ХӘЛӘЛ ЫСЫНЛАП ТА ХӘЛӘЛМЕ?

Һуңғы ваҡытта магазин кәш­тә­лә­рендә “Хәләл” билдәһе ҡу­йыл­ған аҙыҡ-түлек бермә-бер артты. Үҙем шаһит булғаным бар – уға өҫтөнлөк биреүселәр ҙә байтаҡ ҡына. Әммә хәләлдең ысынлап та хәләл икәнлеген нисек асыҡ­лар­ға? Йомортҡа ме­нән һөт хәләл тип атала аламы? Мәсет һүрәте төшөрөлөү генә аҙыҡтың юғары сифатына ишарамы? Ха­лыҡ­ты борсоған ошо һәм башҡа бихисап һорауҙарға яуап табыу ниәте менән Баш­ҡор­тос­тан мосол­ман­да­ры Диниә назаратының “Хәләл” стандарты буйынса комитеты етәксеһе Әйүп хәҙрәт БИБАРСОВҡа мөрәжәғәт иттек.

– Әйүп хәҙрәт, йылдан-йыл хәләл аҙыҡҡа өҫтөнлөк биреүселәр арта. Әммә төшөнмәгәндәр ҙә байтаҡ бит әле: уның хәрәмдән айырмаһы нимәлә?

– Бисмилләһир-рахмәнир-рахим! Был донъяла һәр нәмә ике төргә бүленә: мәҫәлән, изгелек һәм яуызлыҡ, ир һәм ҡатын, күк һәм ер, йәннәт һәм тамуҡ... Хатта электр заряды ла ыңғай һәм кире була бит. Идеология ла икәү – рахмани һәм шайтани. Шуның кеүек туҡланған ризығыбыҙ ҙа хәләл менән хәрәмгә айырыла. Ҡөрьән Кәримдә ошондай аят бар: “Эй, һеҙ, иман килтергән кешеләр! Хәмер, ҡомарлы уйын, ботҡа табыныу, уҡ (отош уйнай торған) — бөтәһе лә шайтандан килгән шаҡшылыҡ. Уларҙан һаҡланығыҙ! Бәлки, бәхетле булырһығыҙ!” Йәғни бөгөн донъяла үтә лә киң таралыу алған иҫерткестәр (алкоголизм, таксикомания, наркомания һәм башҡалар), отош уйындар, оккульт секталар һәм күрәҙәлек – шайтандың иң ҙур ҡоралдары. Аллаһы Тәғәлә һәр беребеҙҙе уларҙан йыраҡ булырға саҡыра.
Ризыҡ мәсьәләһенә туҡталайыҡ. Ҡөрьән Кәримдә: ”Алланың аяттарына ышанһағыҙ, (боғаҙлағанда) бисмилла әйтелгән (итте) ризыҡланығыҙ”, – тип бойоролған. Йәғни, гонаһлы булмаҫ өсөн, хайуанды Аллаһы Тәғәләнең исеме менән салыу мотлаҡ. Мә­ҫәлән, “Бисмилләһ! Аллаһу Әкбәр!” тип һуйылған мал мосолмандарҙа хәләл аҙыҡ һанала. Әйткәндәй, беҙгә йәһүдтәрҙең кошер ризығы менән дә туҡланыу рөхсәт ителгән. Шулай уҡ троицаға табынмаған христиандар тарафынан “Во имя господа” тип боғаҙ­ланған мал да аҙыҡҡа ярай. Сөнки бөтәбеҙ ҙә, мәжүси­ҙәрҙән айыр­­­малы, Изге китап кеше­ләре.
Эйе, арабыҙҙа “Хә­ләл” билдәһе ҡуйылған аҙыҡ-түлекте һайлау­сылар көндән-көн ар­та. Бөгөн магазин кәштә­ләрендә зыянлы өҫтә­мәләр, тәмләт­кес­тәр, ҡуйыртҡыстар, консерванттар менән тултырылғаны үтә лә киң таралды бит. ГМО ла аҙым һайын тиерлек. Ә сифатлыһын табыуы бик ауыр. Шуға ла “Хәләл” бренды халыҡ тарафынан экологик йәһәттән саф һәм зыянһыҙ продукция булараҡ ҡабул ителә. Ә мосолмандар инде бындай аҙыҡ-түлеккә иң тәүҙә дини ҡануниәт буйынса өҫтөнлөк бирә.

– Ә Башҡортостан мосолмандары Диниә наза­ра­ты­ның “Хәләл” стандарты буйынса коми­тетының эше нимәнән ғибәрәт?

– “Хәләл” комитеты 2009 йылда теркәлде һәм эш башланы. Уның төп маҡсаты – республикабыҙҙа аҙыҡ-түлек етештереү һәм төрлө хеҙмәттәр күрһәтеү буйынса хәләл индустрияһын үҫтереү. Мәҫәлән, ҙур ауыл хужалығы предприятиеларын хәләл ит етештереү ысулына күсереү. Ә бының өсөн мотлаҡ шарттар булдырылырға тейеш. Мәҫәлән, малды салған хеҙмәткәрҙәрҙең мосолман булыуы фарыз. Беҙ уларҙы Ислам дине нигеҙҙәренә өйрәтәбеҙ, хужалыҡта тәһәрәт алыу, намаҙ уҡыу өсөн уңайлыҡтар булдырылғанлығын тикшерәбеҙ. Һәр мал һәм ҡош “Бисмилләһ! Аллаһу Әкбәр!” тигән һүҙҙәр менән боғаҙланырға тейеш – былар бөтәһе лә даими күҙәтеүҙә тотола.
Шулай уҡ биоөҫтәмәләр мәсьәләһе лә бик киҫкен. Мәҫәлән, бөгөн уларҙың ни бары илле-алтмыш проценты ғына “Хәләл” стандартына яраҡлы. Ҡалғандарында иһә йә хәрәм, йә зарарлы матдәләр бар. Был йәһәттән дә мотлаҡ ентекле тикшереү башҡарыла.

– Республикабыҙҙың аҙыҡ-түлек етештереүселәре араһында ышаныслы партнерҙарығыҙ бар тип әйтә алаһығыҙмы?

– Һис шикһеҙ. Баш­ҡортостандағы бөтә ҡош­со­лоҡ комплекстары ла тиерлек бөгөн хәләл конвейерҙа эшләй. Мә­ҫәлән, урындағы халыҡҡа яҡшы таныш Турбаҫлы һәм Авдон ҡошсолоҡ фабрикалары, Мәләүез күркә комплексы продук­цияларын, шиклән­мәйен­сә, “Хәләл” брендына яраҡлы тип атарға була.
“Өфө ит-консерва комбинаты” менән хәләл про­дукция етештереү буйынса ярты йыл тирәһе һөй­лә­шеү­ҙәр алып барҙыҡ. Күптән түгел ике яҡлы киле­шеү­ҙәр­гә ҡул ҡуйылды. Белгестәребеҙ ком­бинат­та­ғы шарт­тарҙы һәм етештереүҙә ҡулла­ныл­ған өҫтә­мә­ләр­ҙе оҙайлы тикшерҙе. Ошо арала комбинаттың хәләл про­дукцияһының тәүге партияһы һатыуға сыға­ры­ла­саҡ.

– Хужалыҡтар өсөн хәләл продукция етештереү өҫтәмә сығымдар һәм ҡатмарлыҡтар ҙа тыуҙыра бит әле…

– Мәҫәлән, “Өфө ит-консерва комбинаты”нда хәләл продукция аҙнаһына бер көн генә етештерелә. Әлегә был конвейер халыҡ ихтыяжын асыҡлау өсөн ебәрелде. Әлбиттә, комбинаттың малды илебеҙҙең төрлө төбәктәренән һатып алыуы ла өҫтәмә ҡатмарлыҡтар тыуҙырҙы – иң тәүҙә сертификатлы һәм ышаныслы хәләл ит менән тәьмин итеүҙе яйға һалыу кәрәк булды. Ә үҙҙәре ҡош үрсеткән ҡошсолоҡ фабрикалары был йәһәттән ҙур өҫтөнлөккә эйә, әлбиттә.

– Бындай ҡатмарлыҡтар ҡайһы бер хәләл продукцияға хаҡ артыуына ла булышлыҡ итәлер, моғайын…

– Яҡынса бер нисә процентҡа ғына ҡиммәтерәк булыуы ихтимал. Мәҫәлән, “Өфө ит-консерва комбинаты”нда хәләл продукцияның бәләкәй партия менән етештерелеүе лә хаҡҡа йоғонто яһамай ҡалмаясаҡ инде.

– Әйүп хәҙрәт, әйтегеҙ әле, магазиндарҙа хатта һөттө һәм тауыҡ йомортҡаһын “Хәләл” маркаһы менән һатыусылар осрай. Бында мутлашыу юҡмы?

– Бер ниндәй ҙә мутлашыу юҡ. Ишеткәнһегеҙҙер, “Россельхознадзор” илебеҙҙә етештерелгән һөттөң сифаты тураһында яңыраҡ ҡына бик күңелһеҙ мәғлүмәт еткергәйне. Рәсәйҙәге ике меңдән ашыу етештереүсенең ни бары дүрт тиҫтәгә яҡынының ғына продукцияһы сифатлы тип табылған икән. Баҡһаң, табыш артынан ҡыуыусы ҡайһы берәүҙәр, тиҙ иҫкермәһен өсөн, һөткә эзбиз, аҡбур, гипс, һабын, сода, салицил һәм бор кислотаһы кеүек химик өҫтәмәләр ҡушыуҙан тартынмаған. Иҫ киткес бит! Ысынлап та, хәҙер йыш ҡына магазин һөтө әсеү менән ниндәйҙер шыйыҡсаға әүерелә лә ҡуя. Ә элек әсегән һөттө лә ойотҡан итеп рәхәтләнеп эсеп булды.
“Хәләл” маркалы һөт иһә етди тикшереү аша етештерелә. Мәҫәлән, унда зыянлы өҫтәмәләрҙең, мәҫәлән, шул уҡ эзбиз, гипс, аҡбур кеүек матдәләрҙең булыуы бер нисек тә мөмкин түгел.

– Ә йомортҡа тураһында ни әйтерһегеҙ?

– Эйе, тәүге ҡарашҡа уның составын бер нисек тә үҙ­гәртеп булмай кеүек. Шулай ҙа ҙурыраҡ йомортҡа һалһын өсөн тауыҡтарҙы төрлө зыянлы препараттар ме­нән туҡландырыу осраҡтары йышая. Бындай аҙыҡты бер нисек тә сифатлы тип атап булмай. Шуны ла онотмаҫҡа кәрәк – ун дүрт айға ҡәҙәр йәшәгән та­уыҡ һалған йомортҡа ғына хәләл тип атала ала. Ә күп фабрикалар уларҙан тағы ла ун ай тирәһе йо­морт­ҡа һалдырта – максималь рәүештә файҙаһын кү­рергә тырыша. Әммә ҡарт тауыҡтың йоморт­ҡа­ла­рын­да йыш ҡына ойошҡан ҡан осрай. Ундайҙар бер нисек тә хәләл тип атала алмай. Аллаһы Тәғәлә тара­фы­нан мосолмандарға ҡан менән туҡланыу ҡәтғи тыйылған.

– Йыш ҡына магазиндарҙа тышлығы мосолман орнаменттары, мәсет һүрәттәре менән биҙәлгән аҙыҡ-түлекте осратырға була. Әммә “Хәләл” билдәһе юҡ…

– Был – халыҡтың фекерен бутауҙың миҫалы. Уның буйынса күп тапҡыр “Роспотребнадзор”ға мөрәжәғәт иткәнебеҙ булды, хатта федераль кимәлдә лә ошо мәсьәләне күтәрҙек. Әммә чиновниктар был йәһәттән Рәсәй ҡануниәтенең камил булмауына һәм бындай мутлашыусыларҙың эшмәкәрлеген тыйыу өсөн законлы нигеҙ юҡлығына һылтана. Шуға ла халыҡтың аҡылына таянырға тура килә. “Мосолман” колбасаһы йә “Һыйыр итенән билмән” тигән яҙыу ғына аҙыҡтың хәләл икәнлеген аңлатмай шул.

– Магазинда аҙыҡтың хәләл икәнлегенә ина­ныу өсөн иң тәүҙә нимәгә иғтибар итергә кәрәк?

– Һис шикһеҙ, “Хәләл” билдәһе булы­уы зарур. Хәләл аҙыҡ-түлектә бын­дай логотип мотлаҡ бу­ласаҡ. Уны ла урлап ҡуйырлыҡ оятһыҙ­лыҡҡа барып етмәнеләр әле. Шулай уҡ хәләл ризыҡтың кәштәлә хәрәмдән айырым ятыуы мөһим. Мәҫәлән, сусҡа ите эргәһенә хәләл ит һалынырға тейеш түгел.

– Ҡайһы саҡта хәләлдең дә хәләл түгеллеге асыҡ­ла­на бит әле. Мәҫәлән, күптән түгел Мәскәү етеш­те­реү­сеһенең “Хәләл” тип билдәләнгән колбаса­һын­да сус­ҡа ите барлығы мәғлүм булғайны…

– Үкенескә ҡаршы, бындай осраҡтар ҙа булғылай шул. Был хәл хеҙмәткәрҙәрҙең үҙ яуаплылығына һалҡын ҡарауы һәм иғтибарһыҙлығы емеше булыуы ихтимал. Шулай уҡ конвейерҙа өҙөклөк китеүе лә сәбәп була ала. Ни тиһәң дә, бөгөн Рәсәйҙә тик хәләл продукция ғына етештергән ойошмалар һирәк. Күптәре хәләл конвейер менән бер рәттән хәрәмде лә етештерә. Һөҙөмтәлә ошондай күңелһеҙ хәлдәр тыуа ла инде. Шуға күрә, магазинда аҙыҡ-түлек һай­лағанда, үҙебеҙҙең Башҡортостандыҡына өҫтөнлөк биреү яҡшыраҡтыр, моғайын.

– Хәләл аҙыҡ-түлектән башҡа хәләл индустрия ла бар бит әле. Мәҫәлән, ислам банкингы, медицина учреждениелары, фармацевтика өлкәһе һәм башҡалар. Бөгөн был йәһәттән үҫешәбеҙме?

– Бынан бер нисә йыл элек АФ Банк менән ислам банкингы буйынса хеҙмәттәшлек башлағайныҡ. Хатта мосолман карталары ла сығарып өлгөрҙөк. Рибаһыҙ аҡса халыҡты күпләп йәлеп итер тип өмөтләнгәйнек. Финанс ойошма ике-өс йыл тирәһе ҙур ауырлыҡ менән эшләргә тырышты. Әммә, үкенескә ҡаршы, килеп сыҡманы – әйләнештә аҡса булмауы аяҡ салды. Һәр башланғыс үҫешһен өсөн инвестиция кәрәк – был йәһәттән ышанысыбыҙ аҡланманы. Рәсәй ҡану­ниәтендә ислам банкин­гын үҫтереү өсөн ҡар­шылыҡтар булыуы ла, һис шикһеҙ, башлан­ғысы­быҙға кәртә ҡорҙо.
Әммә бөгөн үҫешкә өмөт бар. Мәҫәлән, һуңғы мәлдә РФ Дәүләт Дума­һында беҙҙә ислам фи­нанс системаһын үҫте­реүгә етди иғтибар бү­ленә. Рәсәйгә мосол­ман илдәренән инвес­тициялар йәлеп итеү буйынса ла эш алып барыла – күптән түгел Ҡаҙанда ойош­то­ролған Ислам илдә­ре­нең халыҡ-ара саммиты ла йәнгә йылы өрҙө. Ғөмүмән, был йәһәттән күр­шеләребеҙ федераль кимәлдә бик әүҙем эш алып бара. Мәҫәлән, Рамаҙан айында “Ҡаҙан-Арена” стадионында ун мең кешене туплаған ифтар ойошторолоуы ла үҙе үк динебеҙгә оло реклама булды.
Эйе, әгәр артабан да ошолай дауам итһә, үҫеш өсөн ҡануни нигеҙҙәр булдырылыр, тип ышанам. Ул саҡта хәләл индустрияның башҡа тармаҡтары ла үҫешә башлаясаҡ. Әммә һорау тәҡдим тыуҙыра, тигән тапҡыр әйтем бар бит. Шунһыҙ бер нисек тә булмай – бында тәүҙә халыҡтың хәләл индустрияның өҫтөнлөгөн төшөнөүе мөһим. Беҙ ҙә был йәһәттән даими аңлатыу эше алып барырға бурыслыбыҙ, әлбиттә.
– Һүҙебеҙҙе йомғаҡлап, моғайын шуны әйтергә булалыр: күңелендә иман булған ғына хәләлгә өҫтөнлөк бирәсәк…

– Ысынлап та, магазин кәштәһенән һыра эҙләп йөрөүсегә хәләл кәрәкмәй. Был индустрия артабан да үҫешһен өсөн иң тәүҙә халыҡтың иманлы һәм аңлы булыуы мөһим. Шул саҡта ихтыяж да көттөрмәҫ.

Рәшит ЗӘЙНУЛЛИН
әңгәмәләште.