һаба шалтыратҡандары тойолманы. Һуғыш башланғанда өс балалы булып өлгөргәйнеләр инде.
Мәшәлектә лә урман эше асылды. Этбармаҫта мейестәр һалып, Иҙелбашы заводына ебәрергә күмер яндырырға тотондолар.
Хәҙер инде бажалар ҙа, ҡатындары ла бик күрешә алмай ҡалды.
– Атый, Таҡыйулла еҙнәм һуғышҡа китте ул, – Зафураһы тауышы.
Шул йылы еләк, ҡыҙыл сәкмән түшәп ҡуйылғанмы ни, ишелеп уңғайны. Балалар эркелешеп урманға йөрөп ҡайта ла станцияға еләк һатырға төшә. Яңғыҙаяҡ бөтә башлауға ҡара көртмәле бешеп сыҡты. Ул ҡайҙа етте ерҙә үҫмәй, йыраҡҡа, ҡарағайҙар ҡаплаған тауҙарға барырға кәрәк. Уныҡылар ҙа ҡалышмай, үҙҙәренең мәктәп кәрәк-ярағына аҡса эшләй. Ҡыҙы ул көндө ауыҙы-ҡулдары ҡап-ҡара булып, бер күнәк көртмәле менән ҡайтып инде лә, ҡапҡылап ҡына алып, “классный”* килә тип, тиҙерәк һатырға сығып йүгерҙе.
– Бөгөн күлдәклеккә етә, – тип һөйөнөп һөйләнде үҙе. – Көртмәлене тегеләй үткәндәр ҙә, былай үткәндәр ҙә һатыулашмай алып бөтә.
Сәғәт үттеме-юҡмы, буш күнәген тотоп, илап ҡайтып инде.
– Атый, Таҡыйулла еҙнәм һуғышҡа китте.
Инйәр яғынан бер состав килеп туҡтаған да, теплушканан бажаһы менән инйәрҙәр, яҡын-тирә ауылдыҡылар килеп төшкән. Һуғышҡа китеп баралар икән. Кемдер гармун тарта, күмәкләп йырлайҙар, ти. Балдыҙын күреп ҡалып, күтәреп алған.
– Атый, еҙнәм йырланы ла ул.
– Нимә тип йырланы?
– Моңайма, аҡҡош, моңайма, аҡҡош,
Моңайһаң да, аталар.
Беҙҙең кеүек бәхетһеҙҙе
Сит яҡҡа оҙаталар, тип йырланы. Мине ҡосаҡлап тороп иланы. Еләгемде тотош шундағы ағайҙарға тараттым да бирҙем, аҡса алманым. Тағы йыйырмын әле. Бөтәгеҙгә лә сәләм әйтергә ҡушты, бәхил булһындар, тине.
Өс бала атаһына шул китеүҙән ҡайтырға насип булманы. Блокадалағы Ленинградҡа үтергә мөмкинлек биргән берҙән-бер “Йәшәү юлы” тип аталған Ладога күле өҫтөнән ике генә хат килеп өлгөрҙө. “Боҙ өҫтөндә ғәжәп хәлдәр аптырата. Ҡайҙан-ҡайҙа төнөн дә яҡты булып күренеп тора, кеше тойолмай, ә эргәбеҙҙә генә ҡарҙы шығырҙатып йөрөгәндәре, лабыр-лобор нимәлер һөйләшкәндәре ишетелә. Әллә ниндәй телдә һөйләшәләр, ней нимессә, ней урыҫса түгел. Ен барына ышанырлыҡ хатта”, – тигән юлдары бар ине тәүге хатта. Финса һөйләшеп йөрөп ятҡандары ҡайтауаз булып килеп һуғылғандыр, бәлки. Талпынған ҡош һүрәте төшөрөп, хатын таҡмаҡ менән тамамлап ҡуйған:
– Һалдаттарҙың барған юлы
Ике яғы канаулы,
Германнар, күкрәк кирмәгеҙ,
Ваҡытығыҙ һанаулы.
“Ленинградҡа ризыҡ ташыған машиналарҙың трассаһын һаҡлайбыҙ. Фин яғынан да аталар, ниместәр ҙә самолеттан бомба ташлай. Машиналар бата. Нисек кенә ауыр булмаһын, Ленин ҡалаһын дошманға биреү юҡ инде. Бирешмәбеҙ.
Бирмәйбеҙ дошман ҡулына
Ленингырад ҡалаһын.
Дошман муйыны өҙөлөр,
Яҡын килеп ҡараһын!
Ҡайғырмағыҙ, беҙ барыбер еңәбеҙ”, – тип яҙған хатынан һуң ҡаһармандарса һәләк булыу хәбәрен алдылар.

ЯҘМЫШ ҮЛСӘҮЕНДӘ

Күгән ҡыуаҡтары араһында бер үҙе ятһа ла, Сибәғәттең үҙенә лә йыраҡ түгел кемдәрҙер йөрөй, лабыр-лобор һөйләшә кеүек тойола башланы. Ҡолағы асыла төшкән, күрәһең. Ҡайҙалыр атыу тауышы яңғыраны. Шунан тағы. Кемдер аҡырып ебәрҙе лә тынды. Маузерға оҡшаған, йыш та атмайҙар, автомат та ишетелмәй. Икенсе яҡтаныраҡ йәнә бер атыу яңғыраны. Быныһы ла беҙҙең винтовка түгел. Тауыштарынан танырға өйрәнгәйне инде. Тимәк, ҡушарлап дошман “һунар”ға сыҡҡан. Былай булғас, санитарҙы көтәһе түгел. Шулай уйлап өлгөрҙө лә ҡабат аңын юғалтты.
...Полкан уның янында ултырып өргәнде күрһәләр ҙә яралыларҙы сығарып өлгөрмәй, хәлдән тайып бөткән санитарҙар башта яҡыныраҡтағыларҙы ҡотҡарырға тырышты. Мәйеттәрҙе лә сығарырға кәрәк. Етмәһә, бер яралыны йөкләп алған санитаркаға ҡайҙандыр фашист снайперы атты. Улар икеһе лә шунда ауып төштө лә, бер аҙ тыпырсынғас, тынып ҡалды. Үлтерә тейҙерҙе, ахыры. Ҡайһы арала урынлашып алды икән, бығаса атыштар әллә ҡайҙа, икенсе яҡта ишетелә ине лә. Хәҙер хатта һәләк булған санитарка менән һалдаттың кәүҙәләрен барып алырға ла ҡурҡып ҡалдылар. Баҫыу уртаһында бер яралы иҫенә килгәндер, ахыры, башын ҡалҡытыуы булды, икенсе яҡтан тағы мылтыҡ тауышы яңғыраны. Башҡаса ул яҡта хәрәкәт күренмәне. Беҙҙең снайперҙар дошмандарҙы юҡҡа сығармай тороп баҫыу яғына хәрәкәт итеүҙе уйларға ла ярамай.
Етмәһә, шабырҙап ямғыр яуырға тотондо. Взвод командиры был арауыҡта алып сығарылған һалдаттарҙы лазаретҡа ташырға ҡушты. Санитаркаларҙың береһе шулай ҙа Полкан күрһәткән яҡҡа барырға рөхсәт һораны.
– Күгәндәр янында ятҡан яралы ике тапҡыр тере икәнен һиҙҙерҙе бит. Ана, ҡанлы күлдәге лә ботаҡта эленеп тора. Эт тә эргәһендә ултырып алды.
– Бер хәл дә итеп булмай. Хәҙер уны ҡотҡарам тип һеҙҙе һәләк иттерә алмайым. Төнөн барып алырһығыҙ.
– Төнгә тиклем үлеп ҡуйыуы бар ҙа, яраһы еңелерәк булһа, бер урында ятмаҫ ине. Ямғырҙа күшегеп тә үлеүе бар. Һыуыта бит. Ҡыуаҡтар араһынан ғына шыуып барып ҡарайым, тартып ҡына алыр ҙа ҡуйырмын.
Ҡотҡарыу-ҡотҡармау был мәлдә Күктәр үлсәүендә хәл ителә ине булһа кәрәк.
Командир уйланып тора бирҙе лә, ризалығын белдереп, ҡул һелтәп ҡуйҙы.

***
– Һалдат, һалдат, һин мине ишетәһеңме?
Әллә ҡайҙан килгәндәй ҡатын-ҡыҙ тауышы, үҙенә өндәшкәнде башта аңламайыраҡ та ятты. Санитарка икәне саҡ башына барып етте.
– Тере, – тип һығып сығарҙы ла, әллә ҡотолоуын аңлап, артыҡ тулҡынланыуҙан, әллә урынынан ҡуҙғатҡандағы ауыртыуҙарҙан йәнә упҡынға осто.
– Солдатик, держись, не умирай, – тигәнен генә ишетеп ҡалды.
Йәнә Әлипбайҙың тауышы әрнетте:
– Ағый, китмә, китмә-әә...
Ныҡ итеп һөрәнләй. Үлемдән ҡурсып ҡысҡыра икән бит ҡустыһы. Үҙен алып китеүҙе һорап түгел. Йоҡлап ятып китеп барма, тиҙер.
– Атый, китмә! Китмә, атый!
Станция вокзалында мөлдөрәшеп ҡарап ҡалған балалары ла һуң. Оҙатҡанда улай тимәгәйнеләр ҙә. Улар янында йәнә ят өсәү. Улары ла, атый, китмә, тип ялбарып ҡул һуҙа. Яндарында Һәжәре:
– Бына Мәхмүт улың, ул һөйләшә лә башланы, – ти. – Һағындыҡ. Иҫән-һау ҡайтып етергә яҙһын.
Атаһы төрлө госпиталдәрҙә дауаланып ятып, 1945 йылдың июлендә һуғыштан ҡайтҡас, шунда ғына бер-береһе менән танышып, өйҙән сыҡҡанда:
– Апа*, шинелеңде онотоп ҡалдырҙың, – тип ҡысҡырасаҡ улы.
(Киләсәген күреп һаташҡанын иҫенә килеү менән онотор. Ысынбарлыҡҡа кире ҡайтҡанда ул лазаретта ине инде. Башын бороп, күршеһендә ятҡан егеттең йөҙөн күреп, терт итеп ҡалды. Саҡ “Атай” тип ҡысҡырып ебәрмәне. Ул-ул!!! Әллә төш күрә, әллә аҡылдан яҙып бара инде. Тап уныҡы кеүек саҡ ҡына көмөрөрәк танау, осло эйәк, ҡуйы ҡара ҡаш. Зиһене яйлап асыла төштө. Атаһы хәҙер шулай йәш була торғаны бармы инде. Үҙе лә бала түгел, уның донъянан киткәндәгенән күпкә оло.
Аңҡы-тиңкеләнеп ятҡанда эргәһенә аҡ халатлы бер ҡатын килеп баҫты. Сибәғәттең пульсын һәрмәп ҡараны.
– Яңынан тыуҙың, һалдат. Бына күршеңә рәхмәт әйт. Ул ҡан бирҙе.
Теге егет тә Сибәғәт яғына ҡарап йылмайҙы:
– Мы теперь с тобою братья по крови.
Украинсараҡ итеп һөйләшә. Тауышы тас атаһыныҡы бит. Ҡолағы ла уныҡы кеүек ҡарпышыраҡ. Әллә Әлипбаймы икән?
– Рәхмәт, бик шатмын. Ҡайҙанһың үҙең?
– Украинанан. Харьковтан.
– Улай икән, – энекәшелер тигән уйы нығына ғына барҙы.
– Атай-әсәйең ҡайҙа, һуғыш эсендә ҡалғандарҙыр инде?
– Юҡ, мин балалар йортонда үҫтем.
– Исемең кем?
– Алексей.
– Фамилияң?
Яуап алып өлгөрмәне, аҡ халатлы ике ҡатын носилка тотоп килде лә егетте шунда күсереп һалып алып китә башланы.
– Фамилияң кем? Һине ҡайҙан эҙләргә?
Тик уның тауышын ишетмәнеләр. Ҡысҡырып әйтергә хәле етмәне.
Кисен егетте ҡайҙа күсергәндәрен һорағас, аҡ халатлы теге ҡатын:
– Тылға ебәрҙек, – тип яуап ҡайтарҙы.
Кем булды уны үлемдән йолоп алып ҡалған был егет? Алексеймы, Әлипбаймы?
Ихтимал, нисәмә йылдар эҙләгән, йәнен һыҙландырып хәтеренән сыҡмаған энекәшелер ҙә. Һиҙә ул, тап үҙенең бер туған ҡустыһы был Алексей тигәне! Шулай уҡ тапты ла юғалттымы?
Адресын да, исем-шәрифен дә һорап табырға, осрашырға-табышырға кәрәк, нисек булһа ла, улар хәҙер бер ҡан йөрөтә лә... Хатта бер туған булмаған хәлдә лә...
Ә алда – яңы ҡорбандар алыуын дауам иткән йәнә бер йылға яҡын ҡәһәрле һуғыш... Европа тупрағын тапап үтеп, дошманды өңөндә ҡыйратып, еңеү яулар йыл.

Аҙағы.