Өфө фән һәм технологиялар университетының Сибай институты (филиалы) директоры, педагогия фәндәре кандидаты, доцент  Илдар Хәмитов менән әңгәмә тәҡдим итәбеҙ.

 – Илдар Сәлихйән улы, һуңғы йылдарҙа һеҙ етәкләгән уҡыу йортоноң ниндәй төп ҡаҙаныштарын айырып билдәләй алаһығыҙ?

– Белем усағы 1990 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының Сибай филиалын һәм Башҡорт дәүләт университетының Сибай филиалын берләштереү юлы менән ойошторола. Башҡорт дәүләт университетының Сибай факультеты һуңынан БДУ-ның Сибай филиалы итеп үҙгәртелә.

2022 йылдың 1 ноябренән Сибай институты Өфө фән һәм технологиялар университетының алты филиалының береһенә әүерелде. Институт дүрт факультеттан, 10 кафедранан, «Төйәләҫ» студенттар уҡыу-тәжрибә комплексынан, «Талҡаҫ» студенттар ял итеү үҙәгенән тора. 100-ҙән ашыу һөнәргә ҡайтанан әҙерләү һәм квалификацияны камиллаштырыу программаларын тормошҡа ашырыусы өҙлөкһөҙ белем биреүҙең үҙәге булып тора. Ул 20 бакалавриат һәм магистратура программалары буйынса уҡытыу тәҡдим итә, шул иҫәптән ижтимағи, гуманитар, тәбиғи фәндәр һәм инженерия буйынса 35-тән ашыу белем биреү программаһы ғәмәлгә ашырыла. Медицина университеты менән бергә дөйөм медицина һәм педиатрия белгеслектәре әҙерләйбеҙ. Дөйөм студенттар һаны – 2780.

Белоруссия дәүләт педагогия университеты (Минск, Беларусь), Фән һәм технология университеты (Улан-Батыр, Монголия), Хучжоу университеты (Ҡытай) менән ныҡлы бәйләнеш булдырҙыҡ. Халыҡ-ара һәм Рәсәй мәғариф ойошмалары менән төрлө йүнәлештәр буйынса хеҙмәттәшлегебеҙ нығына.

– Сәнәғәт предприятиелары менән берлектәге уңышлы проекттар миҫалдары һәм уларҙың уҡытыу процесына йоғонтоһо тураһында тулыраҡ мәғлүмәт биреп үтһәгеҙ ине.

– Эш биреүселәр менән үҙ-ара хеҙмәттәшлекте нығытыу өсөн, партнер компанияларҙы үҙәк белем биреүҙең бөтә этаптарына йәлеп итеү аша уларҙың үтенестәрен күҙ уңында тотоу системаһы булдырылды. Сибай институтын тамамлаусыларҙы эшкә урынлаштырыу буйынса партнерҙарыбыҙ араһында бик етди ойошмалар бар. Уҡыу процесына ҡаланың эре предприятиелары етәкселәре йәлеп ителә: улар йомғаҡлау квалификация диплом эштәрен яҡлау буйынса дәүләт аттестация комитеты эшендә ҡатнаша һәм студенттарҙың үҙ предприятиеларында практика үтеүен тәьмин итә. Курс эштәре һәм сығарылыш проекттарын сәнәғәт һәм коммерция предприятиелары миҫалында яҙыла.

– Институттың уҡыу процесына һәм административ эшмәкәрлегенә заманса технологиялар һәм һанлаштырыу индереләме?

– Һуңғы йылдарҙа бөтә компьютер лабораториялары яңыртылды, кабинеттар мультимедиа һәм лаборатория ҡорамалдары менән йыһазландырылды. Студенттарға һөнәр үҙләштереү өсөн кәрәкле бөтә мөмкинлектәр бар. Өфө университеты филиалы булараҡ, беҙ «Һанлы университет» проектында әүҙем ҡатнашабыҙ, уның маҡсаты – динамик экосистема булдырыу, унда һанлы технологиялар уҡытыу, фән һәм идара итеү процестарына үтеп инеү. Берҙәм университет мәғлүмәт системаһы эшләй, хөкүмәт һәм корпоратив системалар менән берләштерелгән берҙәм һанлы платформа булдырылған. Белем биреү онлайн программаларға нигеҙләнгән уҡытыу моделдәре булдырыу аша әүҙем тормошҡа ашырыла, был уҡыусыларға үҙҙәренең уҡыу графигын һәм темпын үҙаллы билдәләргә мөмкинлек бирә. Электрон документтар менән идара итеү ғәмәлгә ашырылды.

– Төбәк иҡтисады һәм хәҙерге хеҙмәт баҙары ихтыяждарында институттың роле ниндәй?

– Сибай институты Урал аръяғы райондарына һәм Силәбе һәм Ырымбур өлкәләренә квалификациялы кадрҙар әҙерләй; халыҡ хужалығының төрлө тармаҡтары предприятиелары һәм ойошмалары мәнфәғәтендә фәнни тикшеренеүҙәр алып бара. Беҙҙә 14 бакалавриат, алты магистр, 30 төп, өҫтәмә белем биреү һәм квалификацияны күтәреү программалары тормошҡа ашырыла. Шуларҙың  15-е педагогик һәм психологик-педагогик йүнәлешле.  Бынан тыш география, биология, менеджмент, ғәмәли математика һәм информатика, психология, материалдарҙы художестволы эшкәртеү технологиялары, экология, иҡтисад, транспорт-технологик машиналарҙы һәм комплекстарҙы эксплуатациялау, юриспруденция бакалаврҙары әҙерләнә. Һуңғы 10 йылда төп белем биреү программалары һаны 50 процентҡа артҡан һәм бөгөн төбәктең һәм илдең хеҙмәт баҙарында талап ителгән йүнәлештәргә өҫтөнлөк бирелә. Һуңғы биш йылда институтты тамамлаусыларҙың 70 проценттан ашыуы төбәктә ҡала, күпселеге тыуған ауылдарына ҡайта.

– Урындағы эшҡыуарлыҡ һәм дәүләт органдары менән үҙ-ара эш итеү стратегияһы тураһында тулыраҡ һөйләһәгеҙ ине.

– Әлеге ваҡытта Сибай институтының төп партнерҙары – Урал аръяғы муниципаль райондары һәм ҡалалары хакимиәттәре, мәғариф ойошмалары, төбәк предприятиелары. 2025 йылда ғына институт хеҙмәткәрҙәре менән төрлө эштәр башҡарыуға һәм хеҙмәттәр күрһәтеүгә партнерҙар менән 1,5 миллион һумдан ашыу суммаға хужалыҡ килешеүҙәре төҙөлгән.

– Институтта һәләтле йәштәргә ярҙам итеү һәм үҫтереү маҡсатында ниндәй программалар һәм башланғыстар тормошҡа ашырыла?

– Быйыл беҙҙең институт магистратура программалары өсөн лицензиялау процесын уңышлы тамамланы. Талантлы йәштәр өсөн ғилми конференциялар, методик семинарҙар, Рәсәйҙең эре фәнни-мәғариф үҙәктәренең алдынғы ғалимдары һәм практиктары менән хеҙмәттәшлек итеү, гранттар буйынса һәм берлектәге проекттарҙа әүҙем ҡатнашыу, шулай уҡ беҙҙең ғилми-белем биреүҙең лабораторияларында шөғөлләнеү мөмкинлеге бар. Беҙҙең студенттар – “Минең илем – минең Рәсәйем”, “Һинең хәрәкәтең”, “Инносоциум” халыҡ-ара һәм Бөтә Рәсәй конкурстарында ихлас ҡатнаша. Ғилми түңәрәктәр, Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара ғилми конференциялар, ғилми семинарҙар, олимпиадалар, ғилми конкурстар уларҙы әүҙемләштерә. Бындай башланғыстарын рухи һәм матди яҡтан яҡларға тырышабыҙ. Һәләтле студенттарға исемле стипендиялар бар, йыл һайын студенттарыбыҙ Башҡортостан Республикаһы Башлығы стипендиаты булып китә. Ҡайһы бер студенттар кафедраларҙың грант эшмәкәрлегендә ҡатнаша.

– Институт йәш уҡытыусылар һәм ғилми хеҙмәткәрҙәрҙең һөнәри үҫешенә нисек ярҙам итәме?

– Был туранан-тура институттың финанс мөмкинлектәренә бәйле. Мәҫәлән, БР Башлығы гранттары сиктәрендә йәш ғалимдар (Ҡытай, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Сәғүд Ғәрәбстаны, Иран, Мысыр һ.б.) алдынғы юғары уҡыу йорттарында стажировка үтә ала. 2024 йылда коллегабыҙ, йәш уҡытыусы, фән кандидаты, доцент Дияз Урал улы Ишназаров, ошондай мөмкинлектән файҙаланып, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре университеттарының береһенә стажировкаға барып ҡайтты.

Йәш уҡытыусыларға һәм тикшеренеүселәргә ярҙам итеүҙең бер юлы – рецензияланған төп ғилми баҫмаларҙа мәҡәләләр баҫтырыу, шулай уҡ монографиялар, дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары сығарыу менән бәйле сығымдарҙы ҡаплау.

– Һеҙҙең институт республикалағы башҡа юғары уҡыу йорттарынан ниндәй үҙенсәлектәре менән айырыла?

– Белем биреү менән бер рәттән, тарихыбыҙҙы, мәҙәниәтебеҙҙе, йолаларыбыҙҙы, милли үҙенсәлегебеҙҙе һаҡлау мөһимлеген аңлайбыҙ. Институтта дүрт музей бар, уларҙың һәр береһе үҙенсәлекле. Тыуған яҡты өйрәнеү музейында башҡа бер ҡайҙа ла осрамаған экспонаттар бар. Халыҡ кәсептәре музейы – беҙҙең сығарылыш уҡыусыларының үҙенсәлекле ҡулланма сәнғәт әҫәрҙәрен сағылдырған бай эштәр коллекцияһы. Хәйҙәр Ғарипов музейы Башҡортостан Республикаһының билдәле скульпторының эштәрен һәм эскиздарын һаҡлай. МХО-ның интерактив музейы – барлыҡ студенттарыбыҙ һәм хеҙмәткәрҙәребеҙ өсөн изге урын. Унда яугирҙәрҙең беҙгә бүләк иткән, яу яландарынан алып ҡайтҡан экспонаттар урынлаштырылған. Һәләк булған элекке студенттарыбыҙҙың, әүҙем яугирҙәрҙең ата-әсәләре, туғандары, Урал аръяғы ҡала-райондарының ирекмәндәр берләшмәләре ағзалары менән осрашыу, бер яҡтан, йөрәккә үтеп инерлек һәм тетрәндергес, икенсе яҡтан, юғары илһөйәрлек тойғоһо менән үтә. Интерактив музей 2024 йылда беҙҙең Сибай институты бинаһында асылды, Рәсәй йәштәренең «Гранттар» конкурсында еңеүселәр булдырҙы. Ҡаһармандар тураһында Хәтер китабын нәшер итергә әҙерләйбеҙ, унда яугирҙәрҙең хаттары, фронт шиғырҙары урын алыр. Бер йыл эсендә музей Урал аръяғы ҡала һәм райондарының барлыҡ мәктәп уҡыусыларын йәлеп итә.

– Институттың ойошторолоуына 35 йыл тулыу айҡанлы ниндәй юбилей саралары ҡаралған?

– Әлбиттә, 35 йыл күп түгел, әммә беҙҙең өсөн бик мөһим артылыш. Йыл дауамында мәктәп уҡыусылары һәм урта һөнәри уҡыу йорттары студенттары өсөн фәнни конференциялар, спорт саралары, конкурстар һәм олимпиадалар, киң мәғлүмәт саралары һәм социаль селтәрҙәр өсөн төрлө бәйгеләр үткәрҙек, осрашыуҙар, концерттар ойошторҙоҡ, гәзиттәр сығарҙыҡ. Оҙаҡ йылдар башҡорт теле һәм әҙәбиәте бүлеге етәксеһе булып эшләгән абруйлы ғалим Илдус Ҡасим улы Бүләковтың кабинеты асылды.

5 декабрҙә Өфө фән һәм технологиялар университетының Сибай институтына (филиалына) 35 йыл тулыуға арналған ҙур кисә үтәсәк. Унда институтта оҙаҡ йылдар эшләгән хөрмәтле ветерандарыбыҙҙы, шулай уҡ иҡтисади тармаҡтарҙа һәм хөкүмәттең төрлө кимәлдәрендә уңышлы эшләгән сығарылыш уҡыусыларын, бик күп хөрмәтле ҡунаҡтарҙы саҡырҙыҡ. Беҙҙең өсөн быйылғы ҡайһы бер һөҙөмтәләргә йомғаҡ яһау, алдағы үҫеште күҙаллау йылы. Киләсәк талантлы йәштәр ҡулында икәнен барыбыҙ ҙа яҡшы аңлайбыҙ, ә илебеҙҙең киләсәге уларҙы нисек уҡытыуыбыҙға бәйле.

Гөлназ ҠОТОЕВА әңгәмәләште.

"Башҡортостан" гәзитенән.