Быуаттар тоташҡанда... Зөфәр Йәнекәйев

Зөфәр Ирғәли улы Йәнекәйев (1951) – дәүләт эшмәкәре, хоҡуҡ белгесе.
Баймаҡ районы 1-се Моҡас ауылында тыуған.
1990 – 1995 йылдарҙа Башҡортостан Юғары Советы депутаты; Халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм интернациональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе. 1995 – 2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Закондар сығарыу палатаһы депутаты, Европа Төбәктәр палатаһында (Европа Советы, Страсбург) Рәсәй Федерацияһы вәкиле. 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһы Конституция Суды рәйесе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. Юридик фәндәр докторы. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы.

I

Атай-әсәй, бала саҡ

Минең башланғыс кластарҙа уҡыуым Сталиндың шәхес культын рисуай итеү осорона тура килде. 1961 йылдың октябрь (17 – 31) айында КПСС-тың XXII съезы үтте һәм уның ҡарары нигеҙендә Сталиндың мәйете мавзолейҙан сығарылды. Шул уҡ ваҡытта Сталин исемен йөрөткән хужалыҡ, мәҙәниәт үҙәктәренең исемдәре үҙгәртелде. Сталинград ҡалаһы Волгоград исемен алды...
Был күренештәр, әлбиттә, халыҡ аңына ныҡ йоғонто яһаны. Миңә бары 10 йәш кенә булыуға ҡарамаҫтан, “Совет Башҡортос­таны”нда съезд материалдарын ентекләп уҡып сыҡтым, аңламағандарын атайымдан һораным.
Ошо осорҙа бик күптәр Сталин исемен байраҡ итеп күтәрәләр. Атайым Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашып, өс тапҡыр яраланыу сәбәпле, 2-се төркөм инвалиды булды. Ул бер ваҡытта ла Сталинды маҡтаманы, уның әйткән һүҙҙәре әле лә хәтеремдә: “Эх, Сталин, Сталин, күп кешене останың”, йәғни бик күп кешенең башына еттең, тип әйтә торғайны.
Мин ул ваҡытта хоҡуҡ һаҡлау органдарының нисек эшләүҙәре тураһында ентекләп һораша торғайным. Ул ГПУ НКВД хеҙмәткәрҙәре наган менән кешеләрҙе атып китеүҙәрен, күптәрҙе репрессияға тарттырып, Себергә ебәреүҙәрен һөйләй ине.
Ул хеҙмәт иткән хәрби частарҙа Сталин исеме менән бер ҡасан да атакаға күтәрелмәгәндәр. Уның һөйләүенсә, һуғышта бер принцип булған: йә һине атып үлтерәләр, йә һин уларҙы...
Ул ваҡытта ауылда фронтовиктар күп ине, улар Сталин исеме менән һуғышҡа инеүҙәре тураһында һөйләмәнеләр. Немецтар ҡаршы килгәндә, тәүҙә ҡурҡытыр өсөн баш осона ата торғайныҡ, ә инде һөжүм көсәйгәс, үҙҙәренә ата инек, тип бер мәжлестә һөйләшкәндәре хәтеремдә ҡалды. Минең уйлауымса, һуңғы осорҙа Сталин исемен байраҡ итеп күтәреү – һуғышта атакаға күтәрелмәгәндәр, дары еҫе еҫкәмәгәндәр, ваҡыттарын күберәк тылда өгөт-нәсихәт, ҡотҡо менән мәшғүл булғандарҙың мәшәҡәтләнеүҙәре.
Атайымдың бик фәһемле көләмәсе иҫкә төшә: “Ялта конференцияһына Рузвельт, Черчилль, Сталин өсәүләп бергә машинала китеп барғанда, юлды быуып ҙур бер үгеҙ ята икән. Черчиллгә, һин йәшһең, бар шул үгеҙҙе ҡыуып ебәр, тигәндәр. Черчилль улай ҙа һуғып ҡарай, былай ҙа, үгеҙ китмәй, ти. Рузвельтҡа, һин бөйөк илдең президенты, бәлки, һине тыңлар, тигәндәр. Рузвельт ҡыуып ҡарай, үгеҙ ҡуҙғалмай ҙа. Сталиндың сираты еткәс, ул үгеҙ янына бара ла ҡолағына нимәлер шыбырлай, үгеҙ сабып ҡасып китә. Тегеләр аптырайҙар һәм, нимә тип әйттең, тип һорайҙар. Сталин, әгәр ҙә юлдан китмәһәң, колхозға ебәрәм, тинем тип яуаплаған. Был көләмәс колхозға һәм уны төҙөткән Сталинға ҡарата халыҡтың мөнәсәбәтен сағылдыра, тип әйтһәм, яңылышмаҫмын.
Ғөмүмән, мин бала саҡта ауылдарҙа үҙидаралыҡ традициялары юғалмаған ине. Берәй мәсьәлә килеп сыҡһа, халыҡ сход йыйып ала, йә булмаһа, иптәштәр суды ойоштора ине. Ысынлап та, был яҡтан ауылда демократия булды, ул, ысын мәғәнәһендә, эшләп килде.
Атайымдың йәш булыуына ҡарамаҫтан, ауылдаштары араһында абруйы ҙур булды. Уны һәр ваҡыт иптәштәр суды председателе итеп һайланылар. Минең хәтеремдә – бер ҡарсыҡты ғәйбәт һөйләп йөрөгәне өсөн тикшергәндәре. Һәр кеше үҙ фекерен әйткәс, ул ҡатын үҙ холҡон үҙгәртте.
Беренсе донъя һуғышы, Граждандар һуғышы, башҡорт интеллигенцияһын ҡырған репрессиялар, Бөйөк Ватан һуғышынан һуңғы осор. Халыҡ сәмләнеп, намыҫланып йәшәне, балаларын уҡыуға өндәнеләр, ынтылдырҙылар. 50 – 60-сы йылдарҙың башында беҙҙең яҡта юғары белемле кеше юҡ ине. 1968 йылда минең класташым Мәҡсүҙә (уның турала әле яҙасаҡмын) Стәрлетамаҡ педагогия институтына ингәс, совхозда барыһы ла ауыҙ тултырып, Шәйәхмәттең ҡыҙы ҙур ергә уҡырға ингән, тип һөйләнеләр. Мин Свердловск юридик институтына барғас, ул хәбәр бөтөн районға таралды, тип әйтһәм дә хата булмаҫ.
Арғы ауылдан Салауат ағай ун йыл Силәбелә механизация, электрофикация һәм ауыл хужалығы институтында ситтән тороп уҡыны. Ул мөһабәт кәүҙәле, баянда һәйбәт уйнаған талантлы кеше булды. Беҙ бала саҡта Салауат ағай ауылға ҡайтһа, халыҡ һарыҡ һуйып, уны хөрмәт итеп, ҡунаҡ итә торғайны. Шулай байрам итеп йөрөгән көндәрҙең береһендә, иптәш малайы Мөхәррәм менән “кәзә” мотоциклында беҙҙең урам буйлап үтеп киттеләр, әлбиттә, икеһе лә айыҡ түгел. Шулай йырлашып барғандарында, мотоцикл тәгәрмәсе ҡырсынташҡа тайып, Мөхәррәм менән бергә ауҙы, ә Салауат ағайҙың аяғы оҙон булғас, баҫҡан килеш баян уйнап тороп ҡалды. “Бына малайҙар, күрҙегеҙме, уҡыған кеше – уҡыған кеше, торҙо ла ҡалды, ә бына Мөхәррәм уҡымағас, йығылды”, – тип көлдө. Шунан бирле беҙҙең яҡта “уҡыған кеше – уҡыған инде”, тигән лаҡап ҡалды.
Тағы бер хәл иҫкә төшә... 60-сы йылдарҙың башында, Советтар Союзынан Кубаға Хрущев ракеталарҙы алып барып ҡуйғас, Өсөнсө донъя һуғышы алдында торҙо ил. Ракеталарҙы сығарырға АҠШ ультиматум ҡуйҙы. Шуға күрә мәктәптәрҙә беҙгә атом шартлауынан нисек ҡотолорға, тигән дәрестәр уҡыта башланылар. Ауылдарҙа бағанаға репродукторҙар ҡуйылды, ғөмүмән, һуғышҡа ныҡ әҙерлек барҙы. Беҙ, балалар, тау башында бәләкәй генә мәмерйәләр бар ине, шунда күпме ваҡыт эсендә барып етәбеҙ, ҡасып өлгөрөрбөҙ микән, тип һанап йөрөнөк.
Беҙҙең ауыл халҡына райондан Салауат ағай Яҡшымбәтов (уҡыған кеше булараҡ, комсомолдың район комитетына эшкә алғайнылар) киләсәк, атом бомбаһы тураһында лекция һөйләйәсәк, тип иғлан иттеләр. Әлбиттә, бөтәһе өсөн был ҙур ваҡиға. Бар ауыл халҡы мәктәп залында йыйылды, шәм яҡтылар. Бала-сағалар иҙәнгә теҙелешеп ултырҙы. Ике сәғәт буйына Салауат ағай ватып-емереп рус телендә атом бомбаһы тураһында лекция уҡыны. Был ваҡытта шундай тынлыҡ торҙо, хатта себен осоп үтһә лә, ишетерлек ине, сөнки барыһы ла тын да алмай райондан килгән кешене тыңланы. Күптәр Салауат ағайҙы, рус телендә һөйләгәс, аңламаны, бик һирәктәр генә, һуғышта ҡатнашҡандар, фронтовиктар аңланы. Лекция тамамланғас, беҙҙең уҡытыусы Мәрйәм апай һорап ҡуйҙы: “Салауат ҡустым, атом бомбаһы нимә була ул?” “Мәрйәм апай, нимә булһын инде, ике Моҡас араһындағы Бишҡайынға бомба төшһә, ике ауылға ла конец!” – тине. Шулай итеп, ике сәғәтлек лекцияның төп фекере шул бер-ике һүҙҙә генә булды. Осрашыу тамамланғас, бөтәһе лә ҡурҡышып, атом бомбаһы яман нәмә икән, тигән фекер халыҡ араһында таралды. Әле лә халыҡ араһында “Моҡас араһындағы Бишҡайынға бер бомба төшһә, ике ауылға ла конец”, тигән лаҡап йөрөй.
1992 йылда Башҡортостандан делегация менән АҠШ-тың Массачусетс штатында командировкала булырға тура килде. Беҙҙе Бостон ҡалаһында урынлашҡан Кеннедиҙың музейына алып барҙылар. Дүрт ҡатлы бик матур бина. Уның бер нисә бүлмәһе Кариб кризисына арналған. Һәр бүлмәлә, һәр мөйөштә тиерлек телевизорҙарҙан Кеннедиҙың Хрущев менән кризис ваҡытындағы осрашыуҙары, һөйләшеүҙәре, нисек ҡарар ҡабул итеүҙәре, ҡатмарлы ваҡыттар тураһында яҙмалар күрһәтәләр. Әлбиттә, американдарҙың үҙҙәренең тарихына, киләсәккә ҡараштары һоҡландырырлыҡ.
Ауыл мәктәбендә уҡыған ваҡыттарға килгәндә, 60-сы йылдар хәтеремдә. Халыҡ бик насар йәшәне. Һәр ғаиләлә кәмендә 5 – 6 бала. Беҙҙең ғаиләлә атай ғына эшләне, әсәй балалар ҡараны. Аҡсаны әҙ түләүҙәренә ҡарамаҫтан, йәй етһә, беҙ сөгөлдөр утарға йөрөнөк. 1– 2-се класта уҡый башлағас, әсәйем иртәнге сәғәт биштә беҙҙе уята һәм беҙ 8 – 10 саҡрым алыҫлыҡта ятҡан Оло тау яғына китәбеҙ. Төшкә тиклем бер биҙрә еләк йыйып алып ҡайтһаҡ, әсәйем шул еләкте Сибай ҡалаһына һатырға китә. Ат юҡ. Әҙерәк ҙурайғас, 4 – 5-се кластарҙа велосипед менән үҙебеҙ алып барып һата торғайныҡ. Еләктең бер стаканы 10 тин булды. Бер биҙрәнән 6 – 7 һум аҡса эшләргә мөмкин ине. Шулай итеп, ниндәйҙер кимәлдә, фәҡирлектә үҫтек, тип тә әйтергә була.
Башҡорт халҡында борон-борондан килгән йола – ул ҡышҡылыҡҡа һуғым һуйыу. Малды һимертеп ҡуялар ҙа (йылҡы малы, йәиһә башмаҡ), ноябрь аҙаҡтарында – декабрь башында, һыуыҡ төшкәс, һуялар. Әлбиттә, революцияға ҡәҙәр иркен йәшәгән, ләкин революциянан һәм Бөйөк Ватан һуғышынан һуң халыҡ бөлгөнлөккә төшкәс, яйлап 50-се йылдарға тиклем хәлләнгән.
Һуғым һуйыу ҡунаҡ саҡырыу менән бәйле була торғайны. Ҡунаҡҡа туғандарҙы, ауылдаштарҙы саҡыралар. 7–10 пар кеше йыялар. Беҙ, балалар, өй беренсә ҡунаҡтарҙы саҡырырға сығып китәбеҙ. Малды кәртә-ҡураларға бикләгәс, 9– 10-ҙа йыйылалар. Ғәҙәт буйынса кейеҙ түшәлгән, мендәр һалынған. Ҡунаҡтар урынлашҡас, боронғо ғәҙәт буйынса беҙ, ир балалар, еҙ ҡомған һәм тас тотоп һәр-береһенең ҡулдарын сайҙырып сығабыҙ һәм уларҙың изге теләктәрен ҡабул итеп алабыҙ. Табынға бишбармаҡ ултырталар. Унан һуң тағы ла ҡулдарҙы саялар. Эсемлеккә килгәндә, элек бал ҡоя торғайнылар. Араҡы бик һирәк булды. Ҡунаҡтарға бер литр араҡы ҡуйыу – бик мул булып иҫәпләнде, хәҙерге көндә ҡунаҡта бер кешегә генә литр араҡы кәрәк. Ул ваҡытта шуға күрә эскелек ныҡ булманы. Табында ике стакан йөрөтөп (ул ғәҙәт әле лә Бөрйән районында ҡалған), хужа араҡы ҡойоп биргәс, уны эсеп бөтөрмәй, әҙ генә уртлап, икенсегә йырлап тапшырыу йолаһы булды. Ғөмүмән, шуға күрә лә бер кеше лә иҫергәнсе эсмәй торғайны. Киреһенсә, матур боронғо йырҙарҙы йырлап, ҡурайҙа уйнап, бейеп күңел асалар.
Халыҡтың күпләп эскелеккә бирелеүе Хрущев осоронда башланды. 60-сы йылдарҙың башында ауылдарҙа эскелек юҡ ине. Һуғыш ваҡытында фронтовиктарға “наркомовский сто грамм” бирелһә лә, атайым, мәрхүм, әйтеүенсә, ул бер ҡасан да эсмәгән, ә, киреһенсә, шәкәргә алмаштырған. Һуғыштан ҡайтып өйләнгәс, әҙләп эсә башлаған, ләкин уны эскесе булды, тип әйтә алмайым. 1920 йылдарҙа тыуған быуын эскелекте ҡабул итмәһә, минең йәштәштәрҙә спиртлы эсемлектәргә ҡарата “иммунитет” кәмене, тип әйтергә лә була. 5–7-се класта уҡыусылар маҡтанып, бал эстем, ти торғайнылар. Мин дә эсеп ҡараным, ләкин оҡшатманым. Беҙ йәш ваҡытта ауыл гөрләп торҙо. Юғары уҡыу йортона бик һирәктәр генә конкурстан үтә ала торғайнылар. Хәҙерге кеүек түләүле уҡыу булманы. Күпселек йәштәр ауылда ҡалып эшләйҙәр ине. Егеттәр – механизатор йә мал ҡараусы, ҡыҙҙар – һауынсы. Беҙҙең ауылда фәҡәт башланғыс ҡына мәктәп булды. Унда күберәк педучилище тамамлаған йәш ҡыҙҙар эшләне. Шулай уҡ һаулыҡ һаҡлауҙы ситтән килгән фельдшер тәьмин итте.
Байрам һайын йәштәр йыйылып табын ҡоралар. Ҡайһы берәүҙәр иҫергәнсе эсеп, икенсе көн “баш төҙәтеү” ғәҙәти күренешкә әйләнде. Кәләш әйттереү байрамы оло эскелек менән дауам итә, ә туйға барһаң, ҡоҙа-ҡоҙасаларҙы “йыҡҡансы” һыйлау мотлаҡ. Эсеүҙә баш тартҡандарҙың елкәһенә араҡы ҡойғандар ҙа булды. Шулай итеп, яйлап яңы быуын эскелеккә бирелде. Ул 70-се йылдарға тура килде. Был хаҡта айырым туҡтап китеүҙе кәрәкле, тип табам.
Сибайҙа ҡала советында эшләгәндә мине тәбиғәтте һаҡлау ойошмаһы етәксеһе итеп ҡуйҙылар. Шул юҫыҡтан экологик мәсьәләләргә төшөнөп, халыҡ араһында лекциялар менән сығыш яһай башланым. Мине Өфөгә пропагандистар мәктәбенә семинарға ебәрҙеләр. Башҡортостан Республикаһының төп идеологы, КПСС өлкә комитетының өсөнсө секретары Таһир Ахунйәнов сығыш яһаны, доклад барышында булған хәлде лә һөйләп китте.
Польшаға барғанда беҙҙең совет делегацияһы ял көнө бөтә костелдарҙа поляктарҙың ғибәҙәт ҡылыуҙарына иғтибар иткәндәр. Беҙҙекеләр Польша етәкселәренә, халыҡтың ғибәҙәт ҡылыуы социалистик идеалогияға ҡаршы булыуҙы аңлата бит, тип әйткәндәр. Улар, һеҙҙә Рәсәйҙә ял көндәре бөтөн халыҡ эскелектән сыға алмай, беҙҙә, исмаһам, айыҡ йөрөйҙәр, тигәндәр... Аллаға табынғансы, ғибәҙәт ҡылғансы, араҡы эсһендәр, тинек тип, ниндәйҙер ғорурлыҡ менән беҙгә һөйләне. Беҙҙең ил менән ҡот осҡос әшәке бәндәләр етәкселек итә тигән уй башыма бәрелде һәм сорнап алды. Йә Хоҙайым, былар бит халыҡты һәләкәткә этәләр!..
Ғөмүмән, яҡшы итеп һыйлау, хөрмәт итеү күпме араҡы эсереүҙәренә ҡарап билдәләнде.
Белгестәрҙең билдәләп үтеүенсә, әгәр ҙә 1952 йылда СССР-ҙа кеше башына 1,9 литр спиртлы эсемлек тура килһә, 1984 йылда 14,2 литрға етте. Мин прокуратурала следователь булып эшләгәндә, йылдан-йыл аҫылынып үлгән кешеләр һанының арта барыуына иғтибар иткәйнем. Совет осоронда ул турала статистик материалдар “секретно” грифы аҫтында һаҡланды. Үҙенә үҙе ҡул һалғандар 1965 йыл – 17,1, 1984 йыл – 29,7, 1996 йыл – 60 меңгә барып етте. Һуңғы йылдарҙа суицидтың кәмеүе күҙәтелә. 2018 йыл статистика буйынса, Рәсәйҙә 18 206 кеше үҙенә үҙе ҡул һала (15079 ир-егет, 3127 ҡатын-ҡыҙ). Күрәһең, хәҙерге быуындың араҡы эсеүҙән яйлап туҡтай барыу һөҙөмтәһелер. Рәсәйҙә 2008 йылда бер кешегә 18 литр араҡы тура килһә, 2017 йылда был күрһәткес 10,3 литрға тиклем кәмене. Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау министры Вероника Скворцованың билдәләүенсә, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы бер кешегә 8 литр алкоголь эсемлектең тура килеүе – бик хәүефле күренеш, тип иҫәпләй. ВЦИОМ үткәргән опрос буйынса, респонденттарҙың 39% бөтөнләй спиртлы эсемлектәрҙән баш тартыуҙары, 59% ваҡыты менән генә эсеүҙәре хаҡында белдергәндәр. Шулай уҡ халыҡтың 80% эсеү һаулыҡҡа зыян килтерә тигән фекерҙә. Социологтарҙың билдәләүенсә, Рәсәй халҡы сәләмәт тормош алып барыуҙы яҡыныраҡ күрәләр.

Минең үҙемде лә районда прокуратура следователе булып эшләй башлағандың тәүге көнө үк ресторанға алып барҙылар, матур итеп һыйландыҡ, икенсе көн баш төҙәттек, өсөнсө көн тағы ла араҡы. Мин аптырап:
– Тәүге көн минең килеү хөрмәтенә эстек, икенсе көн баш төҙәттек, ә бөгөн нимә өсөн? – тип һораным.
– Зөфәр ҡустым, беҙ көн дә эсәбеҙ.
Шулай тигәс, мин:
– Ғәфү итегеҙ, ағайҙар, мин эсмәйем, тәүҙә лә һеҙҙе ихтирам итеп кенә эстем, – тинем.
Отпускыға китер алдынан тәртип буйынса бер литр араҡы ҡуям, ләкин үҙем бер тамсы ла эсмәйем. Әгәр ҙә шул уҡ тенденцияға бирелһәм, мин алкоголик булып, бер ҡайҙа ла сыға алмай һәләк булыр инем. Тиңдәштәремдең бик күбе шулай араҡы ҡорбаны булып ҡалды. Ул осорҙо эскелек менән юҡҡа сыҡҡан быуын осоро, тип әйтер инем, сөнки һуғыш ваҡытында халыҡтың ҡырылыуына ҡарағанда, эскелек ҡорбандары күберәк булғандыр тип уйлайым.
М. С. Горбачев дәүере (1985 – 1990 йылдар) күптәргә араҡы алырға бишәр сәғәтләп торған сираттар менән хәтерҙә ҡалған. Ғөмүмән, ил етәкселәренә халыҡтың араҡыға, эскелеккә булған мөнәсәбәтен үҙгәртергә кәрәк ине, ләкин беҙҙең илдең административ-командалы системаһының тырыш, ярамһаҡ һәм наҙан чиновниктары иң изге ниәттәрҙе лә юҡҡа сығарҙылар, XVII быуаттың инглиз дин белгесе Джордж Герберттың “Изге ниәттәрҙән түшәлгән тамуҡ юлы” тигән китабындағы (“Благими намерениями вымощена дорога в ад”) әйтемен ғәмәлгә ашырҙылар. Ысынлап та, Альберт Эйнштейн билдәләүенсә, донъяла бөтәһе ике сикһеҙлек бар: беренсеһе – Ғаләм, икенсеһе – кеше ахмаҡлығы. Ләкин беренсеһенең булыуында шикләнәм, тигән ғалим. Эскелекте сикләү, беҙҙең илдә алкоголь эсемлектәрҙе етештереүгә ҡаршы кампаниялар булдырылды. Йөҙәр йыл буйына, сабый балалай ҡарап, тәрбиәләп үҫтерелгән, юғары сортлы, элиталы виноградлы плантациялар юҡ ителде. Алкоголиктар затлы шараптарҙы ғүмерҙә лә эсмәнеләр һәм әле лә ауыҙ итеп ҡарамайҙар. Тиҫтә йылдар буйына алкоголь эсемлектәргә ылыҡҡан совет гражданына билдәле магазинда ғына алкоголь эсемлекте алырға мөмкин ине. Мәҫәлән, 50 мең халыҡ йәшәгән Сибай ҡалаһында бер генә магазинда төшкө сәғәт икелә һатырға рөхсәт ителде. Һөҙөмтәлә, магазин янында сикһеҙ сират, ыҙғыш, талаш, бер һүҙ менән әйткәндә – мәхшәр.
Партия һәм комсомол функционерҙары “айыҡ” туйҙар үткәрә башланылар. Был, әлбиттә, һәйбәт башланғыс, ләкин файҙаға килтермәне – араҡы сәйнүктәрҙән ҡойолдо. В. С. Черномырдин әйтмешләй: “Хотели как лучше, получилось как всегда!” Алкоголдән баш тарта алмағандар одеколон, спирт булған башҡа төрлө суррогат шыйыҡсаларҙы эстеләр. Яҡташым, билдәле эшҡыуар Кәримов Фәнис Йәноҙаҡ улының әйтеүенсә, “алкоголиктар шулай ағыуланып ҡырылып үлеп бөттөләр, хәҙер эсмәгән, дин тотҡан ир-егеттәр донъяның рәхәтен күреп йәшәйҙәр”. Был ваҡытта Ч. Дарвиндың “естественный отбор” (“тәбиғи һайланыш”) тәғлимәте иҫкә төшә. Ҡыҙғаныс, ләкин ысынбарлыҡ.

Мәктәп йылдары

Беҙҙең ауылда фәҡәт башланғыс мәктәп кенә булды. Ул 60-сы йылдарҙа самандан һуғылған, балсыҡтары ҡойолоп торған бинала, беҙҙең өй ҡаршыһында ғына урынлашҡан ине. Ҡыш көнө һыуыҡ, күпме утын яҡһалар ҙа, йылынмай.
Һуңынан миңә, 3–4-се класта, бүрәнәнән һалынған йортта уҡыу бәхете тейҙе.
Уҡыусылар етмәүе сәбәпле, 1-се класс балалары менән 4-се класҡа ҡәҙәр бергә бер бүлмәлә уҡый инек. Һәр класта 5–6 бала, бөтәһе – 20-ләп уҡыусы. Берҙән-бер уҡытыусы дүрт класҡа ла бер юлы дәрес бирә торғайны. Хеҙмәт һәм йыр дәрестәре уртаҡ.
Минән ике йәшкә өлкән Ғайса ағайым, әлбиттә, минән ике йыл алда уҡырға барҙы. Минең, биш йәшлек баланың, уның менән бергә уҡырға барырға теләгем ҙур ине, ләкин 1 сентябрь көндө иртәнсәк йоҡлап ҡалдым.
Иртәнсәк тороп мыжый башлағас, әсәйем мине кейендерҙе лә: “Бына ҡаршыла мәктәп тора, ләкин ишекте туҡылдатып, “рөхсәтме инергә, мөмкинме?” тип инерһең”, – тип өйрәтеп ебәрҙе. Тик минең өсөн был бик сәйер тойолдо, әле һаман хәтеремдә... Мәктәптең ишеген астым да артҡы парта артына барып ултырҙым. Бер аҙ ултырғас, уҡытыусы эргәмә килде лә: “Был ниндәй уҡыусы рөхсәтһеҙ килеп ултырған?” – тип һорағас, мин әҙерәк ултыра бирҙем дә, был уҡыу тигәндәре бик ҡатмарлы икән, тип, мәктәптән сығып, йүгереп ҡайтып киттем. Шунан һуң, ике йыл ваҡыт үткәс кенә, ете йәшемдә 1-се класҡа уҡырға барҙым.
Яҙып үтеүемсә, 1-се кластан алып 4-се класс уҡыусыларына бер үк ваҡытта, бер үк класта дәрес бирә торғайнылар: кемгәлер – математика (4-се кластарға, мәҫәлән, арифметика), кемгәлер – рус теле, кемгәлер – рәсем, ә беҙ, 1-се класс уҡыусылары, әлбиттә, әлифбаны өйрәндек. Ләкин 1-се класҡа барыр алдынан әлифбаны өйрәнеп барҙым һәм ижекләп уҡый белә инем. Шуға күрә ярты йыл эсендә 1-се класс программаһын үҙләштереп, 2-се класс балаларына нимә өйрәтеүҙәрен тыңлай торғайным.
Ул ваҡытта кемдәр насар уҡый, уларҙы икенсе, хатта өсөнсө, дүртенсе, йылға ҡалдыра торғайнылар. Мин 1-се класта уҡығанда, 4-се класта Юлай һәм Ғәлимйән исемле егеттәр уҡый ине, һәм 5-се класта мин уларҙы ҡыуып еттем. Беҙҙең ауылдан 10 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Әхмәр ауылына 8 йыллыҡ мәктәпкә өсәүләп уҡырға йөрөй торғайныҡ. Улар минән дүрт йәшкә өлкәндәр ине. Әхмәр мәктәбендә бер йыл уҡыным. Дөйөм ятаҡта йәшәнек. Ятаҡ тигәне – ул ҙур бер йорт, утын яғып йылытаһың. 1-се кластан алып 8-се класҡа тиклем бала-сағалар менән бергә 16 йәшлек егеттәр уҡый, тәмәке тарта торғайнылар. Шул тәмәке еҫенә ыҙалай инем. Миңә лә тәмәке тарттырып ҡаранылар, ләкин сәсәнем дә башҡа тартманым.
Ул ваҡытта балалар “Башҡортостан пионеры” гәзитен уҡыны. Унда Темәс мәктәп-интернаты тураһында күп кенә мәҡәләләр баҫтыралар ине. Минең ошо мәктәптә уҡыу теләге ҙур булды. Шуға күрә 6-сы класҡа уҡырға барыр өсөн, атайым менән арбаға ултырып, иртәнге алтыла Ирәндек тауы аша Моҡастан Темәскә 50 саҡрымдан йырағыраҡ араға юл тоттоҡ. Төшкөлөккә барып еттек. Мине мәктәп-интернаты­на ҡабул иттеләр, ә атайым әйләнеп ҡайтып китте.
Темәс мәктәп-интернатына уҡырға мин бик ныҡ ҡыуанып барҙым, ул минең өсөн данлыҡлы уҡыу йорто кеүек ине. Бөгөнгө күҙлектән ҡарағанда, үҙемде Гарвард университетына уҡырға ингән кеүек хис иттем.
Бер сирек уҡығас, ноябрь каникулдарынан һуң, беҙҙең Темәс мәктәп-интернаты Баймаҡ ҡалаһына күсте. Унда бик матур дүрт ҡатлы йорт төҙөгәндәр. Ул ваҡытта ундай биналар районда бик һирәк ине. Унда бөтөн уңайлыҡтары булған, бер яғында ҡыҙҙар, икенсе яғында малайҙар өсөн ятаҡ урынлашҡайны. Уҡыусылар “Интернатым – пар ҡанатым” тип шиғырҙар ҙа яҙа торғайнылар.
Төп уҡыу йорто шул уҡ бинала урынлашты. Дөрөҫөн әйткәндә, аҙналар буйы тышҡа сыҡмайынса шунда йәшәү мөмкинлеге лә булды. Ул ваҡытта беҙ сәмләнеп, тырышып уҡыныҡ, белемгә ынтылыу бик ҙур ине. Беренсе сиректән һуң ете фәндән “өслө” сыҡты. Намыҫланып, тырышып-тырмашып уҡып, шуларҙың барыһын да “бишле”гә төҙәттем. Иң яҡшы уҡыусы, тип бер байрамда президиумға ултырттылар, атай-әсәйгә маҡтау ҡағыҙы ебәрҙеләр. Баймаҡ мәктәбендә яңы ғына юғары уҡыу йортон тамамлаған йәш белгестәр йыйылғайнылар. Улар беҙгә тейешле белем бирҙеләр, шуға мин бик ныҡ рәхмәтлемен. Мәҫәлән, химия фәнен бигерәк яратып уҡыным, киләсәктә, бәлки, химия фәндәрен тағы ла тәрәнерәк өйрәнеп, химик булырмын, тип тә уйлағайным. Математика фәненән 8-се класҡа тиклем район, ҡала-ара олимпиадаларында ҡатнаштым. Ләкин 8–9-сы кластарҙа киләсәктә юрист, эҙәрләүсе һөнәре буйынса эшләү теләге тыуҙы. Шул йүнәлештә бик күп китаптар уҡыным. Нәфис әҙәбиәттән “Шерлок Холмс и доктор Ватсон” китабы минең иғтибарымдан ситтә ҡалманы. 9–10-сы кластарҙа Николай Чернышевскийҙың “Что делать?” исемле китабын уҡып сыҡтым һәм төп герой Рахметовтың донъяға, үҙ-үҙенә булған мөнәсәбәтен өлгө итеп алдым, үҙемдең алға ҡуйған маҡсатҡа өлгәшеү өсөн барлыҡ көс һалдым. Юридик институтҡа инеү өсөн өс фәндән: рус теленән яҙма һәм телдән, тарихтан экзамендарға әҙерләнә башланым. Математиканы ныҡлап өйрәнеүҙе, ғөмүмән, ташланым, ләкин химияға булған мөхәббәт мине ситкә ебәрмәне. Ул фән буйынса өҫтәмә юғары мәктәптәргә тәғәйенләнгән китаптарҙы һатып алып, мәсьәләләрҙе сисә инем. Ҡала һәм район олимпиадаларында әүҙем ҡатнаштым.
Тарихтан әле генә университет тамамлаған Нәҙерғолов Хәмит ағай, мәрхүм, бик һәйбәт дәрестәр бирә торғайны. Минең ынтылышты күреп, 10-сы класта Энгельстың “Происхож­дение семьи, частной собственности и государства” тигән китабын уҡырға, һуңынан класс алдында доклад менән сығыш яһарға ҡушты.
Баймаҡта рус телендә һөйләшеүселәр, урыҫтар аҙ булыуға күрә, беҙ, сит телде белмәгән кеүек, рус телен дә бик насар белдек. 8-се класҡа тиклем, рус телен белмәү сәбәпле, китапханала тик башҡорт телендә генә китаптарҙы уҡыным, ләкин башҡа уҡырға китап ҡалмағас, башҡортса-русса һүҙлек менән ярты ай дауамында “Война и мир”ҙың беренсе томын, рус телен үҙләштереп, уҡып сыҡтым. Башҡа томдары еңелерәк бирелде, һәм ошо әҫәр тәьҫире аҫтында миндә рус әҙәбиәтенә һөйөү уянды.
9-сы класта беҙгә Ишбирҙина Римма апай (билдәле тел ғалимы, профессор Эрнст Ишбирҙиндың бер туған һеңлеһе) рус теленән уҡытырға килде. Шунан алып мин ныҡлап рус телен өйрәнә башланым. Уның бик бай шәхси китапханаһы булды. Үҙебеҙҙең мәктәп-интернатта булмаған китаптарҙы, минең әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһыныуҙы күреп, үҙенең шәхси китапханаһынан биреп торҙо. Ул биргән дүрт томлыҡ “Тымыҡ Дон” әҫәрен дүрт көндә уҡып сығып, китаптарҙы уға тапшырғас, ул бик ныҡ аптыраны, шуға күрә уҡығанлығымды тикшерер өсөн минең менән әҫәр буйынса фекер алышты һәм һуңынан ғына инанды.
Ғөмүмән, мин рус әҙәбиәте донъяһында “йөҙә” инем. Шундағы геройҙарҙың тормошо менән йәшәй инем. Ашханала сиратта торғанда ла, ашап ултырғанда ла, берәй төрлө саралар ваҡытында ла китап ҡулдан төшмәне. Әле лә был ғәҙәтте ташламаным. Хатта һүҙ ҡушҡан кешене күрмәнем дә, ишетмәнем дә.
Мин шул тиклем йотлоғоп, сумып уҡыным, ҡайҙа барһам да, ҡулымдан китап төшмәне. Физика, математика, биология кеүек дәрестәрҙә лә, ашханаға инергә теҙелеп торғанда ла, ашап ултырғанда ла һәм башҡа ерҙәрҙә лә, төндә лә, йоҡо ҡалдырып, уҡыным. Мәктәп-интернат китапханаһының рус һәм рус телендә нәшер ителгән сит ил классикаһын үҙләштерҙем: Бальзак, Гете, Гейне, Байрон, Хафиз, Ғүмәр Хәйәм һ.б. Ҡыҙыҡһындырған урындарын, күп фекерҙәрҙе, өҙөктәрен яҙып, ятлап алдым. Әле лә студенттарға лекция уҡығанда уларҙан цитаталар килтерәм. Шул китаптар аша рус теленең нескәлектәрен өйрәндем. Һәр һөйләмде уҡығанда уның грамматик һәм орфографик төҙөлөштәрен үҙләштерергә тырыштым, сөнки башҡорт мәктәбен тамамлаған үҫмергә рус телендә имтихан тотоп, Свердловск юридик институтына уҡырға кереү маҡсаты тора ине. Даими рәүештә “Комсомольская правда” гәзитен уҡый башланым. Белмәгән һүҙҙәрҙе һүҙлек аша тәржемә итә инем. “Алые паруса” тигән үҫмерҙәр өсөн бик ҡыҙыҡлы рубрикаһы ла бар ине...
Инглиз телен өйрәнеүгә көслө теләгем бар ине, ләкин беҙгә уҡытыусы мәктәпте тамамлаған йылдың икенсе яртыһында ғына килде, һәм беҙ ныҡлап алфавитты ла өйрәнә алманыҡ.
Беҙ уҡығанда мәктәптең территорияһы бик ҙур ине, һәм беҙҙе, үҫмер егеттәрҙе, апрель-май айҙары етеү менән ағас ултыртырға сығара торғайнылар. 2–3 гектарлыҡ ергә соҡор ҡаҙып, алмағастар ултырта инек. Ер туң булһа ла, шуны соҡоп төшәбеҙ. Шулай итеп, беҙҙе хеҙмәткә йәлеп иттеләр. Әлбиттә, алмағастар тик 5–6 йылдан ғына емеш бирә башланылар, ул ваҡытҡа беҙ мәктәпте тамамлағайныҡ.
Шулай уҡ мәктәптең күмер менән яға торған ҡаҙанлыҡ бүлмәһе бар ине. Йөк машинаһы менән күмер алып килһәләр, беҙ егеттәр менән уны бушатып, ҡап-ҡара булып ҡайта торғайныҡ. Айына бер-ике тапҡыр 100–200-әр носилка күмер ташыйбыҙ, өҫтәп утын яра инек.
Баймаҡтан 40 саҡрым алыҫлыҡта, Һаҡмар буйында Ярат ауылында, мәктәптең йәйге лагеры булды. Унда беҙ яҙ көнө төрлө йәшелсәләр, кәбеҫтә, картуф һ. б. ултыртабыҙ. Йәй буйына уларға һыу ҡойоп, картуфты утап, күмәбеҙ. Һаҡмарҙа һыу инеп, балыҡ тотабыҙ.
Ул ваҡытта автобустар юҡ, шуға күрә грузо-такси менән йөрөнөк, интернаттың ике машинаһы булды.
Интернаттың үҙенең ярҙамсы хужалығы, унда 5–6 аты ла бар ине. 9-сы класты тамамлағас, беҙҙе Ирәндек тауына бер айға бесән сабырға ебәрҙеләр. Әлбиттә, салғы менән бесән сабыуы ауыр булды, сөнки ауылда бесән сапһалар, өмә итәләр, һарыҡ һуялар, ә беҙ макарон, консерва ашап ҡына көнө буйы бесән сабабыҙ, асыға инек. Кискә табан хатта салғыны күтәрергә лә хәл ҡалмай. Һуңынан 10-сы класта совхоздарға йәйге өмәләрҙә бесән сабыу еңелерәк булды, сөнки аҙмы-күпме оҫталыҡ бар. Шулай итеп, хеҙмәт һәр саҡ беҙҙең менән булды.
Мин 4-се класта уҡығанда, атайым, Кеннеди 41 генә йәшендә бөйөк илдең президенты булды, тип, һоҡланып һөйләгәс, ныҡ үҫешкән АҠШ, Англия, Франция, Канада кеүек илдәрҙең сәйәси системаһы һәм дәүләт ҡоролошо менән ҡыҙыҡһына башланым. “Совет Башҡортостаны” гәзитендә АҠШ-та һәм Францияла президент һайлауҙары, кемдең кем менән көрәшкәне, Англияла һәм Канадала ҡайһы партияның күпселек тауыш йыйып власҡа килеүе тураһында мәҡәләләрҙе ҡыҙыҡһынып уҡып барҙым. Беҙҙең илдә ни эшләп ил башлығын һайлап ҡуймайҙар, тигән һорау менән атайымды йонсотоп бөтөрәм.
Совет осоронда мәктәптәрҙә аҙнаһына бер тапҡыр “политинформация” үткәрә инеләр. Сәйәсәт менән ныҡлап ҡыҙыҡһынғас, Баймаҡ мәктәп-интернатында мине 6-сы класта уҡ политинформатор итеп ҡуйҙылар. Класташтарым миңә хатта “Зөфәр-политик” тигән ҡушамат таҡтылар. Сәйәсәт менән ныҡлап ҡыҙыҡһыныу мине, 9-сы класс үҫмерен, мәктәп-интернатта өс көнлөк аслыҡ (голодовка) иғлан итеүгә этәргес көс булды.
Уҡытыусылар тураһында һүҙ ҙә юҡ, уларға рәхмәтемде әйтеп бөтөргөһөҙ.
Беҙ уҡығанда һәр класҡа ике тәрбиәсе булды. Беҙҙең 6-сы класта тәрбиәсебеҙ Ғәбитова Миңлебикә апай үҙебеҙҙең әсәй кеүек булды. Беҙ уны яраттыҡ һәм Баймаҡта следователь булып эшләгәндә күрешеп, хөрмәтемде белдереп, ярҙам итеп йөрөнөм.
Шул уҡ ваҡытта кисә генә мәктәпте тамамлап, институтҡа уҡырға инә алмаған ҡыҙҙарҙың интернатта тәрбиәсе булып ҡалыуҙары ғәҙәткә әйләнде. Дөрөҫөн әйткәндә, мәктәп етәкселегенең бик аҡыллы сәйәсәте, балаларға ҡарата хәстәрлек күрһәтеүе булды, сөнки яңы ғына мәктәпте тамамлаған ауыл балаларына барып “морон төртөргә” урын кәрәк ине. Улар эш стажы туплап, күптәре ситтән тороп юғары белем алып сыҡтылар, ләкин шуларҙың ҡайһы берҙәре үҙҙәрен әллә кемгә ҡуйып, беҙҙе, тиңдәштәрен, урынлы-урынһыҙ аҡырып, әрләп, аҡыл өйрәтеп маташалар ине. Ни өсөндөр 1967 йылдың ноябрь айында шул йәш тәрбиәселәрҙең, беҙ һеҙҙе ашатабыҙ, ҡарайбыҙ, тип әйтеүҙәре ғорур үҫмер башҡорт егеттәренең намыҫына тейҙе. Барыһы ла уларҙың педагогик белемдәренең булмауы менән аңлатыла ине.

Бысраҡ табан аҫтында
Башҡорт намыҫы ятмаҫ.

Ш. Бабичтың “Башҡортостан” исемле шиғырынан ошо юлдар миңә һәм класташ дуҫтарыма ҡеүәт өҫтәне. Беҙҙең 9-сы “б” класы тулыһынса ашханаға төшкө ашҡа барҙыҡ та, бер аҙ ултырғас, ҡалаҡтарға ла ҡағылмай, һалдаттар һымаҡ минең команда буйынса сығып киттек. Киске ашҡа класс барҙы, ә мин үҙ-үҙемде һынап ҡарар өсөн өс көнгә ашханаға юлды онотоп торҙом. Уҡыусылар исеменән ни өсөн протест белдергәнде директорға яҙып бирҙем. Дәрестәрҙе ҡалдырманым. Директорыбыҙ Сәғитов Алмаз Абдрахман улы бик тәрән аҡыллы, төплө шәхес ине. Ул миңә ҡарата бер ниндәй ҙә “репрессив” саралар ҡулланманы. Күрәһең, директорыбыҙ йәш тәрбиәселәр менән һөйләшеү үткәргәндер. Шунан һуң уларҙың беҙгә ҡарата ҡараштары ныҡ ҡына үҙгәрҙе. Ләкин йәш тәрбиәсе ҡыҙҙар менән минең арала “мөхәббәттең” дауамы булды. Күрәһең, бигерәк тә үҙ һүҙемде һүҙ итеү, хәҙерге тел менән әйткәндә, үҙ мөстәҡиллегемдә йәшәгәнмендер. Йәш тәрбиәсе ҡыҙҙар ни өсөндөр, әллә киләсәктә буласаҡ ирҙәре менән мөнәсәбәттәр тәжрибәһен тупларға, ахыры, минең “скромный персона”ны һайлағандарҙыр.
Уларҙың аҡыл өйрәтеп маташыуҙарына мин битараф булдым. Әлбиттә, улар Зөфәр беҙҙе һанға һуҡмай, тип ҡабул иттеләр. Ул йәштә миндә ҡыҙҙарға ҡарата мөхәббәт тойғолары, күрәһең, уянмаған ине.
Ниндәйҙер комсомол йомошон үтәмәгән өсөн, 1967 йылдың апрель айында, минең комсомолға ҡарата булған мөнәсәбәтте тикшерер өсөн, ултырыш үткәрҙеләр. Ойошманы 8–9-сы класс уҡыусылары, йәш уҡытыусылар һәм тәрбиәселәр тәшкил итте. Нимә һөйләгәндәрен хәтерлә­мәйем, сөнки тәмәке тартып, тәртип боҙоп йөрөүселәрҙән булманым. Трибуна артына Ишбирҙина Римма Фәйзрәхмән ҡыҙы сыҡты, минең турала бик күп йылы һүҙҙәр әйтте. Химия уҡытыусыһы Венера апай уның һүҙҙәрен хупланы.
Шулай итеп, комсомол ойошмаһы ултырышын ябыҡ, тип иғлан иттеләр. Тәүге сығыш яһаусылар мине мәктәп-интернаттан ҡыуырға, тигәйнеләр, ләкин был тәҡдимдәр ҡабул ителмәне, ситтә тороп ҡалды. Ул тәрбиәселәрҙең исемдәрен мин хәтерләмәйем дә инде...
Мәктәптәге шуҡлыҡтарҙы яҙғас, түбәндәгене бәйән итеү урынлы булыр тип уйлайым.
Яҙғы сәсеүҙәр ваҡытында үҙебеҙҙең интернат лагерынан брезент менән ҡапланған йөк машинаһында Баймаҡҡа ҡайтып барғанда, малайҙарға эйәреп, беҙҙең ҡыҙҙар ҙа тәмәке көйрәтеп ҡарарға булдылар. Машинала, йомшаҡ булһын өсөн, һалам түшәлгән ине. Әлбиттә, ул яна башланы. Машинаны туҡтатырға мәжбүр булдыҡ. Директор алдында булған ғәйепте үҙ өҫтөмә алдым. Минең тәмәке тартмағанды белә ине. Башҡаларҙы сығарып ебәреп, икәүҙән-икәү ҡалғас, Алмаз Абдрахман улы көлөмһөрәп: “Анауында, стенала, һинең фотоң тора, шикелле, бар, алып кил”, – тине. Иң яҡшы уҡыусылар рәтенән фотоны йүгереп барып алдым да, был һеҙгә иҫтәлеккә, тип индереп бирҙем. Бер айҙан һуң фото урынында тора ине. Алмаз ағай һуңынан Сибай ҡалаһына эшкә күсте. Мин аспирантурала уҡығанда, ваҡыты-ваҡыты менән осрашып, һөйләшеп, фекерләшеп ала инек. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, хаҡлы ялға ла етмәй, инсульт арҡаһында иртә китеп барҙы.
Беҙҙең интернат Баймаҡ ҡалаһының ситендә урынлашҡан ине. 60-сы йылдарҙа енәйәтселек көслө булды. Беҙгә тәүге йылдарҙа 20–30-лап урыҫ малайҙары һөжүм итә торғайны. Беҙ, егеттәр, дәррәү йыйылып сығабыҙ һәм улар беҙгә яҡын килеп һуғышырға баҙнат итмәй ине, таш ташлауҙан һуғыш ары китмәне.
Спорт менән ныҡ шөғөлләндек. Ҡыш етеү менән конькиҙа, саңғыла шыуабыҙ, гимнастик залда штанга, гер күтәрә, бокс бирсәткәләре кейеп, бер-беребеҙҙе дөмбәҫләй торғайныҡ. Рус телендә әҙерәк һупалай башлағас, көс-дәрт уйнап торған саҡ, кистәрен ике-өс малай Баймаҡ буйлап сығып китәбеҙ. Бер нисә тапҡыр шунда Баймаҡ малайҙарын осратып, өскә-өс, икегә-ике һуғышып ҡайта инек. Танауҙарын емереп, күҙҙәрен күгәртеп ҡайтарған ваҡыттарҙы һағынып иҫкә алырлыҡ. Шулай беҙҙең интернат малайҙарынан урындағы малайҙар ҡурҡа башланылар, аҙаҡ теймәнеләр, сөнки мин 9-сы класта автовокзалдан ҡайтып килгәндә, өс әҙәм аҡтығы минең бирсәткәне систерергә маташты. Күҙ күгәреүен күгәрҙе, ләкин тәү тапҡыр ҡулыма төшкән мөлкәтте ситтәргә ебәрмәнем. Икенсе аҙнала уларҙы табып алып, өскә-өс һуғыштыҡ. Дуҫтарым Аллаяров Илдусҡа һәм Зәйнуллин Рәмилгә рәхмәтлемен.
Ғөмүмән, беҙ, интернат балалары, бер-беребеҙгә ярҙам итеп, дуҫ йәшәнек, ярышып уҡыныҡ.
Мәктәпте тамамлап, имтихандарҙы тапшырып, аттестатты алғандан һуң өс төн буйы уйнап, күңел асып, иртәнге ҡояшты ҡаршы алдыҡ. Беҙ, ысын мәғәнәһендә, бер ата-әсәнең балалары кеүек бер-беребеҙҙе яҡын күрә инек. Айырылышҡанда, хатта егеттәрҙең дә күҙҙәре йәшләнгән ине. 1990 йылдарҙа мин депутатлыҡҡа һайлау барышында Баймаҡ райо­нында йәшәгән һәм эшләгән минең класташтарым әүҙем ҡатнашып, ярҙам иттеләр. Уларға мең рәхмәтлемен.

Ирәндек совхозында эшләүем

Аттестат алып сыҡҡас, минең алда юридик институтына әҙерләнеү маҡсаты торҙо. 1968 йылда Өфөлә Свердловск юридик институтының киске һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәре генә бар ине. Ә Советтар Союзында юридик институттар фәҡәт Һарытау, Свердловск һәм Харьков ҡалаларында ғына булды. Ул ваҡытта юридик институтҡа уҡырға инеү өсөн ике йыл хеҙмәт стажы мотлаҡ булды, шуға күрә лә мәктәптән һуң үҙебеҙҙең Ирәндек совхозында эшләргә ҡарар ҡабул иттем. Июль-август айҙарында совхозға бесән әҙерләүҙә ҡатнаштым. Октябрь-ноябрь айҙарына тиклем трактор менән һалам өйҙөк, ә инде ҡыш еткәс, ауыл фермаһында көтөүсе булып эшләнем.
Беҙҙең ауылдан минән 8 – 9 йәшкә олораҡ тракторист Самат ағай, нишләп уҡырға бармайһың, тип һорай торғайны. Зөфәр, уҡы, миңә бына уҡыу эләкмәне, шуға тракторист булып ҡалдым, ти ине. Атай-әсәйгә һөйләгәс, улар көлдөләр, сөнки Самат ағай үҙе 4-се класты тик 17 йәшендә генә тамамлаған, һәр бер класта 2 – 3 йыл ҡалып уҡыған. Ул ваҡытта, мин бәләкәй саҡта, уларҙы Һөйөндөк исемле ағай уҡытҡан. Егет булып үҫеп еткәс, Самат ағай хатта уның менән дә һуғышып йөрөгән. Әлбиттә, беҙҙең өсөн был хәл лаҡап кеүек булып ҡалды һәм йыш ҡына йәштәргә Самат ағайҙың һүҙҙәрен ҡабатлайым “уҡы, ҡустым, уҡы, беҙгә уҡыу эләкмәне”, тип.
Ҡыш етеү менән Баймаҡ китапханаһына барып тарихтан китаптар яҙҙырып алдым. Улар тарих факультетында уҡыған студенттарға тәғәйенләнгән, бер нисә томдан торған йыйынтыҡтар ине. Ошо китаптар ярҙамында ныҡлап тарихты өйрәнеүгә тотондом. Ҡыш буйы кистәрен, төндәрен конспекттар яҙып, тарихты ентекләп өйрәндем. Атай-әсәйем, бигерәк тә әсәйем, тик “бишле”гә уҡып, көтөүсе булып ҡалдың, тип ғәрләнә ине, шуға күрә ике йыл стажды тултырмайынса, Свердловскиға уҡырға барырға булдым.
Магнитогорск ҡалаһына барып, самолетҡа билет һатып алдым. Шул уҡ ваҡытта дуҫ егет, класташым Буранбай Исҡужинды ла бергә юридик институтҡа уҡырға инергә өндәнем, сөнки мәктәпте тамамлағас, Свердловск геологик институтына уҡырға инә алмағас, Йылайыр совхозында эшләй ине. Имтихандарҙан бер ай алда Свердловск ҡалаһына юл тоттоҡ. Унда барғас, вокзалда төн үткәрҙек, совет заманында ҡунаҡханаларҙа буш урындар булмай торғайны. Икенсе көнөнә юридик институтты табып барғас, беҙҙе ятаҡҡа урынлаштырҙылар. 17 кеше бер бүлмәлә яттыҡ.
Милли мәктәпте тамамлағандарҙы бер төркөмгә туплап, диктант яҙҙырттылар. Буранбай менән икебеҙ бер ай буйы бер-беребеҙгә белер-белмәҫ рус телендә диктант яҙҙыртыҡ. Һуңынан был беҙгә бик ныҡ ярҙам итте. Буранбай менән икебеҙ диктантты “дүртле”гә яҙҙыҡ. Ғөмүмән, 90 кешенең 50-һе “икеле” билдәһе алды. 8 – 9 кеше “дүртле”гә өлгәште. Ҡалғандар “өслө”гә яҙҙы.
Унда Советтар Союзының күп милләтле вәкилдәре йыйылған ине. Бер ҡаҙаҡ егете беҙҙең менән бергә йәшәне. Унынсы тапҡыр имтихан бирергә килгән ине. Диктанттан “икеле” билдәһе алғас, тыуған яғына ҡайтып китергә мәжбүр булды.
Рус теленән имтиханды телдән “дүртле”гә, ә тарихты “бишле”гә тапшырҙым. Тарихтан имтиханды ҡабул иткән комиссия ағзалары, ҡайҙан шулай тарихты яҡшы беләһең, тип, һорағас, ҡайһы китаптар буйынса әҙерләнеүемде әйттем. “Бик төплө белемлеһең”, – тинеләр.
Буранбай дуҫыма көндөҙгө факультетҡа инергә бер генә бал етмәне, киске факультетта уҡырға мөмкинлек биргәйнеләр, ризалашмай ҡайтып китте. Ҡайтҡас, Өфө дәүләт авиация институтына уҡырға инде.
Беренсе курста уҡығанда ул миңә Свердловск ҡалаһына посылка менән еҙ ҡурай ебәрҙе. Шул ҡурайҙа студенттар араһында уйнап, күңел аса инек.
Курсты тамамлағас, Өфөгә Баймаҡ районы студенттарының яҡташтар ойошмаһы йыйылышына, ул ваҡытта Сәфәрғәли Йәнтүрин етәксе ине, Свердловск өлкәһенең Башҡортостан студенттары ойошмаһы президенты булараҡ килдем. Шишмә районында төрлө уйындар, көрәш менән һабантуй ҙа үткәрҙеләр. Шулай дәртләнеп аҙаҡ Өфөгә ҡайттым. 70-се йылдарҙың май айы, Буранбай дуҫым менән осрашып, төнө буйы һөйләшеп сыҡтыҡ. Ошо һөйләшеүҙә ул миңә, Зөфәр, техник һөнәре мине ҡыҙыҡһындырманы, мин шиғырҙар яҙғым, яҙыусы булғым килә, тине һәм беҙ икенсе йылға уға Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетына уҡырға инеү тураһында фекергә килдек. Шул уҡ йылдың көҙ айында уҡыуын БДУ-ла дауам итте.
Уҡыуҙы тамамлағас, билдәле шағир, прозаик һәм драматург, Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы булараҡ танылыу яуланы. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бик иртә мәрхүм булып ҡалды иң яҡын бала саҡ дуҫтарымдың береһе Буранбай Исҡужин.

Студент йылдары

Конкурсты үткәс, мине 16-сы төркөмгә билдәләнеләр. Әлбиттә, үҙемде бәхетле итеп тойҙом.
Свердловскиҙа юридик институтта беҙҙең төркөмгә милли мәктәп кенә бөткән, сит телдәрҙе өйрәнмәгән, рус телен насарыраҡ белгән 13 милләт вәкиленән 35 студентты тупланылар һәм беҙгә рус телен ныҡлап өйрәттеләр. Беҙҙең төркөмдө “дикая боевая 16 группа”, тип йөрөттөләр. “Финиш”ҡа 17 генә студент барып етеп, дипломға уңышлы тамамланыҡ. Беҙ әле лә бөтәбеҙ ҙә үҙ-ара дуҫлашып, аралашып йәшәйбеҙ. 2018 йылдың июнь айында Байкал буйында институтты тамамлауҙың 45 йыллығын билдәләнек.
Әсәйем минең ниндәй уҡыу йортона инеүемде белмәй йөрөгән. Ул мине физкультура буйынса уҡырға ингән тип уйлаған, сөнки ихатала турникта төрлө физик күнекмәләр эшләгәнемде күрә ине. Күрше Әхмәр ауылынан уҡытыусы: “Зөфәр ундай уҡыу йортона нисек уҡырға ингән, ундай белемде Ленин үҙе уҡып алған бит?” – тигәс, әсәйем тынысланды һәм минең менән ғорурлана башланы.
Уҡырға китергә булғас, ғаиләм тураһында белешмә алдым. Ғаилә ҙур, атайымдың эш хаҡы ла түбән, әсәй – хужабикә, балалар ҡарай, шуға күрә миңә ятаҡтан урын бирҙеләр. Бүлмәлә дүрт кеше йәшәнек.
Уҡыу башланып, студент билеттарын алғас, беҙҙе бер айға колхозға картуф ҡаҙырға ебәрҙеләр. Унда беҙ, ҡыҙҙар-егеттәр, үҙ-ара танышып киттек. Беҙҙең төркөм 23–24 йәшлек 30 егет һәм 5 ҡыҙҙан торҙо. Утыҙҙы үткән студенттар ҙа бар ине, сөнки уҡырға инер өсөн ике йыл эшләү стажы булыуы мөһим. Минең кеүек бер йыл эшләгәндәр күп булманы.
Беҙҙең институтҡа Бүрәт, Яҡут, Тыва республикаларынан да студенттар килде. Уларға лимит буйынса урын биреп, үҙ республикаларында имтихандар тапшыртып, Свердловск юридик институтына ҡабул иттеләр. Уларҙы беҙҙең төркөмгә билдәләнеләр.
Мин русса бик насар белә инем, сөнки телде тик китаптарҙан уҡып ҡына өйрәндем, һөйләшеү тәжрибәһе лә булманы тиерлек. Шуға күрә, уҡырға барғас, рус телендә һөйләшергә тартындым, нисек кенә уҡып китергә тигән һорау йыш борсоно, сөнки урыҫ егеттәренең һөйләшкәндә телдәре телгә йоҡмай торғайны.
Колхоздан ҡайтҡас, дәрестәр башланды. Бер аҙна уҡығас, беҙгә Энгельстың “Происхождение семьи, частной собственности и государства” тигән китабын уҡырға, семинарға әҙерләнергә тигән өйгә эш бирҙеләр. 10-сы класта ошо хеҙмәт буйынса сығыш яһағас, нимә тураһында һүҙ барасағын алдан белә инем. Дәрес башланғас, профессор беҙгә һорауҙар бирә башланы, шул уҡ ваҡытта кемдең уҡыған-уҡымағанлығын да тикшерҙе. Тәүгеләрҙән булып староста торҙо, ләкин ул яуап бирә алманы. Унан һуң комсомол ойошмаһы сәркәтибе, сос, хәбәрҙе күп һөйләгән урыҫ егете Николай Евдокимовҡа уҡытыусы һорау бирҙе, ләкин был юлы ла һорау яуапһыҙ ҡалды. Бер кем дә яуап бирмәгәс, профессор исемлек буйлап китте. Минең сиратым еткәс, мин китаптың эстәлеген һөйләп бирҙем. Бөтәһе лә хайран ҡалды, күптәре, был малай рус телендә насар һөйләшһә лә, ҡалай төплө белемле, барыһын да һөйләп бирҙе, тип ошо дәрестән һуң миңә ихтирам менән ҡарай башланылар.
Әлбиттә, беҙҙе бик көслө данлыҡлы профессорҙар уҡыттылар. Уларҙың араһында – бөтөн донъяға билдәле профессор, хоҡуҡ буйынса теоретик, бик күп ғилми хеҙмәттәр авторы, Советтар Союзының Конституция Суды булдырылғас, Конституция Надзоры буйынса комитет рәйесе, 1993 йыл Конституцияһының авторҙарының береһе Сергей Сергеевич Алексеев. 1990 йылдарҙа үҙгәртеп ҡороуҙар ваҡытында, мин депутат булғас, бер нисә тапҡыр Мәскәүҙә “Аҡ йортта” осрашып һөйләштек. Ике томлыҡ “Гражданлыҡ хоҡуғы” йыйынтығы авторы Отто Октябринович Красавчиков. Уҡыуҙы тамамлағанда мин уға гражданлыҡ хоҡуғы буйынса дәүләт имтиханын тапшырҙым, әлбиттә, бик ауыр фән, ләкин барыбер уңышлы яуап биреп, “бишлегә” өлгәштем.
Шулай уҡ профессор Ливчак. Беҙгә ул сит ил дәүләте һәм хоҡуғы тарихынан лекциялар уҡыны. Сталин режимы уны 10 йыл Себер лагерҙарында урман ҡырҡырға мәжбүр иткән. Дәрестәрҙе бик ҡыҙыҡлы алып бара торғайны, шуға күрә был фәнде ныҡлап ҡыҙыҡһынып уҡыным. Аҙаҡ докторлыҡ диссертацияһын да ошо өлкә буйынса яҡланым.
Бөтә уҡытыусылар ҙа беҙгә төплө белем бирҙеләр. Уҡыуға мин мөкиббән китеп, тырышып уҡыным, сөнки әйтеүҙәре буйынса, күптәр уҡый алмай, беренсе курста уҡ уҡыуҙарын ҡалдырып ҡайталар ине. Рус телен насар белеү сәбәпле, алдағы экзамендарҙы нисек тапшырырмын, тип ҡурҡа торғайным, ләкин уҡыу ныҡ ярҙам итте, беренсе сессияны “дүртле” һәм “бишле”ләргә генә яптым.
Ғөмүмән, мин үҙемде уҡыған йылдарҙа бик бәхетле итеп хис иттем. Көн дә уҡыуҙан һуң, төшкө ашты ашағас, Белинский исемендәге өлкә китапханаһына барып, кискә тиклем шунда әҙерләнә торғайным.
Ҡышҡы сессияны тапшырғас, институтта бөтә студенттарҙы йыйҙылар. Сессия буйынса һығымталар яһайҙар, яҡшы уҡығандарҙы билдәләйҙәр, маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләйҙәр, ректор сығыш яһаны. Беҙҙең 16-сы төркөм аудиторияла иң артта ултыра. Беҙгә лә сират килеп еткәс, “яҡшы уҡыу өсөн, Йәнекәйев, тип иғлан иттеләр. Кем икән тағы, тип уйлап ултырһам, миңә ҡырҙан төртәләр, һине саҡыралар, тип. Йәнекәйев Зөфәр тигәс кенә, маҡтау ҡағыҙын нисек барып алғанымды һиҙмәй ҙә ҡалдым, сөнки минең алда нисек 1-се курсты уңышлы тамамларға тигән мәсьәлә тора ине, ә инде 35 студент араһында иң яҡшы уҡыусы, тип билдәләгәс, шатлығымдың сиге булманы. Бынан һуң ҡурҡмайынса, шул уҡ ваҡытта тырышып артабан уҡыным.
Әле һаман иҫемдә... Һигеҙенсе март байрамына егеттәр аҡса йыйҙылар ҙа, миңә баҙарҙан барып сәскә алырға ҡуштылар. Мин, март айы, сәскә һулыясаҡ бит, тип уйланым һәм әйтергә маташтым, ләкин “һулый” һүҙенең русса тәржемәһен белмәнем. Һорашырға кеше, эргәлә хатта башҡортса-русса һүҙлек тә юҡ. Баҙарға барып мимозалар һатып алып, төркөм исеменән беҙҙең куратор-уҡытыусыға бүләк иттем. Рус әҙәби телен белһәм дә, һөйләшеү ҡеүәһе түбәнерәк булғанға күрә, был өлкәлә камиллашырға тырыштым.
Студент ваҡыт – дәртле ваҡыт. Ҡайһы берҙә ресторанға барып күңел асабыҙ. Стипендия етмәй торғайны. Ата-әсәйҙән бер ҙә аҡса һораманым, сөнки ғаилә ҙур, һигеҙ бала үҫтек. Уҡырға килгәндә минең өҫтөмдә иҫке бер костюм, башымда, Магнитогорскиға барғанда һатып алынған, фетрҙан аҡ эшләпә... Колхозда эшләгән өсөн 70 һум аҡса биргәйнеләр, уға стипендияны өҫтәп, яңы костюм һатып алдым. Ҡыш еткәс, кәпәс тә, физкультура өсөн форма ла юҡ ине, вагондар бушатып, аҡса йыйып, уларҙы ла алдым.
Егеттәрҙең күбеһе минән 3–4 йәшкә ололар. Әрме хеҙмәтен үткәндәр. Араларында ком­мунис­тар байтаҡ ҡына. Улар барлыҡ экзамендарҙы “өслө”гә генә тапшырһалар ҙа, институтҡа ҡабул ителделәр. Деканат һәм ректорат коммунистарҙы староста, студенттар советы етәксеһе итеп билдәләнеләр. Мәктәптә алған белемдәре һай булыуға күрә, ҡайһы берҙәре институтты ҡалдырырға мәжбүр булдылар. Коммунист абитуриенттарҙы имтихандар алдынан бөтәһен бергә йыйып, айырым консультациялар үткәреп, “этеп-төртөп” уҡырға алалар ине. Юғарынан килгән директивалар нигеҙендә илгә шулай етәксе кадрҙар әҙерләнеләр. Ни өсөн һәйбәт уҡыған талантлы йәштәрҙән етәкселәр әҙерләмәйҙәр, тигән һорау тыуа ине. Беҙҙең төркөм старостаһы Сан Саныч Розанов менән шул хаҡта бәхәсләшә инем. Ул, коммунистар 1917 йылда власты яулап алғандар һәм улар хаким итергә тейеш, тиһә, мин, большевиктар хәҙер юҡ, күптәре Граждандар һуғышында, Сталин репрессияларында һәләк булғандар, тигән фекер яҡлы инем.
Студент түңәрәктәренә лә йөрөнөк. Беренсе курста совет хоҡуғы (советское право) тигән түңәрәккә яҙылдым. Унда совет системаһын, депутаттар һайлау, уларҙың үткәрелгән сессияларын өйрәндек, совет демократияһы донъяла иң ғәҙел һәм һәр яҡлап та килгән, тип профессорҙар үҙҙәренең лекцияларында беҙҙең мейегә һеңдерергә маташтылар. Мәктәп йылдарынан уҡ АҠШ, Франция кеүек илдәрҙәге һайлауҙар менән ҡыҙыҡһындым һәм уларҙың нисек үткәнен белдем. Шуға күрә, был түңәрәк ҡыҙыҡһыныу уятмағас, философия менән мауыға башланым. Философ булараҡ Дамир ағай Вәлиев миңә бик ҙур йоғонто яһаны. Шул уҡ ваҡытта курсташым Юра Скуратов менән дуҫлаштым. 1990 йылдарҙа ул Рәсәй Федерацияһының Генераль прокуроры булып эшләне. 2018 йыл Байкал күлендә курсташтар менән осрашыуҙа ул да булды. Миңә үҙенең “Вариант дракона” исемле китабын бүләк итте. Унда ул сәйәси сәбәптәр арҡаһында вазифаһынан бушатылыу тураһында бәйән итә.
Юриспруденциянан башҡа философия, политэкономия фәндәре лә ҡыҙыҡһыныу уяттылар. Экзамен биргәндә, социализм политэкономия­һындағы ҡаршылыҡтар буйынса доклад әҙерләп, кафедраға тапшырғас, Шаталин, Заславский кеүек академиктар был проблемаларҙы күтәрәләр, һеҙҙә ғилми эшмәкәрлек өсөн бик ҙур һәләт бар, беҙгә аспирантураға ҡалығыҙ, тип өгөтләнеләр. Ләкин мин ризалашманым, сөнки берҙән, үҙемде следователь итеп хис итһәм, икенсенән, уҡыуҙы тамамлап, атай-әсәйгә ярҙам итергә кәрәк ине.
Беҙҙең төркөмдә бик талантлы йәштәр уҡыны. Беҙҙең староста Александр Александрович Розанов (Сан Саныч) бик күп йылдар Генераль прокурорҙың урынбаҫары булып эшләне. Хаҡлы ялға сыҡһа ла, Рәсәй Федерацияһы прокуратураһының ветерандар ойошмаһы етәксеһе. Ғөмүмән, Свердловск юридик институты бөтөн Рәсәй өсөн юристар, кадрҙар әҙерләне. Мәҫәлән, Яковлев Вениамин Федорович Рәсәй Федерацияһының юғары Арбитраж суды председателе булып эшләне. Беҙҙә ниндәй генә фәнде уҡытманылар. Шул уҡ суд медицинаһын уҡы­ғанда моргка суд психиатрияһы-психбольницаға алып бара торғайнылар. Суд бухгалтерияһын да өйрәнергә тура килде. Киләсәктә, следователь булып эшләгәндә, быларҙың барыһы ла миңә бик ныҡ ярҙам итте.
Свердловск ҡалаһы Урал өсөн мәҙәни үҙәк булып торҙо, тип әйтһәм, хата булмаҫ, сөнки унда музкомедия, опера һәм балет, драма театрҙары урынлашҡан ине. Цирк та бар. Мин һәр ваҡыт премьераға барырға тырыштым. Әлбиттә, билеттар ҡыйбатыраҡ, ләкин мин бай студент булараҡ, премьераға барам. Матур спектаклдәр ҡуялар. Антракт ваҡытында йыйылған халыҡты күҙәтеү, минең өсөн ҡыҙыҡ була торғайны. Бөхтә кейенгән ҡала халҡы, аристократия, елпеүестәр менән түңәрәк буйлап һөйләшә-һөйләшә йөрөгән 60 – 70 йәштәге ҡарсыҡтар.
Музкомедия театры бигерәк тә матур ине. Һәр бер спектакленә барырға тырыштым. Опера һәм балет театрына бер-ике тапҡыр ғына барғаным булды, ләкин бик үк оҡшатып еткермәгәс, башҡа ынтылманым. Шулай итеп, уҡыған ваҡытта мәҙәниәткә бик ныҡ ынтылдым һәм ылыҡтым.
Ҡыҙҙар менән дә танышыуҙар булды. Иҫемдә беренсе мөхәббәтем менән финанс хоҡуғы имтиханы алдынан булған беренсе осрашыу. Бер ниндәй әҙерлекһеҙ барҙым, күрәһең, миңә уҡыу былай ҙа бирелә, тип шашып киткәнмен. Унда финанстар буйынса бөтә терминдарҙы белергә кәрәк. Әлбиттә, һөҙөмтәлә ҙур “икеле” билдәһен сәпәгәйнеләр, минең өсөн был бик үкенес булды. Ғәрләнеп, төнө буйы уҡып, икенсе көнөнә барып тапшырҙым. Профессор тыңлап ултыра бирҙе лә: “Нишләп кисә уҡымай килдең? Кисә шулай яуап бирһәң, “бишле” ҡуйыр инем, бөгөн тик “дүртле” генә”, – тине. Мин дөрөҫөн һөйләп биргәс, профессор көлдө лә “дүртле” ҡуйып сығарҙы. Уҡытыусыларҙың күбеһе кешелекле булды.
Сығарылыш кисәһен уҡытыусылар беҙҙең менән ресторанда күңел асып, бейеп-йырлап бергә үткәрҙеләр. Екатеринбург ҡалаһы өсөн был ҡәҙимге күренеш булһа ла, Өфө юғары йорттары өсөн бындай йыйылыуҙар бик ҡырағай булып һанала.
Һаман да хәтеремдә булған ҡыҙыҡлы хәлдәрҙең береһе – беҙҙең курста Наташа исемле, ике йыл милицияла эшләп стаж туплаған, мыҡты кәүҙәле, тос беләкле ҡыҙ уҡыны. Шул билдәле профессорҙы ҡыҫып үбергә маташа, профессор, киреһенсә, ысҡына алмай, шунан беҙ, егеттәр, барып уны ҡотҡарып алып ҡалдыҡ...
Беҙ уҡығанда стройотряд хәрәкәте көслө ине. Унда бик һайлап ҡына алалар ине. Һәр студент эләгә алманы. Стройотрядта булыу бик маҡтаулы ине. Тарихи яҡтан ҡарағанда, стройотряд хәрәкәте 50-се йылдарҙа эш ҡулдары етмәгәнлектән һәм Советтар Союзында ҙур күләмле төҙөлөштөң етәкселеге ҡарары менән барлыҡҡа килгән. Минеңсә, был төплө аҡыл менән ныҡлап уйланған ҡарар булды. Беренсенән, йәйге каникулдарҙа, студенттарҙы файҙалы эшкә йәлеп итеп, халыҡ хужалығын үҫтереүгә ярҙам, икенсенән, йәш быуынды, бигерәк тә, һәнәк, көрәк, балтаны тотоп та ҡарамаған ҡала балаларын ҡара эшкә йәлеп итеп, хеҙмәт кешеләренә ҡарата ниндәйҙер ихтирам тойғоһо уятыу. Өсөнсөнән, ата-әсәләренән минең кеүек матди ярҙам ала алмаған студенттарға үҙҙәренә аҡса эшләп, бер аҙ кейем-һалым алырға мөмкинлек биреү. Стройотряд хәрәкәтенең үҙенең романтикаһы булды. Стройотрядҡа яҙылған студенттар матур һәм һәр отрядтың үҙенең символикаһы булған форма кейеп, йәйге сессия бөткәс тә, Свердловск ҡалаһының үҙәк майҙанында үткәрелгән слетта ҡатнашып, эш урындарына таралдылар.
"ССО–1969" (студенческий строительный отряд 1969 г.) яҙыулы значоктар тағып, поезд менән төньяҡ Урал яҡтарында урынлашҡан Серов районына барып, ике ай УРС-тың (управление рабочего снабжения) ярҙамсы хужалығына 20х80 м киңлегендә һыйырҙар ҡураһын төҙөнөк. Иртә таңдан алып эңер төшкәнгә тиклем эшләнек.
Эш еңел булманы. Ер туң, ләкин 2,5 метр тәрәнлектә нигеҙ өсөн соҡор ҡаҙып, уны бетон һәм таш менән нығытып, кирбестән ике метр һайын бағаналар күтәреп, бүрәнә стенаны нығытыу бурысы тора ине. Һәр беребеҙгә урын бүлеп бирҙеләр. Ярты метр ерҙе ҡаҙғас, туң ергә барып төртөлдөк. Бөтә егеттәр аптырап ҡалды, нисек дауам итергә, механизация юҡ, эште ваҡытында тапшырырға кәрәк. Минең интернатта уҡығанда иртә яҙҙан ағастар өсөн ер ҡаҙыу тәжрибәһе бар ине, 30–40 сантиметр туң ерҙе үтһәң, артабан ҡара ер китә, шуға күрә мин лом алдым һәм... соҡоном да соҡоном. Ысынлап та, ҡаҙа торғас, барыһы ла килеп сыҡты, оло студенттар араһында минең абруй артты. Шулай итеп һарайҙы төҙөп бөтөп, ваҡытында тапшырғас, беҙгә оло байрам ойошторҙолар. Һәр-беребеҙгә маҡтау грамотаһы тапшырҙылар. Миңә Енакиев Захар Иванович, тип исем-шәрифемде боҙоп грамота тапшырырға уйлағайнылар, ләкин ни өсөн ата-әсәйем биргән исемде яҙмағанһығыҙ, тип маҡтау ҡағыҙын алыуҙан баш тарттым. Студенттар: “Молодец, Зуфар!” – тинеләр. Совет осоронда ла, батша дәүерендәге кеүек, башҡа халыҡтарҙа ассимиляцияға ынтылыу сәйәсәте көслө булды.
Стройотрядта эшләгәндә лә, атай-әсәйгә борсолмағыҙ, ас йөрөмәйем, тип хат яҙа торғайным. Объектты тапшырғас, һәр кем 2100 һум аҡса эшләне, ул бик ҙур аҡса ине, сөнки атайымдың уртаса эш хаҡы 70 – 80 тәңкә булды. Ул заманда “Жигули” машинаһын 4000 һумға һатып алырға мөмкин ине.
Беҙ төҙөгән ферма Япония менән хеҙмәттәшлек иткән эш тәьминәте идаралығы (управление рабочего снабжения) өсөн ине. Аҡсаларҙы ҡулға алғас, беҙҙе Серов ҡалаһындағы ҙур складҡа алып барҙылар. Унда Япониянан килтерелгән ниндәй генә кейем юҡ, ә беҙҙә ул ваҡытта дефицит заманы. Шул складта баштан-аяҡ кейендек, япон курткалары, джинсылар һ.б. 300 – 400 һум аҡса китте. Кисә йолҡош йөрөгән малай, бөгөн “модный” егеткә әйләндем. Свердловскиҙан Магнитогорск ҡалаһына самолет менән осҡанда, арыу кейенгән егетте күреп, хатта стюардессалар минең янға килеп ултырҙылар. Өйгә ҡайтҡас, атайымдың дуҫтары ла беҙҙә ине, уларҙың алдына ике шешә коньяк ҡуйҙым. Улар бик аптыранылар, сөнки ул ваҡытта ул бик ҡыйбат эсемлек ине, берәре 10 тәңкә торҙо. Ҡунаҡтар таралғас, мин пачкалап аҡса сығара башлағас, атайым ҡалтырап, ҡурҡып китте, улым, һин әллә берәүҙе үлтерҙеңме, тине. Мин һөйләп биргәс, шул тиклем ҡыуандылар, мин үҙем дә шат инем. Аҙаҡ Магнитогорскиға барып, атай-әсәйгә кейем, телевизор, кер йыуыу машинаһы, һыуытҡыс алып бирҙем, тик Вәхит ҡустым ғына, ағай миңә ат алып бирмәне, тип илап тороп ҡалды.
Шулай итеп, ғаиләмде кәрәк-яраҡ, кейем менән тәьмин итеп, икенсе курсҡа уҡырға киттем.
“Кәҫәне бушатып” килгәс, стипендияға ғына йәшәп булмай ине. Милицияның һаҡлау булеге (отдел охраны при РОВД) ҡарауылсы булып эшкә төштөм. Минең ҡарамаҡҡа краевед музейын бирҙеләр. Элекке сиркәү бинаһында урынлашҡан музейҙа төндәрен дежур иттем. Эргәлә партия мәктәбе, хәрби госпиталь һәм башҡорт-татар йәштәренең йыйылған урыны “Пятачок” (мин дә йәштәр араһына ҡурай менән сыға инем).
Бер көндө мине музейҙың бер филиалына ебәрҙеләр. Ул батша ғаиләһенең атып үлтергән Ипатьев йортонда урынлашҡан ине, бер нисә тапҡыр подвалға төшөргә һәм дежурҙа булырға тура килде. Башҡа ниндәй генә уйҙар килмәне...
80-се йылдарҙа Ипатьев йортон емереп, 90-сы йылдарҙа Өсөнсө рус революцияһынан һуң урынына ҙур сиркәү төҙөнөләр. 2000 йылдарҙа парламент делегацияһы менән Екатеринбургка барғанда, шул сиркәүҙә булырға тура килде. Экскурсияла йөрөгәндә, хатта хәтирәләргә бирелеп киттем.
Ярты йыл ҡарауылсы булып эшләгәндән һуң, балалар баҡсаһында ҡарауылсы һәм дворник булып эшкә урынлаштым. Унда эшләүе оҡшай ине, ләкин эш тә еңелдән булманы, сөнки киске һигеҙҙән сменаға төшәм, ике бак картуф әрсергә ҡушалар, ҡайһы саҡ һауыт-һабаларҙы ла йыумай ҡалдыралар ине. Белмәйем, бәлки, үҙҙәренең шундай тәртибе булғандыр. Һуңға ҡарай картуф әрсеү буйынса шул тиклем оҫтарҙым, 45 минут эсендә бер бак эрсей инем. Олоғайған көндә лә ул һәләт онотолманы. Картуф әрсеү буйынса донъя чемпионаты булһа, беренсе урынды алыр инем, тип уйлайым.
Иртәнге сәғәт биштә ашнаҡсы килеп иртәнге аш бешерһә, мин тороп ашайым да, ишек алдын һеперергә сығып китәм. Иртәнге туғыҙға уҡыуға... Тәүге осоро будильникка уяна инем, аҙаҡҡа табан уға ла уяна алмай башланым, сөнки сәғәт бер-икеләрҙә картуф таҙалап бөтөп, йоҡларға ятам, биштә уянам, уның өҫтәүенә – физик эш. Ҡыш көндәрен асыҡ тәҙрә менән йоҡлаһам, иртәнсәк ашнаҡсы ҡар ташлап уята. Әгәр оҡшамаған лекция булһа, рәхәтләнеп йоҡлайһың, дуҫым Хәбир, икенсе аудиторияла лекция булһа, уятып алып китә. Бер-ике сәғәт лекцияларҙа йоҡлап алам да, практик дәрестәрҙә сығыш яһайым. Лекциялар тамамланғас, балалар баҡсаһына барып төшкө аш ашап, урам көрәйем, эш бөткәс, Белинский исемендәге китапханаға китәм.
Студент йылдары бик күңелле үтте. Балалар баҡсаһы шәмбе, йәкшәмбе көндәре ял итә һәм беҙ, студенттар, йыйылып, кәйеф-сафа ҡора инек. Ҡайһы саҡ ҡыҙҙар килеп, ярҙам итеп картуф әрсешәләр. Зөфәр, ҡалай һин тиҙ әрсейһең, тип аптырай торғайнылар.
Балалар баҡсаһында көнөнә өс тапҡыр ашаталар, шуның өсөн эш хаҡынан 2 һум 70 тин тотоп ҡалалар. Эш хаҡым 120 һум булды, сөнки ҡарауылсы һәм урам һепереүсе 60-шар һум аҡса ала ине. Икенсе курста, яҡшы уҡыған өсөн 60 тәңкә стипендия алдым. Айына 180 һум аҡсаға йәшәнем һәм уҡыным. Следователь булып эшләй башлағас, эш хаҡы ни бары 130 һумға ҡалды. Ике йыл эшләгәс, 152 һумға етте. Районда өҫтәп ҡарауылсы эшен эҙләй башлағас, прокурор ризалашманы: “Ни в коем случае не позволю!” – тине.
Беренсе курста уҡығанда, октябрь айында мин йәшәгән бүлмәгә бөҙрәләнеп торған ҡуйы ҡара сәсле, мыҡты кәүҙәле ағай килеп инде. Башҡортса сәләмләшкәс, ҡустым, һин ҡайһы райондан, тип һораны. Таныштыҡ. Беҙҙең юридик институтты тамамлаған, минән 10 йәшкә оло, Урал дәүләт университетының философия факультетының өсөнсө курс аспиранты, Арғаяш башҡорто Вәлиев Дамир Жәүәт улы булып сыҡты. Шул уҡ йылды кандидатлыҡ диссер­тацияһын яҡланы һәм Өфөгә эшкә ҡайтып китте. Дамир ағайҙың фән өлкәһендә эшләүе минең өсөн өлгө булды. Дуҫлыҡ ептәрен уны һуңғы юлға оҙатҡансы тиклем өҙмәнек, мөстәҡиллек өсөн дә бергәләп көрәштек. Ул Советтар Союзында ғына түгел, сит илдәрҙә лә танылған философ дәрәжәһенә етте. Артабан был өлкәләге эште дауам итер өсөн күп кенә уҡыусыларын ҡалдырҙы. Бик иртә, 60 йәшендә генә был донъянан китеп барҙы.
Дамир ағайҙың белмәгән кешеһе булманы. Бер көндө совет армияһы майоры формаһында башҡорт ағайы менән миңә килеп инделәр. Мәсетле районы военкомы Сәғитов Дауыт ағай ине. Ул ситтән тороп Урал дәүләт университетының тарих факультетында һуңғы курстарҙа уҡый ине. Улар мине үҙ иттеләр, осрашҡан һайын башҡорт халҡы, Башҡортостан һәм, ғөмүмән, ил яҙмышы тураһында фекер алыштыҡ. Уларҙың кәңәше менән Свердловск ҡалаһының юғары уҡыу йорттарында уҡыған башҡорт студенттарын туплап яҡташтар ойошмаһы төҙөргә булдым. Ул ваҡытта уҡыу йорттарының дөйөм ятаҡтарында студенттарҙың исемлектәре элеүле тора торғайны. Башҡорт фамилиялы студенттарҙы табып, туплап, кафела тәүге яҡташтар берекмәһе ултырышы үткәрҙек. 100-ән ашыу студент йыйылды, мине ойошманың президенты итеп һайланылар. Шул ойошмала башҡорт егеттәре һәм ҡыҙҙары үҙ-ара танышып, ғаилә ҡорҙолар. Ҡайһы берҙәре менән күп йылдар хатлашып аралашып торҙом. Институтты тамамлағанға 5 – 6 йыл үткәс, Өфө аэропортында икенсе ҡаттан берәү “наш президент, президент”, тип бөтөн залға яу һалды. Баш күтәреп ҡараһам, тау институтын тамамлаған Ырымбур егете Әхтәм булып сыҡты. Йүгереп килеп ҡосаҡлап та алды. Халыҡ аптырап ҡалды, ул ниндәй президент, тип. Нишләп наш президент, тип ҡысҡыраһың, тип һорағанға, исемеңде оноттом да, шуға шулай тинем, тип яуапланы. Һин аэропорттан сығып китеп бара инең, юғалтып ҡуйырмын, тип ҡурҡтым, тине. Матур, мөһабәт, мыҡты кәүҙәле башҡорт егете яҡташтар ойошмаһында үҙебеҙҙең ҡыҙға өйләнеп, Себер яҡтарында эшләй ине. Шул уҡ ваҡытта Ҡаҙағстан студенттары менән бәйләнеш урынлаштырҙыҡ. Улар мине үҙҙәренең яҡташтар берекмәһенә Башҡортостан вәкиле булараҡ саҡырһа, мин уларҙың етәксеһен үҙебеҙгә саҡыра инем. Дуҫ йәшәнек. Ошо осрашыуҙарҙа ҡаҙаҡ егеттәре Ҡаҙағстандағы милли мәсьәлә тураһында бик асылып һәм әсенеп һөйләй торғайнылар. Сиҙәм күтәргән ваҡытта ҡаҙаҡтар иленә Советтар Союзынан бик күп халыҡ күсерелгән һәм, һөҙөмтәлә, ерле халыҡ, үҙ республикаһында дөйөм халыҡ иҫәбен алғанда, бик аҙ процент тәшкил итеп меҫкен хәленә ҡалып бара ине...
Студент ваҡыттың тағы ла иң сағыу мәлдәренең береһе – концерт бригадаһының килеүе. Бер тапҡыр Ф. Ғәскәров исемендәге ансамбль сығыш яһаны. Ишмулла Дилмөхәмәтов, Рамаҙан Йәнбәков йыш килделәр. Беҙ, студенттар, уларҙан ҡалышмай, уларҙы оҙатып йөрөнөк. Иҫемдә, “Большой Урал” ҡунаҡханаһында Рамаҙан ағай аяҡтарын бөкләп тороп ултыра ла оҙон көйҙө һуҙып та ебәрә. Ул осорҙа хәҙерге кеүек “фанераға” йырлау булманы. Тамашасылар хаттар ебәреп, яратҡан йырҙарын һорап йырлаталар ине. Рамаҙан ағай бер теләкте лә кире ҡаҡмай, йә ҡурайға, йә баянға ҡушылып йырлай. Концерт өс-дүрт сәғәткә һуҙыла. Антракт ваҡытында халыҡҡа беҙҙең Рамаҙан ағай күрше ауылдан, тип маҡтанып та ала инем.
Ишмулла ағай һәр ваҡыт Өфө идеалогия етәкселәренең ҡурайсыларҙы сәхнәгә сығарырға теләмәүҙәре, ҡыҫымға алыуҙары хаҡында эсенеп һөйләй ине. Яҙмышы ла ҡыҙғаныс булды. Ул Японияла гастролдә саҡта, улын сәнсеп үлтерҙеләр, ә үҙен 1980 йылда “Актерҙар йорто” туҡталышы янында машина һуҡтырып китте.
Рамаҙан ағайҙың да бала саҡ яҙмышы бик ҡыҙғаныс. 1930 йылда аслыҡтан үлмәҫ өсөн балалар йортона ебәрелә. Әсәһе Баймаҡта торфта эшләгәндә мәрхүмә була. Әсәһенең ҡайҙа ерләнеүе хаҡында белә алмай һәр ваҡыт әсенеп һөйләне. Өфөлә, күрше йәшәгәнгә күрә, кис һайын эштән ҡайтҡанда, осрашып һөйләшеп ала инек. Иң үкенеслеһе шул – иҫән сағында Салауат Юлаев исемендәге премияға лайыҡ булыуҙан мәхрүм ҡалды. Мин үҙем премиялар бирә торған комиссияла бер ваҡытта ла эшләмәнем, мине ундай “йылы урынға” яҡын да ебәрмәнеләр.
Рамаҙан ағайға 75 йәш тулғанда, беҙ, Баймаҡ егеттәре, 75 мең аҡса йыйып сәхнәгә сығарып бирҙек. “Рамаҙан ағай, был һиңә халыҡ премияһы!” – тип тапшырҙым. Ауыр тупрағы еңел булһын... Уның кеүек моңло тауышлы йырсылар йөҙ йылға бер тыуалыр.

Дыуан район прокуратураһында хеҙмәтем

Һуңғы курстарҙа ҡайһы өлкәгә эшкә барыуыбыҙ тураһында мәсьәлә килеп тыуҙы. Миндә, әлбиттә, Башҡортостанға ҡайтып прокуратура системаһында эшләү теләге ҙур ине. Шуға күрә, йәйге каникулдарға ҡайтҡанда, республика прокуратураһына барып документтарымды ҡалдырҙым. Һуңынан беҙҙең институтҡа хат килде: “Милли кадрҙар етешмәү сәбәпле, Йәнекәйев Зөфәрҙе Башҡортостанға ебәреүегеҙҙе һорайбыҙ”, тип. Һуңғы курста уҡығанда республика прокуратураһы ҡарамағында алты ай стажировка үттем. Дыуан районына следователь итеп тәғәйенләнеләр. Прокурор Юсеев Мәргән Мөдәрис улы етәкселеге аҫтында эшләнем. Бик тырыштым. Стажировка бөткәс, Мәргән Мөдәрис улы үҙендә ҡунаҡ итте. Мине Дыуан районына следователь булып килергә өгөтләне, ризалаштым. Диплом алып, эшкә килгәс, республика прокуроры Яковлев Михаил Владимирович, бик тәжрибәле, хөрмәтле кеше, миңә тәнҡитсел ҡараш менән ҡарап торҙо ла: “Холост? – тип һораны. – Будешь практиковаться по 117 статье “Изнасилование”, чтобы сам не попался”, – тине, йылмайып. Совет закондары нигеҙендә прокуратура следователдәре, шул уҡ рәттән кеше үлтереү, хужалыҡ өлкәһендә урлашыу, ришүәтселек, милиция хеҙмәткәрҙәре ҡылған енәйәттәрҙе, дәүләт һәм йәмғиәт өсөн әһәмиәтле енәйәттәрҙе тикшерҙеләр.
Ул ваҡытта асфальт юл юҡ, Кропачево станцияһында төшөп ҡалаһың да, артабан һикәлтәле юлдан ике-өс сәғәт машина менән бараһың. Студент саҡта аҡсаны күп эшләп, мул йәшәп өйрәнгәс, 134 һумға йәшәү ауырға тура килде, сөнки эш хаҡының күбеһе ашханала ашауға китә.
Минең кеүек буйҙаҡ сыуаш егете Володя менән таныштым. Уны ветеринар станцияға йәш специалист итеп ебәргәндәр ине. Тәүге йылдары ял көндәре ашхана эшләмәһә, ул берәй фермаға барып тикшереү өсөн, имеш, бер-ике тауыҡ ала ла, беҙ шуны бешереп ашайбыҙ. Аҙаҡ леспромхоз ашханаһында туҡлана башланыҡ.
Бер йыл эшләгәс, Туймазы ҡалаһында көсләү буйынса асыҡланмаған енәйәт эштәрен асыҡлап ҡайтҡас, мине Өфөгә күсереү тураһында уйлай башланылар, ләкин армияла хеҙмәт итмәгәс, “неперспективный”, тип ҡалдырҙылар.
Дыуан районында эшләгәндә, 1974 йылда район үҙәгендә митинг ойошторҙолар. Суд, прокуратура органдарына куратор булған партия ойошмаһы секретары миңә (бер ниндәй ҙә партияла тормай инем) һеҙ йәш кеше, уҡымышлыһығыҙ, Солженицындың “Архипелаг ГУЛАГ” әҫәрен фашлап, йәштәр исеменән сығыш яһарға кәрәк, тине. Мин уға был әҫәр хаҡында ишеткәнем бар, унда Сталин заманында нахаҡҡа ғәйепләнеп юҡ ителгән халыҡ тураһында һүҙ бара, һеҙ миңә уҡырға бирегеҙ, үҙ фекеремде әйтермен, тинем. Секретарь сәйер итеп ҡараны ла, башҡа өндәшмәйенсә китте. Шул йылды “Спутник” линияһы аша Францияға турист булараҡ барып ҡайтырға путевка алдым. Советтар Союзында сит илгә сығыу бик ҡатмарлы булды. Иң тәүҙә комсомол, партия ойошмалары, райкомдан комиссия тикшерә, Өфөгә ебәрәләр. Эш боҙоп йөрөмәгәс, ул тиклем тотҡарлыҡтар булманы, барыһы ла ризалыҡ бирҙе, тик Өфөгә килгәс, исемлектә булмауымды күрҙем. Аптыраным, ләкин бер кем дә ни өсөн төшөп ҡалыуым тураһында яуап бирә алманы.
Бер йыл үткәс, Мексикаға путевка алдым, ләкин был юлы ла үткәрмәнеләр. Һуңынан ғына аңланым – Солженицынға ҡаршы сығыш яһамаған өсөн мине “неблагонадежный”, тип сығарманылар, өҫтәүенә аспирантураға ла юл ябыҡ ине. Минең өсөн был бик ныҡ үкенес булды, әйтерһең дә, минең алдымда ҙур стена барлыҡҡа килде, үҙемде ситлектәге ҡош кеүек тойҙом, төшөнкөлөккә бирелдем, кәйеф ҡырылды...
Дыуан районында следователь булып эшләгәндә, мин, буйҙаҡ егет кеше, төрлө кисәләргә йөрөнөм, йәштәр менән аралаштым. Ҡыш көнө ваҡыт табып, саңғыла шыуам, ә ҡара ер күренгәс, студент ваҡыттағы ғәҙәт буйынса, иртәнге етелә тороп йүгерәм. Әй йылғаһын боҙ ҡаплағансы һыу инәм.
Мәсәғүттә бик дәртле йәштәр булды. Ғөмүмән, йәшлек үҙе ҙур бәхет, йәмен, рәхәтен белеү генә кәрәк.
Бер кисәлә миңә йәш башҡорт ҡыҙҙары килеп: “Һин бит следователь, ни эшләп беҙгә ПМК өс ай эш хаҡы түләмәй?” – тип аптыраттылар. Совет заманында эш хаҡын һәр ваҡыт көнөнә бер тотҡарлыҡһыҙ бирәләр ине. Мин ПМК-ла эшләгән инженер егеттәрҙән һораштырҙым, улар баш бухгалтер менән йәшерен рәүештә осраштырҙылар. Ул ПМК хужаһының приписка менән шөғөлләнеп үҙенә 48 меңлек ойошма аҡсаһына йорт һалдырыуы, шуға күрә эшселәргә эш хаҡының түләнмәүе хаҡында һөйләне. Мин өс ай буйына бухгалтерҙан материалдар туплағас, енәйәт эше ҡуҙғаттым.
Бының кеүек эштәр бик ҡатмарлы һәм енәйәт булыуын иҫбатлау ғәйәт ауыр тип иҫәпләнде. Уның өсөн ҡул счеттарын ҡулланып (ул ваҡытта калькулятор, компьютерҙар хатта хыялда ла юҡ), бөтөн бухгалтерия документтарын тикшереп сығаһың, һәм уларҙың “Строительные нормы и правила” (СНиП) менән ҡаралған талаптарға ярашлы булыу-булмауын тикшерәһең. Шулай уҡ башҡарылған эштәрҙе контрольный обмерҙа үткәртеп (инженер-эксперттар күпме һәм ниндәй эштәр башҡарғанын тикшереп), сығарған һөҙөмтә (заключение) материалдары менән сағыштырып, урлашыу-приписка булғанмы, юҡмы икәнлеген иҫбатлайһың.
Совет осоронда райком секретары райондың “хужаһы” булды, ә депутаттарҙың башҡарма комитеты, прокурор, судьялар, әлбиттә, уларға буйһоноп йәшәнеләр.
Мин партияла түгел инем. ПМК төҙөлөш ойошмаһы директорына ҡаршы енәйәт эше ҡуҙғатҡас, Дыуан районының беренсе секретары тәүҙә прокурорҙы, шунан мине үҙенә саҡыртты. Партия ағзаһы булғанға күрә, прокурор мине был эштән баш тартырға өгөтләне, ләкин мин уны тыңланманым.
– Зөфәр, улай ярамай, беренсе секретарь енәйәт эшен артабан алып барырға ҡушмай, – тине.
– Мәргән Мөдәрисович, ул бит бур, енәйәте өсөн төрмәлә ултырырға тейеш.
Һөҙөмтәлә, прокурорға буйһонманым, сөнки ул ваҡытта, закон буйынса, минең ундай хоҡуғым бар ине, енәйәт ҡуҙғатыу буйынса карточканы Мәскәүгә ебәрҙем.
Бер көндө беренсе секретарь шылтырата.
– Һин, молодой человек, енәйәт эшен ал да миңә кил әле, – ти.
– Беренсенән, хөрмәтле Н. (исем-шәрифен әйтеп тормайым), кәрәк булһа, миңә килегеҙ, минең дә кабинетым бар, икенсенән, енәйәт эше – ул йәшерен документ, һеҙҙе барлыҡ материалдар менән таныштырыу тураһында ла миңә уйларға кәрәк.
– Ах, һин, сволочь! Мин бит һине бөтөрәсәкмен!
Ләкин Мәскәүҙә минең яҡлы булдылар, аҙағына тиклем эште алып барып еткерҙем.
Алты ай дауамында тикшереү барғандан һуң, төрлө ҡаршылыҡтарға ҡарамаҫтан, енәйәт эшен башҡарып сығып, тикшереүгә барлыҡ көсөмдө һалып, судҡа тапшырҙым. Дыуан районында приписка буйынса алып барған енәйәт эше “Следственная практика” тигән китапта нәшер ителеп, армияла саҡта, Генераль прокурорҙың приказы буйынса аҡсалата бүләкләнеләр.
Яңыраҡ, ике-өс йыл элек, беҙҙән бер курс түбән уҡыған Сафин Зөфәр Нурулла улы, 2008–2009 йылдарҙағы Өфө ҡалаһының прокуроры, менән һөйләшеп ултырҙыҡ. Зөфәр, һин үҙеңдең эшең менән бөтөн Советтар Союзына танылдың, тик армияла ғына йөрөп ҡалдың, ә беҙ бында һинең өсөн бик ныҡ ғорурландыҡ, тине һәм миңә прокурор сәғәте бүләк итте.
Дыуан районы прокуратураһында эшләгәндә, Мәсетле районы үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылында универмаг янып китте. Мине тикшереү өсөн ебәрҙеләр. Студент ваҡытта дуҫлашҡан Дауыт ағай, Мәсетле районы военкомы, мине ҡунаҡханаға ебәрмәй, үҙендә ҡалдырҙы. Еңгәй, Сара апай, Өфөлә сессияла ине, уларҙың башланғыс кластарҙа уҡыған ике улдары менән бергәләшеп ун көн донъя көттөк. Һуңынан аҙна һайын мине ҡунаҡҡа саҡырҙылар, ләкин эш урынын ҡалдырып йөрөү уңайһыҙ ине, сөнки район прокуратураһында мин берҙән-бер следователь инем. Закон буйынса мәйет табылһа, ҡатын-ҡыҙҙы көсләү енәйәте булһа, фәҡәт прокуратура следователе эш башларға тейеш. Мин килгәнсе, милиция хеҙмәткәрҙәренең мәйеткә тейергә хоҡуҡтары булманы. Шуға күрә милицияның дежур бүлегендә минең адресым мотлаҡ булды. Дөрөҫөн әйткәндә, бер ниндәй шәхси тормошһоҙ казарма режимында йәшәнем, шуға ҡарамаҫтан, был эш бик оҡшаны. Хатта дуҫ ҡыҙҙар үҙҙәренә күрә ғорурлыҡ тойғолары кисерәләр ине.
Өфөлә командировкала булғанда, Дамир ағай Дауыт ағай тураһында түбәндәгеләрҙе һөйләне. КПСС-тың өлкә комитетына идеалогия буйынса өсөнсө секретарына башҡорт интеллигенцияһын (Р. Ғарипов һ.б. шағирҙар, яҙыусылар) ҡыҫалар, тип ҙур ғына өндәмә әҙерләгән дә, “Ағиҙел” ҡунаҡханаһында мендәр аҫтында онотоп ҡалдырған. Ҡунаҡхана хеҙмәткәрҙәре артабан был яҙманы КГБ-ға (Дәүләт именлеге комитетына) тапшырғандар. Эшһеҙ ыҙалаған КГБ хеҙмәткәрҙәре өсөн был ҙур табыш. Улар Дауыт ағайға күҙәтеү ҡуйып, кем менән осрашҡандарын билдәләп, башҡорттар Совет власына ҡаршы ойошма төҙөгәндәр, тип енәйәт эше асырға ниәтләгәндәр. Дамир ағайҙы ла саҡыртып, КГБ-ла һорау алғандар. Дыуан районына ҡайтҡас, телефондан Мәсетлегә Дауыт ағайға шылтыратып, осрашыу көнөн һәм урынын билдәләнек. Миңә, следователь кешегә, телефондың тыңланыуы көн кеүек асыҡ ине. Әбдрәшит ауылы эргәһендә, көнбағыш баҫыуында осрашырға һөйләштек. Сентябрь айының матур аяҙ, йылы бер көнө. Киске сәғәт 9 тирәһе, ҡояш яңы байый башлаған мәл. Мин мотоцикл менән килешкән урынға ике сәғәт алдан барып, мотоциклды ситкә ҡуйып, ҡулыма һуйыл алып, ипләп кенә КГБ-ның күҙәтеүсеһен эҙләй башланым. Күптә үтмәне, көнбағыш араһынан 40 йәштәрҙәге ир-егет тороп, тау яғына йүгерҙе. “Стой, стрелять буду!” – тип артынан ҡысҡырҙым. Әлбиттә, атырға уйымда ла юҡ, сөнки пистолетым да үҙем менән булманы. Миңә, йәш кешегә, был бик ҡыҙыҡлы мажара булды. Дауыт ағай килеп еткәс, бөтөн яҙмаларын ҡарап сыҡтым, енәйәттең эҙе лә булмауы тураһында әйтеп, уны тынысландырҙым. КГБ етәкселеге мин Солженицынды яманлап сығыш яуҙан баш тартҡас, хатта сит илгә “неблагонадежный”, тип сығартмағайнылар. Закон, Конституцияны мин боҙманым, киреһенсә, улар Конституцияны һәм закондарҙы һанға һуҡмай ҡыландылар. Следователь эшемдән алып ташларға уларҙың ҡулынан килмәне, шуға үҙемде ҡыйыу һәм азат тоттом.
Дауыт ағайҙы военкоматта вазифаһынан бушатып, Ҡаҙағстанға Балхаш ҡалаһына судһыҙ ҡыуып ебәрҙеләр. Унда күп йылдар мәктәптә эшләп, 1989 йыл Өфөгә әйләнеп ҡайтты. Ленин урамында осратып, йүгереп барып ҡосаҡлағас, Дауыт ағайым илап ебәрҙе. “Зөфәр, һин һис тә үҙгәрмәгәнһең, шулай уҡ ҡыйыу егет икәнһең. Мине элекке дуҫтарым күреп ҡалһа, урамдың икенсе яғына сығалар”, – тине. Ул йылды мин радио, телевидение аша Башҡортостандың мөстәҡиллеге өсөн цензураһыҙ айына ике-өс тапҡыр сығыш яһай инем. Тәүге осор таныш ағайҙар мине күрмәмеш булып йәки урамдың икенсе яғына сығып үтеп китәләр ине.
Мин уларҙы ғәйепләмәйем һәм үпкәләмәйем, сөнки Горбачевтың “гласность” сәйәсәте оҙаҡҡа бармағанын белә инек... Ул ваҡытта халыҡ аңында ҡурҡыу көслө ине. 1937 йыл НКВД-ның беҙҙең интеллигенцияны “утап” сығыуы һәр кемдең хәтерендә бик оҙаҡҡа эҙ ҡалдырҙы...
Аҙаҡ Дауыт ағай Өфөлә йорт һатып алып, башҡорт хәрәкәттәрендә бик әүҙем ҡатнашты.
Прокурор Мәргән Мөдәрис улы Юсеев бик итәғәтле, 50 йәштәрҙәге кеше ине. Мине улы кеүек үҙ итте. Уның балыҡ тотоу әүәҫлеге хаҡында айырым китап яҙырлыҡ. Минең тәүге эш хаҡыма Силәбе өлкәһе Һатҡы ҡалаһына барып 80 һумға балыҡ тотоу өсөн кәрәк-яраҡтар һатып алдыҡ. Һәр ял көнө Әй йылғаһына балыҡҡа сыға инек. Ә муйыл сәскә атҡанда, опто балығына йөрөнөк. Ул бик һиҙгер һәм ҡармаҡлауҙа ҙур оҫталыҡты талап итә ине. Төнгө 3-тән иртәнге 7–8-гә тиклем сиртә башлайҙар. Һәр кемдең үҙенең билдәләнгән ятыуы (балыҡ тотҡан урыны) бар. Балыҡ бигерәк тә борсаҡҡа сиртә. Сезон ваҡытында быҡтырылған бер тоҡ борсаҡ китә ине. Балыҡ ҡармаҡҡа эләккәс, уны тәрәндән алып сығарыу ныҡ ауыр. Иң мөһиме – ҡармаҡ ебенең өҙөлмәүе, сөнки балыҡ көслө, ныҡ тыпырсына. Шулай бер ваҡыт прокурорҙың балығы ҡармаҡтан ысҡынғас, ул хатта ултырып иланы. Шул тиклем азартлы кеше ине. Мин әрмегә киткән көндө, шаршамбы, суд һәм прокуратураның бер йортта урынлашыуына күрә, милиционерҙарҙы кабинет эргәһенә һаҡҡа ҡуйып, суд һәм прокуратура хеҙмәткәрҙәре иртәнән кискә ҡәҙәр әрмегә оҙатыу мәжлесе үткәрҙеләр. Кис еткәс, Кропачева станцияһынан Өфөгә юл тоттом. Яңы тормош – әрме хеҙмәте башланды.

Һалдат хеҙмәте

Юридик институтҡа уҡырға ингәндә, күбеһе ике йыл стаж менән һәм армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡандар ине. Төркөмдә бер нисә студент ҡына (мин дә улар рәтендә) әле армияға бармаған булып сыҡты. Башҡа уҡыу йорттарындағы кеүек бында хәрби кафедра булманы, шуға күрә офицер дәрәжәһе лә бирелмәне.
Дыуан районында следователь булып эшләгәндә, Юсеев Мәргән Мөдәрис улы, военком менән яҡшы мөнәсәбәттәр арҡаһында, мине ике йыл армиянан алып ҡалып килде, ләкин киләсәктә ҡалаға эшкә күсер өсөн, хеҙмәт итеү мөһим ине. Шуға күрә Өфөлә военкоматҡа барып, мине армияға алыуҙарын һораным, күп тә үтмәй повестка килеп төштө.
Октябрь айҙары... Ергә яңы һыуыҡ төшә башлаған ваҡыт... Сәс ҡыҫҡа итеп алынды, итек, куфайка кейҙереп, беҙҙе Революция урамында урынлашҡан призыв пунктына алып барҙылар. Ул ваҡытта төрлө хәрби частарҙан килгән “һатып алыусылар” үҙҙәренә призывниктарҙы һайлап алалар ине, ләкин хәрби билетымдағы “следователь” яҙыуы, әйтерһең дә, барыһын да өркөттө, бер кем дә мине үҙенә алырға ашыҡманы (бәлки, ҡурҡҡандарҙыр), шуға күрә бер ай призыв пунктында ҡырмыҫҡа иләүендә кеүек йәшәнем. Ул ваҡытта призыв пунктында тәртип бик насар булды – эскелек, һуғыш, бер ай эсендә ике егетте сәнсеп үлтерҙеләр. Шуға күрә беҙ, юғары белемле бер нисә егет, һәр ваҡыт бергә булдыҡ. Йоҡларға урындар булмау сәбәпле, коридорҙарҙа йоҡлай инек. Минең өсөн иң мөһиме – берәй часҡа эләгеп китеү.
Бер көндө казармала китеп барһам, ике башҡорт егете илай-илай иҙән йыуа. Баҡһаң, бер прапорщик уларҙың 50-шәр һум аҡсаларын, хәрби билеттарын тартып алып, иҙән йыуырға ҡушып ҡуйған, үҙе йоҡларға киткән.
Прапорщиктар, офицерҙар ял иткән бүлмәгә теге ике егетте алып киттем.
Ҡайһы прапорщиктың уларҙың аҡсаһын тартып алғанын күрһәткәс, тегене ботонан һөйрәп иҙәнгә төшөрҙөм. Аптырап китте, иҫерек... “В чем дело?!” – тип аҡырып ебәрҙе, өҫтәүенә, мин призывник ҡына. Командовать итеп маташҡас, хәрби билетымды сығарып күрһәттем. “Күрәһегеҙме нимә тип яҙылған? Следователь! Хәҙер үк хәрби прокуратураны саҡыртам, был ҡылығығыҙ өсөн һеҙгә кәмендә 5 йыл янай!” – тинем. Прапорщик тубыҡланып ғәфү үтенә башланы, ләкин уның урынына егеттәрҙең аҡсаларын ҡайтарыуын һәм беҙгә үҙҙәренең бүлмәһен бушатыуын талап иттем. Минең теләк үтәлде. Прапорщик ҡабалана-ҡабалана, кәҫәһенән йомарланып бөткән аҡсаларҙы сығара башланы...
Күрәһең, теге прапорщик, беҙҙең арала следователь йөрөй, тип башҡаларға ла әйткәндер, бер-ике көндән, бәлки, ҡотолоу маҡсаты менән, мине Петрозаводскиҙағы часҡа ебәрҙеләр. Шулай итеп, 200 кешенән торған топографтар отрядына барып эләктем. Петрозаводскиға Ленинград ҡалаһы аша барғанда, беҙҙе тимер юл вокзалында урынлаштырҙылар һәм бер юлы призывниктарҙан иҙән дә йыуҙырттылар. Шулай итеп легендар ҡаланың вокзал иҙәнен йыуыу “бәхете” тейҙе.
Минең менән бергә хеҙмәт иткән егеттәр ҙә юғалып ҡалманылар. Икеһе лә уҡытыусы, мәктәптә эшләйҙәр ине. 90-сы йылдарҙа депутатлыҡҡа үҙемдең һайлау кампанияһы менән йөрөгәндә, ул егеттәр ҙур ярҙам күрһәттеләр, артабан да туғандар кеүек аралашып, дуҫлашып йәшәнек.
Армияла хеҙмәт итеү минең өсөн бик ҡыҙыҡлы булды, сөнки институтты бөткәс, бер йылға ғына алынғайным.
Мин Совет армияһында 1975 – 1976 йылдарҙа хеҙмәт иттем. Ул ваҡытта Уставта ҡаралған һәм ҡаралмаған шундай тәртиптәр бар ине: бер ай “курс молодого бойца” үтәһең һәм присяга ҡабул итәһең; бер йыл “салага” дәрәжәһендә хеҙмәт итәһең, шунан “старик”ка күсәһең; йыл ярым хеҙмәт иткәс, “дед” булаһың. Ике йылың тулғас, оборона министрының демобилизация тураһында приказы сыҡҡас, “дембель”гә әйләнәһең һәм ҡайтыр көндәреңде һанай башлайһың. Хәҙер һалдаттар бер йыл ғына хеҙмәт итәләр.
Армияла хеҙмәт иткәндәр белә – бер ай “курс молодого бойца” үткәндә, төндә бер нисә тапҡыр уяталар, 45 секунд эсендә кейенеп, автомат тотоп, теҙелеп торорға тейешһең. Иртәнге етелә уяталар, кирза итектә 3–4 саҡрым йүгертәләр. Интернатта уҡығанда ла сәғәт иртәнге 7-нән физик күнекмәләр эшләнек, йүгереү, саңғы шыуыу менән дә шөғөлләнә инек. Бала саҡтан режимға өйрәнгәс, армияның бер ҙә ауырлығын тойманым. Институтта уҡығанда ла, Хәбир Лоҡманов, Сан Саныч Розанов менән менән бергәләп иртәнсәк бер нисә саҡрым йүгерә инек, Дыуан районында ла был спортты ташламаным.
Әлбиттә, “старик”тар “салагалар”ҙы кәмһетеп, эш эшләтә торғайны, мине лә был “традиция” урап үтмәне. Беренсе көндө улар мине “аҡылға ултыртырға” маташтылар. Тик һуғышыр алдынан уларға шулай тинем: “Егеттәр, мин гражданкала следователь булып эшләнем, юридик институтта уҡығанда каратэ приемдарын өйрәттеләр, шуға күрә мин һеҙҙе иҫкәртергә тейешмен, әгәр ҙә һуғышырға теләһәгеҙ, мин һеҙҙең аяҡ-ҡулдарығыҙҙы һындырам”, – тинем дә, военный билетты күрһәттем, унда “специальность – следователь”, тип яҙылған ине. Шул саҡ беҙҙең янға бер өлкән сержант йүгереп килде, минең хәрби билетымды ҡараны ла, һин юридик институтты тамамланыңмы, тип һораны. Мин ыңғай яуап биргәс, үҙенең дә юрист булырға теләгәнен әйтте, бөтәһенә лә “Зуфар – мой друг” тип иғлан итте лә, үҙенең эргәһенә күсертеп үк алды. Шулай итеп, беренсе көндән үк “старик” дәрәжәһендә йөрөй башланым. Ул Ленинградта тыуып үҫкән Тузов Валера исемле егет ине. Алты айҙан һуң хеҙмәт срогын тултырып, ҡайтып китте. Мин хеҙмәт иткәндә, хатлашып торҙоҡ, ләкин бер йылдан уның адресы үҙгәрҙе һәм беҙҙең бәйләнеш өҙөлдө. Петербургка докторлыҡ диссертацияһын яҡларға барғанда, эҙләп ҡараным, ләкин таба алманым. Бик әҙәпле, тәртипле Петербург интеллигенты ине. Казармала карауаттар яҡын торғанға күрә, төндәр буйына һөйләшеп сыға инек.
Минең музыкаль һәләтемде тикшереп ҡарап (баянда, ҡурайҙа бер аҙ уйнайым), мине радиовзводҡа билдәләнеләр. Өс ай Морзе азбукаһын һәм хәрби элемтәнең нескәлектәрен өйрәндек.
Бер нисә ай үткәс, минең прокуратурала эшләгәнемде ишетеп, Петрозаводск гарнизонының хәрби прокуратураһына саҡырттылар. Һин бит беҙҙең коллега, ике йыл следователь булып эшләгәнһең, беҙҙә буш урын бар, әйҙә беҙгә эшкә кил, тинеләр. Мин ризалаштым. Бер йыл һалдат булып хеҙмәт иткәс, Ленинград ҡалаһына ебәреп, уҡытып, офицер дәрәжәһен биреп, бөтөнләйгә эшкә ҡалдырырға уйланылар. Хәрби следователь өсөн Петрозаводск ҡалаһында эштән бирелгән ике бүлмәле фатир ҙа әҙер ине. Мин хеҙмәт иткән хәрби отряд Петразаводск ҡалаһында ине. Петрозаводскиҙың гарнизон прокуроры мин хеҙмәт иткән отрядтың командиры менән һөйләшеп, миңә даими пропуск бирҙеләр һәм прокуратурала эш башланым. Енәйәт эштәрен тикшергәндә, шаһиттарҙы (свидетель) үҙемдең исемдән саҡыртып, повесткалар ебәрәм. Офицерҙарҙы саҡыртырға тура килә ине. Саҡыртылған кешеләр килһәләр, һалдат кейемендә мин ултырам, ҡайҙа следователь Еникеев, тип һорайҙар. Мин, тип яуап бирәм. Улар аптырайҙар. Шуны ла оноторға ярамай – устав буйынса мин уларға честь бирергә тейешмен. Шул ваҡыт хәрби гарнизон прокуроры полковник Рутин минең кабинетҡа инеп: “Это наш товарищ. Он временно солдатскую форму носит, товарищ Еникеев, продолжайте допрос”, – тип әйтеп сығып китә.
Шулай итеп, хеҙмәт иткән арала прокуратура эше менән Карелияның күп кенә ҡасабаларында булырға тура килде.
Ноябрь айының ял көндәренең береһе. Иртәнге етелә эргәмә ашнаҡсы йүгереп килде.
– Зуфар, выручи, пожалуйста!
– В чем дело?
– Кассетный магнитофон украли...
Ул ваҡытта, әлбиттә, магнитофондар дефицит ине.
– Найди, пожалуйста, ты же следователь.
Аптырап киттем. Ҡайҙан табырға, кем урланы икән?..
Беҙҙең часта 4 пост бар. Беренсе поста штабта флаг аҫтында торалар, икенсеһе – проходной, өсөнсөһөндә мал тоталар: сусҡа аҫрайҙар, бер-ике ат та булды, дүртенсеһе – хәрби машиналар өсөн тәғәйенләнгән урын.
Постарҙы йөрөп сыҡтым, минең арттан хатта бер нисә ҡыҙыҡһыныусан һалдат та эйәргән. Ҡарауылда торғандарҙан (дневальный) һораштым, уларҙың әйтеүенсә бер нисә кеше генә төндә сыҡҡан, ләкин часты ташлап сығыусы булмаған. Шулай тикшерә торғас, таш күмерҙе яҡҡандан ҡалған ашхана яғында ятҡан бер өйөм шлакты ҡарарға булдым. Казармала йәшермәгәндәр, алыҫ алып китмәгәндәр, ошонда йәшергәндәрҙер, тип уйланым. Яңы ғына ҡырпаҡ ҡар яуған мәл, шуға күрә теге өйөмдөң бер ере әҙерәк ҡаҙылған кеүек күренде, мин дә шул ерҙе ҡаҙа башланым. Әлбиттә, башҡа һалдаттар “нашелся следователь”, тип көлөп тә ҡуйҙылар, ләкин шлакты бер аҙ бутағандан һуң аҫтынан магнитофон күренгәс, мыҫҡыл итеп йөрөгәндәрҙең ауыҙҙары ябылды, төрмәлә кеүек бик аҫтында аҡҡан күңелһеҙ һалдат тормошонда ҙур мажара булды.
– Хәҙер магнитофондан бармаҡ эҙҙәрен алып, экспертизаға ебәрәбеҙ, кемдең урлағаны шунда асыҡланыр, – тинем.
Шул көндө минең янға бер ҡаҙаҡ егете килде лә:
– Зуфар, пожалуйста, не отправляй на экспертизу отпечатки пальцев, это я взял, – тине.
– Ладно, попробую договориться с командиром части и закрыть это дело, – тинем.
Магнитофонды табып биргәс, повар бик шатланды һәм мин кис эштән ҡайтыуға төрлө аштар бешереп ҡуя ине. Әлбиттә, был урлашыуҙы енәйәт эше итеп хәрби прокуратураға хәбәр итеп торманыҡ, сөнки командирға һалдаттар араһында дисциплина буйынса һүҙ тейеүе бар ине.

Тағы ла бер ваҡиға хәтеремдә...

Иртәнге построениела командир: “Рядовой Еникеев вперед!” – тине. Мин алға сығып честь бирҙем. “Оглашается приказ прокурора Союза ССР Руденко. За расследование особо важного дела наградить Еникеева Зуфара Иргалиевича, следователя прокуратуры Дуванского района Республики Башкортостан, денежной премией в размере месячной зарплаты 152 рубля”. “Служу Советскому Союзу”!
Ноябрь айында бер йыл хеҙмәт итеү срогы үтте һәм мине хәрби прокуратураға даими эшкә өгөтләй башланылар. Подполковник, әгәр ҙә үҙеңде бик һәйбәт яҡтан күрһәтһәң, хәрби прокурор-полковник дәрәжәһенә өлгәшә аласаҡһың, тип киләсәк тормошомдоң перспективаһын аңлатырға тырышты, ләкин минең өсөн бындай киләсәк бик күңелһеҙ тойолдо һәм тыуған яғыма ҡайтырға ҡарар иттем.
Әрменән ҡайтышлай республика прокуратураһының кадрҙар бүлегенә кергәс тә, Салауат ҡалаһына өлкән следователь вазифаһына ғариза яҙҙыртып, ҡулыма приказды ла тотторҙолар. Ҡайтып бер ай ваҡыт үткәс, Салауат ҡалаһында эш башланым.

Салауат ҡалаһында һәм Баймаҡ районында эшләүем

Армиянан ҡайтҡас, Салауат ҡалаһына тәжрибәле следователь булараҡ өлкән следователь итеп ҡуйҙылар. Эш бик күп ине, шуға күрә хатта бер ай кабинетта йоҡлап йөрөргә тура килде. Дөйөм ятаҡта урын бирһәләр ҙә, уның артынан йүнләп йөрөргә ваҡыт та булманы, етмәһә, бөтә эштәрҙе ябыр өсөн ике ай срок бирелде.
Совет закондары нигеҙендә прокуратура следователдәренә балиғ булмаған 14 йәштән 18 йәшкә тиклемге үҫмерҙәрҙең дә енәйәт эштәрен тикшереү йөкмәтелгән ине. Әлбиттә, беҙҙең “елкәлә” кеше үлтереү, көсләү һәм экономика өлкәһендәге ҡатмарлы эштәр ҙә булды. Беҙ дүрт следователь эшләнек. Бында эшкә килеүем алдан уҡ билдәле булғас, тәжрибәле следователь тип енәйәт эштәре минең ҡарамаҡҡа күп кенә өйөлгән ине.
Дөйөм ятаҡҡа урынлашҡанға тиклем, бер ай кабинетта йоҡлап йөрөргә тура килде, сөнки закон енәйәт эштәрен ике ай эсендә тикшереп, судҡа тапшырыуҙы талап итә. Өс-дүрт ай шулай эштәрҙе яйға һалғас, бер аҙ “күҙем асылды”.
Милицияла, адвокатурала, прокуратурала бик күп йәштәр эшләй, кистәрен күңелле кисәләр ойоштора инек. Ул осорҙа һәр районда, ҡалала йәш белгестәр ойошмаһы булды. Шуға күрә байрамдарҙы бергә үткәрҙек, ләкин миңә Салауаттың һауаһы килешмәне һәм мин Сибай прокуратураһына прокурор урынбаҫары итеп күсергә приказ алдым. Артабан Сибай ҡалаһында төпләнеү, ғаилә ҡороу уйы ла булды.
Сибай прокуратураһына прокурор урынбаҫары итеп тәғәйенләнеләр. Сибай прокуроры төньяҡ-көнбайыш төбәгенән сыҡҡан Низаметдинов тигән кеше ине. Прокуратурала уның ярҙамсыһы һәм следователь булып уның яҡташтары эшләй. Мин эш башлағас та, ҡотолоу юлдарын эҙләй башланылар. Улар КПСС-тың Сибай ҡала комитеты беренсе секретары Әхмәров Рим Нәзмиевич менән бергә (ул да сығышы менән төньяҡ-көнбайыш райондарынан, Өфөлә “Башнефь” берекмәһендә эшләп киткән) БАССР-ҙың КПСС өлкә комитетына шылтыратып, минән ҡотолоу сәбәбен уйлап тапҡандар. Йәнәһе, Сибай прокуратураһына фәҡәт башҡорттар йыйылып китте һәм Еникеевтың кандидатураһы КПСС өлкә комитеты тарафынан раҫланмаған, шуға күрә лә икенсе районға күсерергә, тигән приказ менән Башҡортостан Республикаһы прокурор урынбаҫары Сибайға килде. Минең эштәрем һәйбәт барғанға күрә, икенсе ергә күсереү сәбәптәре юҡ ине. Минең урынға Өфөнән Бойченко Виктор тигән йәш кенә егетте килтергәндәр ине.
Был ғәҙелһеҙлек һәм законһыҙ эш миңә ныҡ тәьҫир итте, хатта йөрәк ауыртыуҙарынан, йоҡоһоҙлоҡтан ыҙалай башланым. Прокуратура системаһынан китергә ғариза яҙҙым, ләкин республика прокуроры урынбаҫары Айытҡолов мине икенсе районға йәки ҡалаға күсергә өгөтләй башланы. Һөйләшеү КПСС-тың ҡала комитеты бинаһында барҙы. Сибайҙа берәй мәктәптә тарих, йәмғиәт һәм хоҡуҡ дәрестәре буйынса уҡытыусы булып ҡалырға теләгәйнем, беренсе секретарь Әхмәров, һиңә, ғөмүмән, эш булмаясаҡ, теләгән ереңә кит ҡаланан, тине. Баймаҡ прокуроры Хажин Рафаил ағай: “Зөфәр, йөрөмә килмешәктәр араһында, ҡайт районға, үҙебеҙгә”, – тигәс, Баймаҡ прокуратураһында эшләй башланым.
Баймаҡта мине бик йылы ҡаршы алдылар. Бер йыл эсендә бөтә уңайлыҡтары булған яңы йорттан бер бүлмәле квартираның асҡысын тапшырҙылар, ләкин Дыуан районында, хәрби прокуратурала һәм Салауат ҡалаһында эшләгәндә булған дәрт ныҡ ҡына һүрелгәйне. Эшләү дәүерендә ғәҙеллек, закон тантана итергә тейеш, тигән ҡараштарым селпәрәмә килгәйне. Үҙемә тейешле эште намыҫ менән еренә еткереп эшләнем, кадрҙар бүлегенән киләсәктә хатта прокурор итеп тәғәйенләү перс­пективаларын әйттеләр.
Баймаҡ прокуратураһында эшләгәндә бер енәйәт эше менән танышырға тура килде – ул ағалы-ҡустылы Ғәзизовтар буйынса ине. Темәс егеттәре төҙөлөш менән шөғөлләнгәндәр, төрлө объекттар төҙөгәндәр, ләкин уларға аҡса үҙләштергәнһегеҙ, тип милицияның ОБХСС бүлеге енәйәт эше асҡандар. Беҙҙең яҡта, әлбиттә, психология шундай – кем аҡсаны күберәк эшләй, тимәк, урлаған, көнләшеүҙән ялыу яҙа башлайҙар. Прокуратураның милициянан ниндәй ҙә булһа эште һоратып алырға, яңынан тикшереүҙәр үткәрергә хоҡуғыбыҙ булды. Шуға күрә, йәнәһе, енәйәт материалдары тупланған ҡалын ғына томды ентекләп тикшереп сыҡтым һәм был егеттәрҙең ғәйепһеҙлеге хаҡында фекергә килдем.
Дүшәмбе көндө иртәнге сәғәт туғыҙҙарға повестка менән прокуратураға саҡырттым. Әзмәүерҙәй өс башҡорт егете. Әлбиттә, йөҙҙәрендә борсолоу һәм ҡурҡыу, кабинетҡа саҡырып индерҙем дә, дәүләт исеменән ғәфү үтендем, сөнки нисәмә йылдар буйына нахаҡҡа ғәйепләнгәндәр ине улар. Ул егеттәр менән мин дә ҙур ҡыуаныс кисерҙем...
Баймаҡ районында эшләгәндә, шуға иғтибар иттем – совхоз етәкселәренең күбеһе төньяҡ-көнбайыш райондарынан, беҙҙең телде, ғөрөф-ғәҙәтте белмәгән кешеләр ине. Совет осоронда башҡорт райондарында башҡорт милли кадрҙарын ныҡлап сикләүгә йүнәлдерелгән сәйәсәт барҙы. Бигерәк тә Баймаҡҡа ҡаршы Өфөлә КПСС-тың өлкә комитетында ултырғандар “вәлидовсылар ояһы”, тип атанылар. Әгәр ҙә 20-се йылдарҙа Поленов, Руденко кеүектәр ҡыҙылармеецтарҙы, халыҡты атып ҡаршы сыҡһалар, 30-сы йылдарҙа Сталин репрессияһы арҡаһында халыҡ ҡырылһа, 70–80-се йылдарҙа шул сәйәсәттең шауҡымы тейә ине. Район хужаһы Имамов Рәис Имам улы үҙенә шул яҡ төбәктән үҙенең яҡташтарын йыйған. Баймаҡтың әсе теллеләре ҡайһы бер йәпитниктәрҙең ярамһаҡланыу арҡаһында, һөйләшеүҙәре үҙгәрә башланы, тип көлдөләр. Улар, әлбиттә, урындағы халыҡтың мәнфә­ғәтенән сығып эш итмәнеләр. Был фекергә шундай ваҡиғаларҙың береһе дәлил. “Һәүәнәк” совхозы директорының тәҡдиме буйынса, совхоздағы шәхси хужалыҡтарҙы, аттарҙы бөтөрөргә кәрәк ине. Уның фекеренсә, һыйырҙарға әҙерләнгән бесән аттарға ла китеп тора, шуға һауым кәмей икән, имеш. Бөйөк немец шағиры Генрих Гейненың һүҙҙәре һәр ваҡыт иҫемә төшә: “Донъяла бер генә тәрән аҡыллылыҡ бар, тик ул да булһа, сикле, ләкин башҡа булған меңәрләгән ахмаҡлыҡтар ғына сикһеҙ”. Башҡорт атының тибенлектә йөрөп үҙ тамағын үҙе туйҙырғаны ул килмешәк бәндәгә мәғлүм түгел ине. Минең асыуым ныҡ ҡабарҙы.
Район прокуратураһы, суд, милиция хеҙмәткәрҙәрен йыйып, һәр ауыл советына берәр вәкил билдәләнде. Аттарҙы бөтөрөргә тигән ҡарар менән мине Ниғәмәт ауыл советына ебәрҙеләр. Урындағы халыҡ йыйылғас, “Ҡош ҡанатһыҙ, башҡорт атһыҙ булмай”, тигән һүҙҙәр менән сығышымды башланым һәм закон буйынса бер кемдең дә уларҙың малын тартып алырға хоҡуҡтары булмауы хаҡында белдерҙем. Ауыл халҡы бик ҡыуанды. Шулай итеп, Ниғәмәт ауыл советында шәхси хужалыҡтарҙы, аттарҙы һаҡлап ҡалыуға ирештем. Һуңынан, 90-сы йылдарҙа, депутатлыҡ кампанияһы менән йөрөгәндә (ҡайһы бер партия һәм совет системаһы функционерҙары мине экстремист тип йөрөттөләр), бөтә ауыл советы халҡы был егет халыҡ өсөн көрәшкәнен следователь булып эшләгәндә үк иҫбатланы, тип миңә үҙ тауыштарын бирҙеләр.
Шул йылды мин ете ай буйы Учалы ҡала башҡарма комитеты рәйесенең енәйәт эшен тикшерҙем. Эш шунан ғибәрәт: карьерҙы киңәйтеү маҡсаты менән Учалы-1 ауылын бөтөрөргә, йәшәгән халыҡты ҡалаға күсерергә, тигән программа төҙөгәндәр, ләкин уны тормошҡа ашырырға ашыҡмағандар. Урындағы түрәләр бөтә фатирҙарҙы үҙ-ара бүлешкәндәр, һөйәркәләренә бүләк иткәндәр. Һигеҙ ай самаһы дауамында тикшереү эштәрен алып барҙым, кемдәргә законһыҙ фатир биргәндәр, кемдәр бөтөнләй өйһөҙ тороп ҡалған – барыһын да асыҡларға, енәйәттәрен ентекләп тикшерергә тура килде. Минең өсөн был бик ҙур тәжрибә булды.
Учалыла эшләгәндә сығышы менән Әбйәлил райо­нынан булған Ғәлин тигән оло ғына ағай йәмәғәт ярҙамсыһы дәрәжәһендә хеҙмәттәшлек итте. Кистәрен минең янға килеп, сәй артында миңә үҙ тарихын һөйләй ине. Уны 1937 йыл, 18 йәшлек егетте, Белорет ҡалаһына НКВД-ға хеҙмәткә алғандар. Көн һайын урманға 10 – 15 кешене алып барып атырға мәжбүр иткәндәр. Һуғыш башланғас, фронтҡа китеп, кеше атыуҙан ҡотолған. Был мине бик ныҡ тетрәндерҙе, сөнки репрессиялар тураһында тик уҡып-ишетеп кенә белә инем. Ғәлин ағайҙы тыңлағанда, меҫкен ҡорбандарҙың нисек ҡандары ҡойолғанын үҙ күҙем менән күргәндәй булдым. Был ғәҙелһеҙлектә, ҡорбандар һөйәгендә төҙөлгән дәүләттең киләсәге юҡтыр, тигән уйҙар мине солғап алдылар.
Ул ваҡытта следователдәр милиция һәм КГБ системаһында бар ине, ләкин законға ярашлы, прокуратура следователе уларҙан бер баҫҡысҡа юғары торҙо. Мәҫәлән, эшләгән осорҙа кешеләрҙе туҡмаған милиция хеҙмәткәрҙәрен шунда уҡ һаҡ аҫтына алып, енәйәт эше ҡуҙғатып, артабан эште судҡа тапшыра инем. Ысынлап та, милицияла аппарат ҙур, һәр береһен ентекләп тикшереп булмай, ҡайһы берҙә садист холоҡло бәндәләр эшкә урынлаша. Әле лә шулай. Минең уйлауымса, был ҡотолғоһоҙ хәл.
Йылайыр совхозында М. тигән участковый иген ташыу өсөн ситтән килгән өс шоферҙы дружинниктар менән һыу эскеһеҙ итеп туҡмаған. Тикшереү ваҡытында минең менән барған милиция хеҙмәткәрҙәре янында улар ҡалтырай башлайҙар ине, форма кейгән кешеләрҙән ҡот осҡос ҡурҡыу ялмап алған ине. Әлбиттә, Учалы ҡалаһындағы квартира үҙләштереүселәрҙе фаш итеү йәки ғәйепһеҙ Темәс егеттәренә милиция тарафынан ҡуҙғатылған енәйәт эшен туҡтатыу кеүек эштәр миңә ҡәнәғәтлек килтерә ине, ләкин проблемаларҙың, енәйәтселектең нигеҙенә күҙ һалғанда, Советтар илендә картина бөтөнләй башҡаса, тәрәндә ине. Бушҡа ғына Кузьма Прутков: “Зри в корень”, – тип әйтмәгән. Беҙ юридик институтта прокуратура законлыҡтың һағында тора һәм урындағы түрәләргә буйһонмайынса, фәҡәт шул юҫыҡта эшмәкәрлеге булырға тейеш, тигән постулатты ҡаныбыҙға һеңдерҙеләр. Әммә ысынбарлыҡ икенсе төрлө булды. Ул осорҙа прокуратура, суд һәм милиция хеҙмәткәрҙәре һәм етәкселәре район, ҡала һәм республика партияһының етәкселәренә буйһона торғайнылар. Конституцияның 6-сы статьяһында “коммунистар партияһы – илдә берҙән-бер көс булараҡ етәксе һәм йүнәлтеүсе көс”, тигән норма булды. Мәҫәлән, Учалы етәкселәренә ҡарата КПСС өлкә комитеты беренсе секретары М. З. Шакиров ризалығы менән ҡуҙғатылған енәйәт эшен республика прокуратураһы минең ҡарамаҡҡа тапшырҙы. Уларҙың шулай шашынып эш боҙоуҙары тураһында яҙылған ялыуҙар ун йылдан ашыу хоҡуҡ һаҡлау, совет һәм партия органдарында йыйылып килгән. Урындағы прокурор партия етәкселегенең тикшереүҙәрҙе тыйыуҙары хаҡында белдерҙе. Ялыуҙар бик күп йыйылып киткәс кенә, КПСС өлкә комитеты беҙгә тикшерергә мөмкинлек бирҙе. Шундай уҡ хәл Сибайҙа һәм башҡа ҡала, райондарҙа булып үтте. Сибай ҡалаһы башҡарма комитеты рәйесен Белорет ҡалаһында урынлашҡан заводҡа директор итеп күсерҙеләр, енәйәттәре өсөн яуапҡа тарттырып та торманылар. Уның урынбаҫарын маҡтап, хаҡлы ялға оҙаттылар. Шул уҡ ваҡытта күп кенә хужалыҡ етәкселәре хөкүмәт “кеҫәһен” үҙҙәренеке менән бутанылар. Уларҙың урлашыуҙары тураһында материалдар йыйылғас, район прокуроры Хажин Рафаил ағай райондың, партияның райком етәкселәренә, бер-ике тапҡыр мин дә уның менән барҙыҡ. Райкомдың беренсе секретары ҡәтғи генә: “Не позволю! Не трогать!” – тип ҡырт киҫә торғайны. Был, әлбиттә, районда, ҡалала етәкселәрҙең шашыныуына, үҙҙәрен юғарыға ҡуйып, “неприкасаемая каста” итеп, булған әхлаҡ һәм закон нормаларын һанға һуҡмауына килтерҙе.
Баймаҡта эшләгәндә прокуратураға 19 йәшлек ҡыҙҙың, район дауаханаһы хеҙмәткәренең, йоҡо дарыуҙары ярҙамында үҙ-үҙенә ҡул һалырға тырышыуы хаҡында хәбәр килде. Бәхетенә күрә, әхирәте ваҡытында табып алып, ҡыҙҙы дауаханаға килтереп, ҡотҡарып алып ҡалдылар. Тикшереүҙәр барышында, баш табиптың (шулай уҡ райкомдың беренсе секретарының яҡташы булып сыҡты) көсләүе-мәсхәрәләүе һөҙөмтәһендә, үҙ-үҙенә ҡул һалырға мәжбүр булыуы беленде һәм район етәксеһенә әйтеп тормай, баш табипты өс тәүлеккә КПЗ-ға (камера предварительного заключения) ултыртып ҡуйҙым. Район һәм бөтөн Урал аръяғы төбәге өсөн был көтөлмәгән хәл булды. Йәнәһе, нисек следователь кеше шундай юғары вазифалы кешене бикләп ҡуйырға батырсылыҡ иткән. Барыһы ла тамамланғас, ғәйепләү ҡарарын республика прокуратураһы үҙенә алды һәм юҡ итте... Йәш ҡыҙҙы көсләп, суицидҡа еткергән әҙәмде һаулыҡ һаҡлау министрлығы Өфө ҡалаһы дауаханаларының береһенә “йылы урынға” урынлаштырҙы.
Быларҙың барыһы ла миңә беҙҙең илдә законһыҙлыҡтың, ғәҙелһеҙлектең хөкөм итеүен тағы ла иҫбатланы. Бирелгән квартираны Баймаҡ ҡала советы ҡарамағына ҡалдырҙым да, 1977 – 1978 йылдарҙа прокуратура системаһынан китергә булдым. Сибай ит комбинатына юрисконсульт вазифаһына эшкә күстем. Бындай ҡарарға килеүе еңелдәрҙән булманы, сөнки үҫмер саҡтан уҡ следователь булып эшләргә, илдә ғәҙеллек өсөн көрәшергә, тормош юлымды ошо һөнәргә арнарға теләгем бик ҙур ине. Әлбиттә, мин совет заманын насарлап, әлеге дәүерҙе маҡтай алмайым. Салтыков-Щедрин әйтеүенсә, Рәсәйҙә урлашыу һәм эскелек бер ваҡытта ла бөтмәйәсәк.
Хәҙерге ваҡытта был өлкәләге ситуация В. В. Путин әйткән бер генә фраза менән характерлана: “Бер тоҡ картуф (бәрәңге) урлаған кеше – бур, төрмәлә ултыра, ә миллионлап урлаған – бөгөн сәйәси эшмәкәр”.

Сибай ҡалаһының ит комбинатында эшләүем

Сибай ҡалаһына ит эшкәртеү комбинатына юрист булып эшкә урынлаштым. Был өлкәлә проблемалар бик күп булды. Шуны бәйән итеүҙе урынлы булыр, тип уйлайым.
Ул ваҡытта Сибайҙа етештерелгән күп төрлө ит һәм колбасалар сит өлкәләргә, хәрби ҡаласыҡтарға (Челябинск-40), Свердловск, Чита, Магнитогорск һ.б. ҡалаларға оҙатылды. Башҡортостан халҡына, әлбиттә, туналған ҡабырғалар (халыҡ әйтмешләй “рожки и ножки”) ғына һатыуға сығарыла ине. Магнитогорск халҡы Сибайҙан килгән ит, колбасаларҙы сиратта тороп, “Сибайская мясная продукция самая вкусная!” тип көтөп ала торғайнылар, ә ҡайһы бер һатыусылар Башҡортостандан, ғөмүмән, яҡын-тирә райондарҙан (Әбйәлил, Баймаҡ, Белорет, Учалы) килеүселәргә “ас башҡорттар” тип мыҫҡыл итеп, колбаса, сосискалар кеүек ризыҡтарҙы һатмай маташа инеләр. Ә Сибай ит комбинаты шул уҡ райондарҙың колхоз-совхоздарында тир түгеп эшләгән башҡорттарҙың мал-тыуарын эшкәртә ине...
Совет осоронда урлашыу бөтөн экономик-иҡтисади системаны ялмап алғайны. Эштән ҡайтыусылар – ҡулына, ҡуйынына берәй деталь, ә ит комбинатында колбаса ҡыҫтырып ҡайталар ине (“несундар”). Ит комбинатынан ҡайтып барыусыларҙы милиция хеҙмәткәр­ҙәре тентеп, ҡыҫтырып алған колбасаларҙы конфискациялайҙар ине. Әгәр шул уҡ продукция иркен һатылһа, күптәр бындай мәсхәрәгә ҡалмаҫтар ине.
“Несундар” тураһында шул ваҡытта халыҡ араһында көләмәс (анекдот) йөрөнө. Социализм илендә йәшәгән кеше капиталис­тик илгә сығып заводҡа эшкә төшкән һәм көн дә ғәҙәт буйынса бер деталде урлап алып сыға икән. Урындағы эшләүселәр мастерға: “Ни өсөн һеҙ уның урлашыуын тыймай­һығыҙ?” – тигәндәр. Мастер: “У него пережиток социализма, скоро пройдет”, – тигән.
Совет пропагандаһы урлашыу, эскелек, дин тотоу һ.б. күренештәрҙе “пережиток капитализма” тип атай ине.
Шул уҡ ваҡытта Совет осоронда вагондарҙағы продукцияларҙы йөҙәр меңләп урлайҙар ине. Мин Сибай комбинатында юрист-консультант булып эшләй башлағас, 200–300, хатта 500 меңлек ит продукциялары етмәй ебәрелгән, тигән дәғүәләрҙе күреп, иҫем китте. Ярты ставкаға мине Сибайҙың май заводына саҡырҙылар. Уларҙа ла шундай уҡ проблемалар ине... Мин иң тәүҙә комбинатта етештерелгән продукцияны тейәгәндә урлашаларҙыр, тип уйланым, һәм шул процесты ентекләп, һәр аҙымды тикшереп сыҡтым. Йөк ташыусыларҙың, склад хужаларының продукцияны тейәгән ваҡытта урлашыу мөмкинлеге булмауына инандым. Бөтөн продукция вагонға теүәл тейәтелеп, пломба ҡуйылып, һатып алыусыға ебәрелә. Бөтөн булған закондарға, инструкцияларға таянып, Сибай типографияһында “Контрольная отгрузка” тигән бланкылар баҫтырып сығарттым һәм ҡала милицияһынан ОБХСС (отдел по борьбе с хищениями социалистической собственности) вәкиле ҡатнашлығында продукцияларҙы тәғәйенләнгән урындарға ебәрә башланыҡ. Дәғүәләрҙең килеүе туҡтаны. Элеккеләре лә Арбитраж суд аша ыңғай хәл ителде.
Май заводында ла шундай уҡ ысул менән продукцияны һатып алыусыларға ебәрә башлағас, урлашыуҙар туҡтаны. Директоры Фәйзуллин Вәкил Сафый улы яҡын дуҫыма әйләнде.
Ул ваҡытта юрисконсульттың эш хаҡы бик түбән булды, ни бары 120–140 һум. Директор Сергей Иванович Васильев һәр ваҡыт: “Эх, Зуфар Иргалиевич, будь моя воля или собственность, я бы выписал вам половину из тех сотен тысяч рублей, которые вы вернули комбинату, а не жалкие 20–30 рублей, которые по существующему положению я могу тебе премировать”. Ғөмүмән, ул ваҡытта хосуси милек булманы. Дәүләт аҡсаһы бер “кеҫәнән” икенсе “кеҫәгә” генә күсте.
Советтар Союзындағы урлашыу темаһына ҡағылғас, шул осорҙағы параллель иҡтисад (теневая экономика) эшмәкәрлеген дә күҙ уңайынан сығарыу яҙыҡ булыр ине. Әлбиттә, хәҙерге ортодокс коммунистар һәм совет ысынбарлығын белеп, аңлап етмәгән ҡайһы берәүҙәр уны иңҡар итәләр. Был күренеш миңә следователь булып эшләгән ваҡыттан билдәле. Ғөмүмән, параллель иҡтисад совет власының тәүге йылдарында уҡ формалашты һәм яңы иҡтисади сәйәсәт (НЭП) осоронда сәскә атты. Билдәле совет яҙыусылары Ильф һәм Петровтың “Алтын быҙау” (“Золотой теленок”) исемле әҫәрендә бушҡа ғына совет миллионеры Корейко образы барлыҡҡа килмәй. Уның прототиптарының күптәре Сталин осоронда репрессияға эләгәләр. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда “корейколар” илдәге буталсыҡтан, дефициттан файҙаланып, “подпольный цех”тар ойошторҙолар. Уларҙы “цеховиктар”, тип йөрөттөләр. Шул уҡ ваҡытта Совет армияһы Германияны баҫып алғас, беҙҙең илдең полководецтары-еңеүселәре Германиянан эшелонлап үҙҙәренә мөлкәт алып сығарыу ғәҙәти хәлгә әүерелә. Улар тураһында хәҙерге интернет заманында мәғлүмәттәр етерлек. Римляндар әйтмешләй: “Еңеүселәргә хөкөм юҡ” (лат. “Non iudicatus winners”). Коррупция, урлашыу совет власының иң юғары эшелондарын да ситтән үтмәне. Ләкин ундай кешеләр совет системаһының айырым кастаһын тәшкил иттеләр һәм сәйәси яҡтан ышанмаусанлыҡ тыуған хәлдә генә ил башлығы рөхсәте менән яуапҡа тарттырылдылар, йә булмаһа, иң юғары власть өсөн көрәш ваҡытында үҙҙәренең вазифаларынан бушатылдылар. 1960 йылдарҙа юғары власть өсөн Л. И. Брежнев Н. С. Хрущевҡа ҡаршы көрәш башлағас, Хрущевтың иң яҡын һәм тоғро хеҙмәттәштәрен сафтан сығарыуға йүнәлтелгән “сәйәси уйындар” башлана. Беренсе булып армия генералы ГРУ (Главное разведовательное управление) етәксеһе Серов Иван Александрович 1963 йылдың 12 апрелендә үҙ вазифаһынан бушатылып, Советтар Союзы Геройы исеменән мәхрүм ителеп, генерал-майор дәрәжәһендә Төркөстан хәрби округына күсерелә. Төп сәбәптәрҙең береһе – һуғыштан һуң бик күп трофейҙарҙы үҙләштереү.
Был йәһәттән шулай уҡ Н. С. Хрущевтан һуң партия иерархияһында икенсе урынды биләгән ЦК КПСС-тың секретары һәм Президиум ағзаһы Фрол Роман улы Козловтың яҙмышы ғибәрәт. Ленинград өлкәһенең “оптово-торговая база”ның директоры Георгий Петр улы Зуйков иң яҡын әшнәһе була һәм уның барлыҡ урлашыуҙарын баҫырып килә. 1962 йылдың 10 июлендә Зуйков ҡулға алына. Тентеү ваҡытында дөйөм ауырлығы 12 килограмдан артыҡ булған батша осороноң төрлө дәрәжәле 1616 алтын тәңкәләре, 200 алтын америка долларҙары; 5160 ҡағыҙ америка долларҙары, 11 алтын ҡойолма, шулай уҡ Швейцария банктарынан ҡойолмалар, 5 алтын пластина, завод етештергән 3 рулон алтын фольга һәм башҡа төрлө алтын әйберҙәр – революцияға тиклемге алтын өҫтәл миҙалы, гәүһәр менән биҙәлгән 4 брошка һәм беләҙек (дөйөм ауырлығы 3 кг тирәһе), 61.85 каратлы 16 айырым гәүһәрҙәр һәм ынйы теҙелгән еп табыла. Байлыҡтарҙың күбеһен ул Волковский зыяратында ерләнгән ҡыҙының ҡәберендә йәшерә. 1963 йылдың 24 июнендә Зуйков атырға хөкөм ителә. Хөкөм үтәлә. Козлов бөтә биләгән вазифаларҙан бушатыла, уның урынына Л. И. Брежнев КПСС-тың икенсе секретары итеп тәғәйенләнә.
Советтар Союзында дәүләт милкен урлашыу темаһына ҡағылып, “Московский комсомолец” гәзите түбәндәгеләрҙе яҙа: «Возникает вопрос: почему же советская власть не пресекла это тотальное воровство? Да все очень просто: для того чтобы остановить массовое воровство, нужно было сажать всех, кто ворует. Но если в отдельных областях счет только пойманных с поличным «несунов» шел на десятки тысяч, то в масштабах всей страны это были уже миллионы. Для них понадобился бы новый ГУЛАГ. Управлявшие страной геронтократы из Центрального Комитета Коммунистической партии СССР не решились пойти на такое. Массовое воровство продолжалось, и, по оценкам Госплана СССР, расхищалось до 40% ВВП! Вдумайтесь: почти половину разворовывали! Тотальное воровство наряду с бесхозяйственностью и неэффективностью социалистического способа производства привели в конечном итоге к развалу экономики и распаду СССР.
Поклонники СССР начинают истерить: мол, воровали не все. Да, не все. Были те, кто не воровал принципиально, но таких были единицы, просто доли процента, которые вообще не влияли на общую картину. Могли не воровать те, кому просто нечего было взять на своей работе. Но таких тоже было немного. В качестве примера часто приводят учителей — мол, им нечего было взять, кроме мела. Да, но учителя с удовольствием принимали подношения от родителей учеников, которым нужно было «подтянуть отметки». Это тоже было своеобразное воровство, просто в иной форме. Собственно, весь СССР к восьмидесятым годам прогнил — и экономически, и идеологически. Поэтому и развалился.
Но есть и еще одно серьезное последствие тотального воровства: оно приводило к моральной и нравственной деградации советских людей. Менялся менталитет: воровство на предприятии не считалось преступлением и даже пороком, и практически стало нормой! Сформировался новый тип людей — homo sovetikus. Эти люди приспособились к уродливой советской системе и очень успешно паразитировали на ней. Вот они сегодня и ностальгируют по той «райской жизни», рассказывая детям и внукам о том, «как хорошо жилось в Советском Союзе».
Брежнев осоронда урлашыу һәм ришүәтселек юғары власть даирәләрендә генә киң ҡолас алыу түгел, ғөмүмән, дәүләттең һәм совет йәмғиәтенең һыҙатына әйләнеп, уның асылын һүрәтләне. Миҫал өсөн, СССР Балыҡсылыҡ хужалығы министры (Министерство рыболовного хозяйства СССР) А. А. Ишковтың илдә иң ҙур енәйәт ойошмаһы төҙөүен иҫкә төшөрөү ҙә етә. Ил хужаһы Л. И. Брежневтың әшнәһе булараҡ, 1979 йыл уны яуапҡа тарттырып торманылар, ә почетлы хаҡлы ялға оҙатырға мәжбүр булдылар, ә уның урынбаҫарын һәм енәйәт ойошманың башҡа ағзаларын үлем язаһына хөкөм иттеләр. 1980 йылдарҙа балиғ булған быуын “узбекское дело”, йә “хлопковое дело” тип аталған енәйәт эшен хәтерләйҙер. Шул ваҡыттарҙа Л. И. Брежнев Үзбәкстанда эш сәфәре менән булғанда, уның хужаһы Рәшидов илде аҡ алтын мамыҡ менән тәьмин итеү өсөн, самаһыҙ күп йөкләмә алды. Ул ваҡытта барлыҡ Мәскәү гәзиттәре маҡтау һүҙҙәре менән Үзбәкстанды күмделәр, ә хужаһы тағы ла бер “Хеҙмәт Геройы” миҙалы менән наградланды. 1990–1991 йылдарҙа Мәскәүҙә Үзбәкстандың тулы хоҡуҡлы вәкилдәре менән осрашырға тура килде, дуҫтарса аралаштыҡ. Уларҙың һөйләүенсә, Мәскәүҙән мамыҡты ниндәй күләмдә йыйыу тураһында план-задание йылдан-йыл арттырылып, тәбиғәттең, ерҙең мөмкинлектәрен иҫкә алмайынса, төшөргәндәр. Ул осорҙа планды үтәү, законды үтәгән һымаҡ ҡәтғи булды. “План – закон” тигән төшөнсә хакимлыҡ итте, шуға күрә лә планды үтәйбеҙ тип, хужалыҡтар, өлкәләр һәм, ғөмүмән, бөтә республика мәжбүри “припискалар” менән мәшғүл булғандар. Шул “үтәлгән” планға аҡса ла бүленгән. Булмаған, йыйылмаған мамыҡҡа аҡса алыу – ул енәйәт. Был енәйәтселектең төп нигеҙендә юлбашсылыҡҡа, йәғни Мәскәүҙә ултырған ил хужаһына, табыныу принцибына ҡоролған административ-командалыҡ системаһы ятты.
С. И. Васильев Сибай ҡала советының башҡарма комитетында ултырыш ваҡытында беҙҙең ит комбинатында нисек проблемаларҙы хәл итеү тураһында һөйләгән һәм минең исемде телгә алған. Башҡарма комитеты рәйесе А. П. Огарков мине торлаҡ-коммуналь идаралыҡ­тың торлаҡты иҫәпләү һәм бүлеү бүлегенә етәксе вазифаһына эшкә саҡырҙы. “Вы опытный юрист, надеюсь, все будет законно, здесь уж порядок наведете”, тине. Шулай итеп, Сибай ҡала советында эш башланым.
Сергей Иванович Васильев – урыҫлашҡан сыуаш халҡының лайыҡлы улы ине. Мин ҡала советының башҡарма комитетына эшкә китергә булғас, эй, туҙынды. “Вот мы подготовили хорошего кадра – юриста, а они его от нас забирают! Женись на начальнике колбасного цеха и вам сразу трехкомнатную квартиру дадим”, – тине. Ысынтап та, колбаса цехын бик аҡыллы һәм оҫта белгес, Йылайыр районында тыуып үҫкән ҡыҙ етәкләй ине. Уның етәкселегендә Сибайҙа әҙерләнгән колбасалар сифат билдәһенә өлгәштеләр, ләкин минең пландар – Совет системаһында эшләп, үҙ көсөмдө һынап ҡарау ине.

Сибай ҡала советының
башҡарма комитетында хеҙмәтем

Бөтөн ҡала советының башҡарма комитетында эшләгән башҡорттарҙы бармаҡ менән һанарлыҡ ине. Аппаратта тик урыҫтар ғына эшләне. Ябай кейенеп йомош менән килгән башҡорттарҙы индермәй, тәкәббер ҡарап, ишектән үк бороп ебәрәләр ине.
Минең алда ике ҙур мәсьәлә тора ине. Беренсеһе – ул ваҡытта закон буйынса ҡабул ителгән торлаҡтың 2% һуғыш инвалидтарына һәм яуҙа һәләк булғандарҙың ғаиләләренә тәғәйенләнергә тейеш булды. Сибай ҡалаһында ундай халыҡ күп кенә ине, ләкин күптәр ваҡытында фатир ала алмай интеккәндәр. Шул арҡала элекке ҡала башҡарма комитеты рәйесе Силаевты, торлаҡ-коммуналь хужалығы начальнигы Березинды вазифаларынан бушатып, яуаплылыҡҡа тарттырмайынса икенсе эшкә күсергәндәр ине.
Барыһын да тергеҙеү буйынса ҙур эш башҡарылды. Ғөмүмән, военкоматтан ирҙәре һуғышта һәләк булған тол ҡатындарҙың (әбейҙәрҙең) исемлеген алып, үҙемдең следователь һөнәрен иҫкә төшөрөп, барыһын да эҙләп таптым. Күптәре ер өйҙә (землянка) Ҡамышлы, Алтын, 34 ҡасабаларында йәшәйҙәр. Беҙҙең башҡорттоң йыуашлығына күңелем бик ныҡ әрнене, сөнки килмешәктәр үҙҙәренә тейеш булмағанды умырып алалар... Өйҙәр күп төҙөлдө, шуға күрә ике йыл эсендә барыһына ла фатир биреп бөттөм. Йома һайын әбейҙәр килеп доғаларын уҡып, миңә фатихаларын биреп китәләр. Люба исемле секретарь (егеттәр менән шаяртып “Мөхәббәт” тип исем ҡуштыҡ) тик йылмайып ҡына ултыра ине. Мин аспирантураға киткәс, башҡорт егетенә кейәүгә сығып, башҡорт телен үҙләштереп, әлеге көндә бик матур донъя көтәләр.
Күңелемдә бер эпизод уйылып ҡалды. Ғинуар айының бер көнөндә миңә фронтовик ағай килде. Инвалид. Бер аяғы юҡ. Күп йылдар буйына фатир бирмәй ыҙалатҡандар.
“Олатай, март айында яңы йорт тапшырыла, мин һиңә ике бүлмәле, икенсе ҡаттан иң яҡшы фатир бирермен”, – тинем. “Улым, мине бит Өфөгә больницаға һалалар, санаторийға ебәрәләр (санаторийға путевка алыу еңел булмай торғайны), барайым микән, юҡ микән, тағы ла фатирһыҙ ҡалһам, бик ҡыйын булыр”, – тине. “Олатай, барығыҙ, ял итегеҙ, һеҙгә фатир буласаҡ”.
Март айы, мин уның әбейе менән бергә ике бүлмәле фатир һайлап, дуҫ егеттәрҙе ярҙамға саҡырып, күсерешеп, уның ҡайтыуына вокзалға машина ебәртеп, өйөнә алып барып ҡуйҙым. Ҡыуанысынан ул хатта илап ебәрҙе, миңә рәхмәтен белдереп, 200 һум аҡса һондо. Хистәрҙән күңел тулышып, күҙҙәргә йәштәр эркелде. “Олатай, һеҙгә күптән фатир бирергә тейештәр ине”, – тинем.
Минең әсәйемде, кем икәнен белеп, таный башлағас, Зөфәрҙең әсәһе, тип ныҡ хөрмәт иттеләр, Сибайға килгән һайын һәр кем ҡунаҡ итергә тырышты.
Сибайҙа ҡала советында эшләгәндә, миңә яңы йорттан бер бүлмәле фатир бирҙеләр. Шул ваҡытта өйләнергә тигән ҡарар ҡабул иттем, сөнки миңә 30 йәш тула ине. Ғәйзулла ҡартатайым 30 йәштә өйләнгән, мин дә шул йәштә өйләнәм тигән маҡсатым бар ине. Быға ирешеү бик ауыр булманы. Бер йылдан улыбыҙ Арсен тыуҙы.
Ғөмүмән, киләсәк яҙмышымды Сибай ҡалаһында ҡалып эшләргә ниәтләгән инем, ләкин донъя икенсегә боролдо, пландар тормошҡа ашмай ҡалды.
Икенсе ҙур мәсьәлә – Сибай ҡалаһында төҙөлөш менән бәйле ине. Билдәле булыуынса, 1948 йылдың 25 мартында СССР Министрҙар Советы ҡарары нигеҙендә Башҡорт еҙ-көкөрт (Башкирский медно-серный комбинат) комбинатына нигеҙ һалына. Шул йылда Сибайҙа 7 мең кеше йәшәһә, 1955 йыл 20 меңгә тиклем етә. РСФСР-ҙың Юғары Совет Президиумы указы нигеҙендә Сибай ҡасабаһы республика кимәлендәге ҡала статусына эйә була. Комбинат эшселәре өсөн барактар төҙөлә. Хәҙерге быуын ундай йорттарҙа кешеләр йәшәгәнен күҙ алдына ла килтерә алмай. Оҙон коридорлы йорт һәм ике яҡтан 13–15 м2 бүлмәләр теҙелеп китә. Ул бүлмәлә йоҡлайҙар ҙа, аш та бешерәләр, бала ла ҡарайҙар. Һыуҙы урамдан колонканан ташыйһың. Бәҙрәф тышта. Барактар булған ҡаласыҡты 1-се участка, тип йөрөттөләр. 60-сы йылдарҙа, илдең хужаһы Н. С. Хрущев булғанда, бөтә коммуналь уңайлыҡтары булған 5-әр ҡатлы йорттар һалына башланы. Бүлмәләр 15–17 м2 булһа ла, баракта йәшәгән кеше өсөн ундай йортҡа күсеү бик ҙур ҡыуаныс булды. Ундай бәләкәй, тар квартираларҙы совет халҡы “хрущевка”, тип атаны. Эш барышында тырыш хеҙмәт өсөн ыңғай баһаланғандар сират нигеҙендә күсерелә барҙы. 70-се йылдарҙа барактарҙа күпселек халыҡ тәртип боҙоусылар, енәйәт ҡылыусылар тәшкил итте. Башҡорт АССР-ның Министрҙар Советы ҡарары нигеҙендә барактарҙа йәшәгәндәрҙе бөтә уңайлыҡтары булған йорттарға күсереү программаһы ҡабул ителде. Уны ғәмәлгә ашырыуҙы миңә йөкмәттеләр. Шуға күрә бөтәһен дә яңы йорттарға күсереү маҡсаты тора ине минең алда.
1-се участка, ғөмүмән, үҫешкән енәйәтселек менән дан тотто, хатта көндөҙ ҙә унда барыуы ҡурҡыныс ине. Өс йыл дауамында шуның менән мәшғүл булдым, бушаған барактарҙы емертеп, уның урынына балалар аҙығы етештереүсе һөт-консерва комбинаты төҙөнөләр. Маҡсатыма ирештем – ундағы халыҡты яңы һәм бушатылған (вторичное) йорттарға күсерҙем. Улар араһында, әлбиттә, төрмәлә ултырып сыҡҡандар, рецидивистар һ.б. бар ине. Тәүге осор мине ҡурҡытырға ла маташтылар, ләкин следователь булып эшләү тәжрибәһе һөҙөмтәһендә тиҙ арала “уртаҡ” тел таптым. Эште еренә еткереп үтәнем, был хаҡта хөкүмәткә рапорт та ебәрелде. Мин бик шат булдым, бәлки, киләсәктә совет органдарында эшләрмен тигән уйҙар менән дәртләнеп йәшәй башланым.
Сибай ҡалаһының хужаһы, ҡала хакимиә­тенең беренсе секретары, Әхмәровты Өфөгә күсереп, беренсе секретарь итеп Ғүмәров тигән кешене ҡуйҙылар. Мин Сибай ҡала Советы башҡарма комитеты Александр Павлович Огарков менән туранан-тура уның етәкселеге аҫтында эшләнем. Мине эшкә алғанда ул шулай тине: “Зуфар, последнее слово всегда будет за Вами, поскольку Вы работали следователем, на Вас не буду давить!” “Александр Павлович, я только в рамках закона буду работать, только при таком условии я приду на эту должность!” – тинем. Был вазифала эшләү бик хәүефле ине, сөнки йорттар бүлеп биреү ябай эш түгел, бер генә хата – һин төрмәлә. Шуға күрә һәр бер төҙөлгән йорттоң, тапшырылған фатирҙарҙың документтарын айырым папкаға туплап, тегеп, мисәт менән нығытып, опись эшләп барҙым. Быларҙың барыһы ла шул маҡсаттан эшләнде – әгәр ҙә тикшереү ваҡытында яла яғырға тырышыу­сылар фальсификация менән шөғөлләнеп, кәрәкле документтарҙы юҡ итһәләр, үҙеңдең ғәйепһеҙлегеңде иҫбатлау ауырға төшөр ине.
Бер ваҡыт Ғүмәров Огарков менән икәүләп Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районында ҡунаҡта булғанда, һәйбәт итеп байрам иткәндәр, күңел асыу икеһенең араһында һуғыш менән тамамланып ҡуйған. Шунан һуң Ғүмәров мине саҡыртып алды ла, Огарковты “надо кончать”, тине. “Һин, ҡустым, миңә компромат бир. Ниндәй квартирҙы по блату биргән”, – тине. “Мин бөтә фатирҙарҙы фәҡәт законлы рәүештә генә бирҙем, әгәр хата китһә, иң тәүҙә мине ултыртырға тейешһегеҙ”, – тинем. “Нужно найти! Какую квартиру дали с нарушением?” “Иң тәүҙә һеҙ мине ултыртырға тейешһегеҙ!” “Ах, ты, сволочь! И тебя посадим!” – тине Ғүмәров.
Ошо һөйләшеүҙән һуң миңә тикшереү менән Сибайҙың прокуроры Низаметдинов килде. Ике-өс ай тикшергәндән һуң, бер нәмә таба алмағас, судьялар Зуев һәм Арыҫланов та, тикшерергә хоҡуҡтары булмаһа ла, килделәр. Шулай итеп, һигеҙ ай дауамында барҙы был тикшереүҙәр, “прессинг”. Партияның ҡала комитетында эшләгән таныштар миңә Ғүмәров яҡлы булырға кәңәш итте, сөнки уларҙың фекеренсә, Огарковтың “карьераһы бөткән”, уның киләсәге өмөтһөҙ. Уны фашлаған документтарҙы бирһәң, үҙеңә яҡшы буласаҡ, тип “дуҫтарса” кәңәштәре менән минең кабинетты тапанылар... Ниһайәт, бер көндө Башҡортостан Республикаһы юстиция министры урынбаҫары Харьков Вениамин Павлович үҙе килде. Ун көн тәмәке тарта-тарта тикшерҙе, тикшереп бөткәс: “Зуфар, почему на тебя бочку катят? Тут идеальный порядок. Тебя надо к ордену представить, и провести республиканский семинар по ведению дел. Я приеду и доложу Шакирову (партия обкомының беренсе секретары), что тут такой “орел” сидит Еникеев!” – тине.
Миңә Сибай ҡала Советы депутаттарының башҡарма комитетында эшләү оҡшай ине, сөнки үҙеңдең хеҙмәтеңдең һөҙөмтәһен күреп булды. Миңә торлаҡ төҙөү һәм уларҙы законға таянып ғәҙел бүлеп биреү вазифалары йөкмәтелгәйне. Хәҙерге заманда халыҡ араһында Совет заманында фатир бушлай бирелде, тигән фекер йөрөй. Ләкин ул совет мифтарының береһе, сөнки фатир, йорттар төҙөргә аҡса кәрәк. Аҡсаны ҡайҙан алдылар ҙа кем бирҙе һуң? Америка миллиардерҙарымы? Әлбиттә, совет хеҙмәтсәндәре үҙ аҡсаһына һатып алдылар. Уның механизмын аңлау өсөн бер аҙ ғына экономиканың нескәлектәренә сәйәхәт итәйек.
Ул тулыһынса К. Маркстың “Капитал” тигән бөтөн донъяға билдәле булған фундаменталь хеҙмәтендә күрһәтелгән. Схематик рәүештә ҡайҙан аҡса хасил булғанын түбәндәгесә күрһәтергә мөмкин. Мәҫәлән, эшсе бер сменала, йәғни 8 сәғәттә 100 деталь эшләй икән, һатыуҙа уның хаҡы 10 һум. Һәммәһе 1000 һумлыҡ тауар. Шуның 1/10 өлөшө (100 һум) уның эш хаҡына китһә, 500 һумы дәүләткә һалым формаһында күсерелһә, ҡалғаны заводҡа сығымдарҙы ҡаплауға, эшселәргә сыҡҡан сығымды йорттар, санаторий, стадиондар, мәҙәниәт һарайҙары төҙөргә, путевкалар һатып алырға һ.б.
Сибайҙың “тотҡаһы” Башҡорт еҙ-көкөрт комбинаты (БМСК) булды. Уның етештергән продукцияһы күберәк сит илдәргә китеп торҙо һәм уның өсөн комбинат миллионлаған доллар килем алды. Уның күләме дәүләт сере булып торҙо. Шул килемдәрҙең бер өлөшө Сибай эшселәренә йорт төҙөүгә бүленә ине. Төҙөлгән фатирҙарҙың 10% ҡала советының башҡарма комитеты ҡарамағына: табиптарға, уҡытыусыларға, милиция, прокуратура, совет, партия хеҙмәткәрҙәренә бүленә; 2% һуғыш ветерандары, инвалидтарға, һуғышта һәләк булғандарҙың ғаиләһенә бирелә ине. Ҡалғанын сират буйынса эшселәр алды.
Мин был эшкә килгәндә, торлаҡ алыу буйынса сиратта тәртип юҡ ине. Закон буйынса сиратты предприятие администрацияһы профсоюз менән бергә төҙөй ине. Фатирҙарҙы предприятие биргән исемлек буйынса ҡала советының башҡарма комитеты раҫлай һәм мин етәкләгән бүлек ордер яҙып бирә ине. Һәр предприятиенан өс йыл рәттән төҙөлгән сират исемлеген һоратып алып, һәр бер йылдыҡын тикшереп, сағыштырып сыҡтым. Әгәр ҙә кемдер алға йә артҡа списокта күскәнен күрһәм, профком әһелдәрен саҡыртып, аңлатма алдым, сөнки совет законы нигеҙендә кем “прогул” ебәргән, айнытҡысҡа эләккән, шулар ғына профсоюз һәм администрацияның берҙәм ҡарары менән бер-ике баҫҡыс аҫҡа төштөләр.
Шулай итеп, Сибай ҡалаһында торлаҡты ғәҙел һәм фәҡәт закон нигеҙендә бүлеүҙе юлға һалдым. Сибай ҙур ҡала түгел. Барыһы ла бер-береһен белә. Бер аҙ эшләгәс, бар халыҡ мине таный һәм ихтирам итә башланы.
Әлбиттә, йәшәргә яраҡһыҙ барактарҙан кешеләрҙе уңайлыҡтары булған йорттарға күсереү, һуғыш инвалидтарына һәм һуғышта һәләк булып ҡалғандарҙың ғаиләһенә квартиралар бүлеү, тәртипкә һалыу, шулай уҡ кооператив торлаҡты төҙөүҙе йәнләндереп ебәреү һәм рәткә һалыу – былар барыһы ла һүҙҙә түгел, ә ысынбарлыҡҡа халыҡтың файҙаһына, мәнфәғәтенә башҡарылған эштәр булды. Киләсәктә лә ошо йүнәлештә эшләргә уйҙарым бар ине, ләкин район, ҡала кимәлендә нисек кенә лә тырышып эшләһәң дә, Өфөнән КПСС-тың Өлкә комитеттың Беренсе секретары “назначать” итеп ҡуйған район йә ҡала “хужаһы” беренсе секретарына буйһоноп, ҡол кимәленә ҡалып, эшләмәһәң һәм йәшәмәһәң, һине юҡҡа сығарырҙарын көт тә тор. Прокуратура һәм Совет системаһында эшләү тәжрибәһе мине шундай һығымтаға килтерҙе. Халҡыма фән өлкәһендә хеҙмәт итергә ниәт мине аспирантураға йүнәлтте.
Юстиция министры урынбаҫары В. П. Харьков киткәндең икенсе көнөнә үк, А. П. Огарковтың рөхсәте менән, Сибай ҡалаһы граждандар оборонаһы начальнигы ярҙамсыһы булып эшкә төштөм һәм бер йыл эсендә инглиз телен өйрәнеп, кандидатлыҡ минимумын тапшырҙым. Бер үк ваҡытта профтехучилищеға кистәрен йөрөп, электрогазосварщик һөнәрен үҙләштерҙем, сөнки аспиранттарҙың стипендияһы 100 генә һум ине. Ул ваҡытта инде өйләнгән булыуыма күрә, ғаиләне ҡарарға тейеш инем.
Эшсе һөнәре аспирантурала уҡығанда ныҡ ярҙам итте. Свердловск өлкәһенә беҙ, йәш ғалимдар барып, ауыл хужалығы өсөн төрлө объекттар төҙөп, былай кеше бер йыл эшләгән аҡсаны ай ярым, ике ай эсендә эшләй инек. Ҡышын, яҙлы-көҙлө диссертация яҙҙым.

Аспирантурала уҡыуым

Свердловск ҡалаһына китеп, аспирантураға уҡырға индем. Унда барғас, профессор Забелишинский миңә Өфөгә ҡайтып, яңы ғына хоҡуҡ буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлаған Раянов менән һөйләшергә кәңәш итте. Уның менән һөйләшкәс, яйлап имтихандарға әҙерләнә башланым. Аспирантураға инеү өсөн, әлбиттә, инглиз телен белеү мөһим ине. Хәләл ефетем Фәрзәнә менән, ул сит телдәр факультетын тамамлаған, бер йыл буйына әҙерләндек. Бер аҙнала 5-се класс программаһын, икенсе аҙнала 6-сы класс һ.б. АҠШ-тан MБA (межбиблиотечный абонемент) линияһы буйынса “Национальная политика по охране окружающей среды” китабын яҙҙыртып алып, икәүләп тәржемә иттек. Һөҙөмтәлә, юридик текстарҙы тулыһынса өйрәндем, тип әйтһәм дә хата булмаҫ. Имтиханды “дүртле”гә бирҙем.
Шулай итеп, 1985 йыл кандидат минимумын уңышлы тапшырып, аспирантураның көндөҙгө бүлегенә уҡырға индем.
Ул ваҡытта аспирантураға уҡырға инеү бик ҡатмарлы булды, сөнки уҡып бөткәс, юғары уҡыу йорто киләсәктә һине эшкә урынлаштырыуҙа гарантия бирергә тейеш ине, ә университеттың юридик факультетында вакансиялар юҡ. Өфөнөң бөтә юғары уҡыу йорттарын йөрөп сыҡтым, ләкин ректорҙарҙың береһе лә миңә гарантия бирмәне, дөрөҫөн әйткәндә, теләмәне. Күңел төшөп, “Ағиҙел” ҡунаҡханаһы туҡталышында аэропортҡа китергә торғанда, ҡаршылағы сәнғәт институтына күҙ һалдым һәм “ятып ҡалғансы, атып ҡал” тигән ниәт менән унда ла инергә булдым. Бәхетемә күрә, Заһир ағай Исмәғилев үҙендә ине һәм шунда уҡ ҡабул итте. Хәлемде аңлатып биргәс: “Һай, ҡустым, булдырабыҙ беҙ уны!” – тип шунда уҡ кафедра мөдире Зиннур ағай Нурғәлинде саҡыртып алды ла кәрәкле документтарҙы әҙерләп бирергә ҡушты. Мин сәнғәт институты гарантияһы буйынса аспирант булып уҡырға индем.
Заһир ағай Исмәғилевкә ҙур рәхмәтлемен, ул ысын мәғәнәһендә бөйөк шәхес. Һәйкәле эргәһенән үткәндә, һәр саҡ йәне йәннәттә булһын, тип изге теләктәремде теләйем...
Өс кешелек бүлмәлә миңә, дүртенсе кешегә, ишек эргәһендә урын бирҙеләр. Карауат юҡ, Сибайҙан йыйылмалы карауат (раскладушка), бәләкәй генә өҫтәл килтерҙем. Минән башҡа бүлмәлә тағы өс егет йәшәй. Ишек төбөндә ятып диссертация яҙырға тотондом.
Бындай шарттарҙа йәшәүе ауырға тура килде, сөнки следователь булып эшләй башлағандан айырым фатирым булды, Сибайҙа ла бик яҡшы квартирам бар ине, ләкин бер йыл шулай ыҙалап йәшәгәндән һуң, ике кешелек бүлмә бирҙеләр.
Аспирантурала уҡығанда үҙемә шундай маҡсат ҡуйҙым – бер минутты ла сарыф итмәй файҙалы үткәрергә.
Эскелек менән мауыҡманым, йога менән шөғөлләндем. Иртәнге сәғәт етелә уянам, йога, физик күнекмәләр эшләйем, бер сәғәт диссертация яҙам, унан һуң – иртәнге сәй. 10–15 минут ял иткәс, тағы ла диссертацияға тотонам. Ял минуттарында йога менән шөғөлләнәм, шулай төш етә. Төшкө аштан һуң ике сәғәт Өфө буйлап йөрөп киләм, кәмендә 10–15 саҡрым юл үтәм, йә булмаһа “Динамо” стадионында йүгерәм. Ҡайтҡас, тағы ла диссертация өҫтөндә эшемде дауам итәм, сәғәт 11 тулһа, йоҡларға ята инем. Һәр көнөм шулай яҙылған ине. Хатта аспирантурала уҡығанда, бер бүлмәлә йәшәгән иптәш егет Хажипов Рафиҡтың туйы булғанда, бер-ике сәғәткә барҙым да, кискә табан ҡайтып, 9-ҙа диссертация яҙып ултыра инем.
Бер йылда диссертациямды әҙерләп бирҙем, икенсе йыл төҙәтеүҙәр, тултырыуҙар өҫтөндә эшләп, өсөнсө йыл Мәскәүҙә Советтар Союзы Фәндәр Академияһының Дәүләт һәм хоҡуҡ институтында яҡлауға ҡуйҙылар.
1985 йыл – үҙгәртеп ҡороу (перестройка) осоро ине. Ул ваҡытты ихлас ҡабул иттем, сөнки илебеҙгә үҙгәрештәр кәрәк ине. Горбачевтың һәр сығышын беҙҙе ниндәй үҙгәрештәр көтә икән, тип радио, телевидение, баҫмалар аша күҙәтеп, анализлап, КПСС тарафынан ҡабул ителгән төрлө ҡарарҙарҙы ентекләп уҡып барҙым.
1989 йыл илдә Советтар Союзы халыҡ депутаттары съезы ойошторолдо һәм улар тарафынан совет илендә тәү тапҡыр даими эшләгән яңы Юғары Совет һайланды. Унда ҡабул ителгән закондарҙы беҙҙең автономиялы республикалар статусына ниндәй яңылыҡтар индерә, тигән маҡсат менән һәр береһен һыҙыҡ аҫтына алып барҙым.
Экологик хоҡуҡ буйынса диссертация әҙерләнем. Беҙ уҡыған дәүерҙә ул фән юҡ ине, шуға күрә лә уны тәрән, ентекләп өйрәнергә тура килде. Киләсәктә ошо юҫыҡта камил белгес булырға тырыштым.
Ни өсөн был йүнәлеште һайланым? Экология (боронғо грек телендә “эко” – йәшәгән йорт, торлаҡ, мөхит, логос – фән) – барлыҡ тере организмдар һәм уларҙың берләшмәләренең үҙ-ара һәм тирә-яҡ мөхит менән бәйләнештәрен өйрәнеүсе фән.
Беҙ, ауыл балалары, тәбиғәттең айырылмаҫ бер өлөшө булып үҫтек. Моҡас ауылы эргәһендәге тау битләүендә биҙрәләп еләк йыйып, өй артындағы баҡсаға терәлеп үҫкән урмандан балан тиреп алып ҡайта инек. Ләкин был хөрриәт оҙаҡҡа һуҙылманы, 60–70-се йылдарҙа тау битләүҙәре, болонлоҡтар иген сәсеү өсөн һөрөлдө. Унда йырғанаҡтар барлыҡҡа килеп, ер эрозияға дусар булып, файҙаһыҙға әйләнде. Һөрҙөртөргә мөмкинлек булмаған тау битләүҙәрендә үҫкән ҡылғанды, сейәлектәрҙе Баймаҡ районы хужалыҡтарының 200 мең баштан ашыу һарығы юҡ итте, ул ерҙәр таҡыр булып ҡалды. Ә йылҡы малының һаны иһә 78-се йылда шәхси хужалыҡтарҙа 107 башҡа етә ине. Ат тотоу өсөн рөхсәтте БАССР-ҙың Министрҙар Советынан алдылар. Баймаҡта йәшәгән дуҫым Радмир Зөбәйер улы Ишбулатовтың әйтеүенсә, һуғышта бер аяғын юғалтып ҡайтҡан атаһы йыл һайын Өфөнән Министрҙар Советынан ат тоторға рөхсәт ҡағыҙы барып алған. Минең атайым Ирғәле Сафый улы өс тапҡыр яраланып, һуғыштан үҙ аяҡтары менән иҫән-һау ҡайтҡас, ундай рөхсәт ҡағыҙы булманы. Хаҡлы ялға сығып, ат һатып алып, ҡыуанып йәшәй башлағас, уның исеменә ауыл советынан атын бөтөрөргә яҙма талап килде.
Ғөмүмән, башҡорт халҡы юҡҡа ғына борон-борондан йылҡысылыҡ менән шөғөлләнмәгән, сөнки йылҡы малы һарыҡ кеүек тәбиғәтте, үҫемлектәрҙе юҡҡа сығармай. Ат тиҙәктәре, киреһенсә, үләндәр өсөн файҙалы, кәрәкле микроэлементтарға бай.
Яҙып үткәндәр тураһында уйланыуҙар һәм экология фәне өлкәһендә ныҡлап эшләү – Башҡортостандың мөстәҡиллеге һәм башҡорт телен дәүләт кимәленә күтәреү өсөн көрәштә логик нигеҙ булып торҙолар (был турала “Ағиҙел” журналының 1989 йылдың 12 һанында баҫылып сыҡҡан “Беҙ тиң хоҡуҡлымы?” мәҡәләһендә таныша алаһығыҙ).
Ғөмүмән, был өлкәлә беҙҙең илдә тирә-яҡ мөхиттең ҡануниәте үҫешмәгән ине. Бөтөн Советтар Союзында был өлкәлә профессорҙар һәм башҡа белгестәр бармаҡ менән һанарлыҡ ҡына инеләр. Шуға күрә лә был фәндең үҫешенә үҙ өлөшөмдө индерергә тырыштым. АҠШ-тан МБА (межбиблиотечный абонемент) аша был өлкәлә нәшер ителгән фәнни-юридик монографияларҙы алдырып, уларҙы фотоға төшөрөп (ул осорҙа беҙҙең илдә ксерокс юҡ ине), ентекләп уҡып сыҡтым, һәм шул уҡ ваҡытта инглиз телен камиллаштырҙым. Ғөмүмән, АҠШ-та (USA – United States of America, “state” – башҡортса “дәүләт”, русса иһә “state” һүҙен боҙоп, “штат” һүҙенә алыштырғандар һәм уның дөрөҫ тәржемәһе – “Америка ҡушма дәүләттәре”) тирә-яҡ мөхитте һаҡлау бик юғары кимәлдә. 1992 йыл Бостон ҡалаһында нефть эшкәртеү заводының биләмәһендә аҡҡан йылғала бәрҙе балыҡтары һаҡланыуына иҫебеҙ китте. Америка халҡының тирә-яҡ мөхитте һаҡлап ҡалыуға йүнәлтелгән көрәше үткән быуаттың 60-сы йылдарында башланған һәм күпкә өлгәшкән. Һуңынан, депутат булараҡ, 1990 йылда Башҡортостандың Экологик кодексын әҙерләгәндә, АҠШ-та ҡабул ителгән һәм ыңғай яҡтан практикала үҙ-үҙен күрһәткән хоҡуҡи нормаларҙы үҙебеҙҙең хоҡуҡиәткә индерҙем һәм улар 2000 йылдарға ҡәҙәр беҙҙең халыҡҡа (Башҡортостанға) хеҙмәт иттеләр. Улар “вертикальная власть” һәм “единое правовое простанство” концепцияһы нигеҙендә федераль властар тарафынан ғәмәлдән сығарылды, сөнки ундай алдынғы хоҡуҡи нормалар федераль ҡануниәттә юҡ һәм беҙҙең Башҡортостан закондары, федераль чиновниктар фекеренсә, Рәсәй закондарын һүҙмә-һүҙ ҡабатларға тейештәр.
Бер ай Мәскәүҙә Ленин исемендәге Советтар Союзы үҙәк китапханаһында шөғөлләндем. Ул ваҡытта ҡунаҡханаларҙа буш урындар юҡ, шуға ла Мәскәүҙә СССР Генераль прокурорҙың урынбаҫары булып эшләгән, Сверловскиҙа юридик институтта бер группала уҡыған дуҫ егет Розанов Александр Александрович ярҙамы менән полиграф училищеһының дөйөм ятағына урынлашып, шунда йәшәнем.
Мәскәүгә ике тапҡыр алдан яҡлауға (предзащита) барҙым. Ҡунаҡханаға урынлашып булманы, өсәр көн Ҡазан вокзалында йоҡлап йөрөнөм. Өсөнсө тапҡыр барғанда, Барлыбаев Хәлил Әбүбәкер улы үҙенең туғаны Зөбәйерҙең адресын бирҙе, мин шунда барҙым. Кремль эргәһендә урынлашҡан дөйөм ятаҡта 10 көн йәшәнем. Хәлил Әбүбәкер улына ҙур рәхмәтлемен.
Шул осорҙа халыҡтың нисек йәшәгәнен күҙ алдына килтерер өсөн бер миҫал. Мин Мәскәүгә киткәндә Фәнис Мансур улы Раянов ит алып ҡайтырға аҡса биреп ебәрҙе, сөнки, беренсенән, унда ит 1 һум 50 тин, ә Өфөлә 10 һум, икенсенән, ит Башҡортостан ҡала баҙарҙарында ғына һатыла ине. Мәҫәлән, Сибайҙа ит алыу өсөн, иртәнге сәғәт 5-тән барып сиратҡа торорға кәрәк. Этелеп-төртөлөп, ниндәй киҫәге эләгә, шуға риза булып, ҡайтып китәһең. Итте яҙҙан алып көҙгә тиклем Силәбе өлкәһендә йәшәгән ҡаҙаҡтар һаталар. Ҡыш етһә, беҙҙең башҡорттар һуғымдан ҡалғанын баҙарға сығаралар. Ғинуар айы. 50 килограмм ит алып поезд менән Өфөгә ебәрҙем.
Оло быуын, Совет осорон һағынып, йәштәрҙең ҡайһы берҙәре уларға ҡушылып, бөгөнгө көн тормош етешһеҙлектәренә ҡарата, күрәһең, протест йөҙөнән һөйләйҙәр. Ләкин мин ике дәүерҙе лә маҡтай алмайым, сөнки Совет заманында бөтә нәмә Мәскәүҙә генә булды, башҡа ерҙә юҡлыҡ... “Дефицит”, “достать по блату” тигән төшөнсәләр СССР-ҙа йәшәгән һәр кешегә, ниндәй милләттән булыуына ҡарамаҫтан, аңлашыла ине. 80-се йылдарҙа “острый дефицит” тигән төшөнсә халыҡ лексиконына инде, ә инде 90-сы йылдар башында ярма, май, колбаса һ.б. талон менән генә һатыла башланы.
Күренекле сәйәсмән Валерия Новодворская әйтеүенсә: “Сахара сүллегенә коммунистар режимы урынлашһа, бер йылдан ҡом дефицитҡа әүерелеп, талон аша ғына һата башлаясаҡтар”. Ә хәҙерге көндә иһә, Егор Гайдар әйтмешләй, репрессияға таянған бюрократик-олигархик һәм, “вороватый капитализм” режимдар хакимлығы. Был этапты ла Рәсәй халҡы һәм дәүләте үтергә тейештер, күрәһең.
Китапханала, архивта эшләгәндә Башҡортостан тураһында бик күп мәғлүмәттәр таптым. Хәҙерге көндә улар баҫылып сыҡты, ә ул саҡта минең өсөн яңылыҡ булды, сөнки ундай материалдар беҙҙең архивтарҙа ете ҡат йоҙаҡҡа бикле ине. 1928–1929 йылдарҙа башҡорт теленең дәүләт теле булараҡ ҡабул ителеүе тураһындағы документтарҙы ҡулдан яҙып күсереп алдым. Был проблемалар минең диссертацияма турана-тура ҡағылмаһа ла, башҡорт теле, башҡорт халҡының киләсәге тураһында проблемалар мине һәр саҡ борсоно.
Алдынғы йәмәғәтселек ер йөҙөнән юҡҡа сығыу ҡурҡынысы аҫтында ҡалған йәнлек, үҫемлек төрҙәрен “Ҡыҙыл китап”ҡа индереп, төрлө яҡлап ҡурсалай. Шул уҡ ваҡытта милли телдәрҙең, аҙ һанлы халыҡтарҙың юғала барыуына, ассимиляцияға дусар булыуына хөкүмәттең һәм күп һанлы, үҙҙәрен “донъяның хужаһы” тип иҫәпләгән халыҡтарҙың битараф булыуы ғәҙәти хәл ине... Совет осоронда проблемаларҙы телгә алыу мөмкин булманы, сөнки “милләтсе” тигән мөһөр һуғып, “бүре билеты” тотторалар ине.
Диссертацияның бер өлөшөндә башҡорттарҙың белеп малсылыҡ менән шөғөлләнеүҙәре асыҡ күрһәтелгән. Дәлилдәрҙең береһе – башҡорттарҙың борондан килгән йолаһы – йәйләү, сөнки күсмә көнкүреш тәбиғәттә булған үҫемлектәрҙе һаҡлап ҡалыуға булышлыҡ иткән.
Игенселек беҙҙең халыҡ өсөн төп шөғөл булмаған, һәр кем үҙенә етерлек кенә иген үҫтергән.
Башҡа милләтәрҙең көнкүрешенә иғтибар иткәндә, шундай һығымтаға килергә мөмкин – һәр халыҡ үҙе йәшәгән мөхиткә яраҡлашып ҡына хужалыҡ алып барған. Мәҫәлән, чукча һ.б. Төньяҡ океан буйында йәшәгән аҙ һанлы халыҡтар, совет власы тарафынан ризыҡтарынан сикләтеү һөҙөмтәһендә, үлемгә дусар булғандар. Белгестәр фекеренсә, фәҡәт морж, нерптарҙың иттәрендә һәм майҙарында ғына төньяҡтың ауыр тәбиғи шарттарында һыуыҡтан һаҡлаған витаминдар бар. Хәҙерге белгестәр иһә Америка ҡитғаһында йәшәгән Дакота ҡәбиләләренең юҡҡа сығыуын колонистарҙың, ерле халыҡтың төп аҙығы булған, бизондарҙы ҡырып бөтөрөүҙәре менән бәйләйҙәр. Шулай уҡ Алыҫ Төньяҡ халыҡтарының рустарҙың колонизациялау алдынан уртаса ғүмер оҙонлоғо 80 йәш булһа, хәҙер 40 йәшкә еткәс мәрхүм булалар.
Диссертациямдың айырым бүлеген экологик аңды (экологическое сознание) хоҡуҡи фән күҙлегенән тикшерҙем. Тел, әлбиттә, аңды матдилаштырыуға йүнәлтелгән берҙән-бер мөмкинлек. Халыҡтың меңәрләгән йылдар дауамында формалашҡан экологик аңы, йәшәйеше фәҡәт тел ярҙамында ғына йәмғиәткә еткерелә. Яңы тыуған балала әсә теле аша ғына тыуған иленә, еренә, тәбиғәтенә ҡарата һөйөү тәрбиәләнәсәк. Шуға күрә лә, экологик темаға бәйләп, башҡорт теленең хоҡуҡи статусын да өйрәнә башланым, сөнки был осраҡта туған тел – айырылғыһыҙ компонент, халыҡ аңының этәргес көсө булып тора.
Мәскәүҙә Ленин китапханаһында минең ҡулға башҡорт теленең хоҡуҡи статусы буйынса 20-се йылдарҙағы закондар йыйылмаһы килеп эләкте. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Өфөлә был документтарҙы осратманым, совет осоронда улар бирелмәнеләр... Мин ошо йыйынтыҡты тулыһынса ҡулдан күсереп алып ҡайттым. Башҡортостандың дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы буйынса лекциялар үткәреүгә минең өсөн бик бай материалдар булды.
Үҙемдең диссертацияла автономиялы республикалар, әлбиттә, үҙебеҙҙең Башҡортостан союздаш республикалар менән тиң хоҡуҡлы булырға тейеш, тигән концепцияны күтәреп сыҡтым. Сөнки минең диссертациям “Правовая охрана природы в Башкирском АССР” тигән проблемаға арналған ине. Ә тирә-яҡ мөхитте һаҡлауҙы көйләгән ҡануниәт (экологическое законодательство) халыҡ хужалығын көйләгән ҡануниәттең (хозяйственное законодательство) бер тармағын тәшкил итте. Башҡортостандың иҡтисади үҫеш кимәле үткән быуаттың 80-се йылдарында союздаш республика статусындағы Литва, Латвия, Эстония кеүектәрҙән күпкә артыҡ ине.
Материалдар туплау барышында Башҡортостандың, башҡа автономиялы һәм союздаш республикаларҙың хужалыҡ өлкәһенә ҡараған закондар системаһын да өйрәндем.
Шуға күрә лә автономия статусын алған республикаларҙың хоҡуҡтары союздаш республикалар менән бер тиң булырға тейеш, тигән идея ҡайһы берҙәргә ныҡ оҡшаманы һәм ғилми советҡа кире рецензиялар килә башланы. Был мине ныҡ борсоуға һалды. Ҡайһы бер ҡыйыу фекерҙәрҙе диссертацияла күрһәтмәҫкә ғилми етәксем Ф. М. Раянов кәңәш иткәйне, ләкин мин тыңламаным. Әйҙә, үҙ һүҙлеһең икән, нисек теләйһең, шулай яҡла, тип ҡул һелтәне һәм Мәскәүгә ғилми советҡа килмәне. Ныҡ борсолоу һөҙөмтәһендә тәнемде ҡып-ҡыҙыл нөктәләр баҫты (аллергия реакцияһы). Йога күнекмәләре менән ныҡлап өс көн шөғөлләнгәс, төш күреп йоҡлап киттем. Имеш, “Ирәндек” совхозында һабантуй бара. Йыйылған халыҡ минең шәп-шәп атлап килгәнемде күреп, ике яҡҡа таралып, миңә юл бирҙеләр. Мин һайғауҙың осона етеҙ генә менеп, халыҡҡа ҡул болғаным... Һәйбәт кәйеф менән уянып киткәндә, тәнемдәге ҡыҙыллыҡтар бөткән, икенсе көнө диссертация яҡлауҙың уңышлы үтәсәгендә шигем юҡ ине...
1988 йылдың 29 апрелендә кандидатлыҡ диссертациямды яҡлап, бик ҡыуанып ҡайтып төштөм.
Бөтә булған ваҡиғалар, күрәһең, эҙһеҙ үтмәне, йыл һайын яҙ еткәс, аллергия менән яфаланам. Һуңғы йылдарҙа май айында сит илгә диңгеҙ буйына барыу ныҡ ярҙам итә.
Диссертацияны алдан яҡлауыма күрә, аспирантураны тамамлауға ярты йыл бар ине, ләкин Раянов мине сәнғәт институтына ебәрмәне, үҙебеҙҙә лекциялар алып барырһың, тип алып ҡалды. Ассистент итеп штатҡа алдылар. Шул уҡ ваҡытта сәнғәт институтында Совет хоҡуғы дисциплинаһынан дәрестәр алып барҙым.
Май айында Германияның Галле округынан беҙҙең юридик факультетҡа үҙ-ара тәжрибә менән уртаҡлашырға коллега-профессор килде. Совет заманында Башҡортостан һәм ГДР-ҙың Һалле (Галле) округы хеҙмәттәш-туғандаш инеләр. Ул ваҡытта минең дәрестәрем юҡ ине, шуға күрә декан Ф. М. Раянов уны оҙатып йөрөүемде һораны. Һуңынан шуныһы асыҡланды – минең уның менән аралашырға КГБ-нан рәсми рөхсәтем булмай сыҡты. Совет илендәге инструкциялар буйынса, сит ил кешеһе менән аралашып, оҙатып йөрөү өсөн “допуск” кәрәк. Ләкин перестройка ваҡыты булғас, Ф. М. Раянов ҡул ғына һелтәне. Сит илдәр факультетына шылтыратып, немец теле бүлегендә уҡыған ике ҡыҙҙы саҡыртты ла, ике аҙна буйына мин уларҙың ярҙамы менән немец коллеганы Өфө буйлап алып йөрөнөм. Әле лә хәтеремдә уның Горбачевты маҡтап, ҡасан ғына беҙҙә лә (ГДР-ҙа) перестройка башланыр икән, тип әйтеүҙәре. 1988 йылдың май айы ине. Күп тә үтмәй 1989 йылдың 9 ноябрендә Берлин стенаһын емереп, ГДР дәүләте сәйәси картанан төшөп ҡалды.
Ярты йыл самаһы уҡытҡас, Фәнис Мансур улы, БДУ-ның юридик факультеты деканы, минең ғилми етәксем: “Зөфәр, әйҙә, һин башҡорт, “История государственно-правовых учреждений БАССР” буйынса ла лекция алып бар,” – тине. Мин ҡуш ҡуллап ризалаштым, сөнки Башҡортостан тарихы менән ҡыҙыҡһыныуым бик ҙур ине. Студент йылдарында яҡут, ҡаҙаҡ егеттәре менән һөйләшкәндә, халыҡтарыбыҙҙың яҙмышы һәм киләсәге тураһында серләшкәндә, мин башҡорттарҙың дәүләтселек һәм хоҡуҡи тарихы хаҡында яҙыу маҡсатын белдергәйнем. 2000 йылдарҙа маҡсатымды тормошҡа ашырып, юридик фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлап, бихисап китаптар нәшер иттем. Әле лә ул теманы дауам итеп, Мәскәү һәм сит ил журналдарында мәҡәләләрем донъя күреп тора.
Тәбиғәтте һаҡлауҙан – сәйәсәткә

1989 йылда юридик факультетта экология фәне буйынса лекциялар уҡый башланым. Ул ваҡытта республикабыҙҙа, ғөмүмән, илдә экологияға бәйле проблемалар бик күп ине.
1986 йылдың 26 апрелендә Чернобыль атом электр станцияһында авария була. Рәсми влас­тар тәүге көндә үк был донъя кимәлендәге һәләкәтте совет халҡынан йәшереп тоторға уйлағандар. Хатта май байрамында кешеләрҙе демонстрацияға сығарғандар. Һөҙөмтәлә бик күп кеше, шул иҫәптән балалар, радиацияға эләгеп, һәләк булғандар. Билдәле булыуынса, авариянан һуң өс ай эсендә 50 кеше үлеп ҡала, 4000 кеше авария ҡорбандары, тип иҫәпләнә. Радиация саңы сит илдәргә лә барып етте. Һәләкәт тураһында мәғлүмәт донъяға таралғас ҡына, май байрамдарынан һуң, ҡала халҡын күсерә башланылар. АЭС-тан 30 саҡрымға һуҙылған зонанан 115 мең кеше күсерелде. Хәҙерге көндә ул төбәк йәшәүгә яраҡһыҙ. Советтар илендә атом станцияһында авария тәүгеләрҙән булманы. 1957 йылдың 29 сентябрендә Силәбе өлкәһендә башҡорт ауылдары урынлашҡан төбәктә Ҡыштым аварияһы була. Уны халыҡтан йәшереп, Арғаяш, Ҡоншаҡ, Кәҫле, Бағараҡ, Покровск райондарында 23 ауыл күсерелеп, ер менән тигеҙләнә. Атап үткән төбәктә күлдәрҙәге һәм йылғаларҙағы балыҡтар бөгөнгө көндә лә ризыҡҡа яраҡһыҙ.
М. С. Горбачев башлаған “гласность” дәүерендә был факттар киң йәмәғәтселеккә билдәле булды. 1980 йылда Нефтекамск янында Башҡортостан АЭС төҙөү эше башлана һәм 1991 йылда Ағиҙел ҡалаһы статусы бирелә. Шул уҡ йылдарҙа Бөрйән районында Ағиҙел йылғаһын быуып, Иштуған һыуһаҡлағысын төҙөү эше башлана. Ғөмүмән, был быуаттарға иҫәпләнгән, тәбиғәттең йөҙөн үҙгәрткән, кешеләрҙең йәшәйешенә хәүеф янаған төҙөлөш эштәре тейешле экспертизалар үткәртеп кенә башҡарылырға тейеш. Совет власының урындағы халыҡ менән кәңәшләшеүе тураһында һүҙ ҙә булманы.
1988 йылдың декабрь айында ер-һыуҙың, ғөмүмән, тәбиғәттең яҙмышына (улар барыһы бергә “Ватан” тигән төшөнсәне тәшкил итәләр) беҙ – вайымлы ғалимдар, яҙыусылар, журналистар – Башҡортостан интеллигенцияһы – берләшеп, экологик хәрәкәтте ойошторҙоҡ. Рус, татар, йәһүдтәр араһында Өфөлә был хәрәкәттә башҡорттарҙан мин бер үҙем булдым тиһәм дә, хата булмаҫ. Химик, профессор Марс Сафаров, яҙыусы Борис Павлов, журналист Булат Уразбаев, Рөстәм Хәмитов һ. б. шәхестәр уның “ядро”һын тәшкил иттеләр. Аҙаҡ республикала танылған шәхестәргә әүерелделәр, күбеһе депутат булып һайланды. Мәҫәлән, Рөстәм Зәки улы Хәмитов республикабыҙҙың Президенты итеп һайланды. Был хәрәкәттә ул бик әүҙем ҡатнашты. Мин йәшәгән дөйөм ятаҡҡа йыш килеп йөрөнө, ләкин, бәлки, әсәһе – мишәр, атаһы төньяҡ-көнбайыш башҡорто булып, ҡала мөхитендә үҫкәнгә күрә, үҙенең башҡорт милләтенән икәнен күрһәтмәне. Беҙ уның менән фәҡәт рус телендә фекерләштек. Уның менән тәүге осорҙа мин йәшәгән БДУ-ның 6-сы дөйөм ятағында осраша инек. Миңә 60 йәш тулыуға арналған мәжлестә ул республиканың Президенты булараҡ ҡатнашты һәм һүҙ тотто: “Захожу в общежитие, май месяц, Зуфар что-то пишет, чихает, аллергия. Спрашиваю, что ты пишешь? Он отвечает: “Конституцию Республики Башкортостан”. Һуңынан “Ты давно заслужил орден Салавата Юлаева”, тигән һүҙҙәр менән орденды тапшырҙы.
Тәүге осорҙа союздаш республика идеяһын билдәле эколог, рус яҙыусыһы Борис Павлов милләтселәрҙең шашыуы тиеберәк ҡабул итте. Милли һорауҙарҙы мин уға аңлатып бирҙем. Шул осорҙа фәлсәфәүи йыйынтыҡта баҫылып сыҡҡан “Этнические корни экологического правосознания” (“Экологик хоҡуҡи үҙаңдың милли тамырҙары”) тигән ҙур ғына мәҡәлә баҫтырып сығарҙым һәм Б. Павловҡа бүләк иттем. Ул аҡыллы, төплө белемле рус интеллигенты булараҡ, күтәрелгән проблемалар менән ризалашты. Сөнки экология яғынан үҫемлектәрҙең, хайуандарҙың бер төрө лә юғалмаһын, тип көрәш алып барғанда, меңәр йыл буйына формалашҡан милләт, уның теле күҙ алдында юҡҡа сыға, ә беҙ шуға битарафбыҙ. Ҡайҙа логика? “Каждый язык – это модель описания мира”, – тигән фекер уның өсөн дә киләсәк көрәштә лейтмотивҡа әүерелде. Рус халҡына беҙҙең хәрәкәттең суверенитет идеяһын популяр рәүештә аңлатыуға күп көс һалды, һәм беҙ уның менән бергәләп радио, телевидение аша сығыштар яһаныҡ. Беҙҙең формаль булмаған етәксебеҙ, татар зыялыһы, интеллигенты, химия фәндәре докторы Марс Ғиләз улы Сафаров та был фекерҙәрҙе хупланы. Ғөмүмән, беҙҙең экологик хәрәкәттәге көрәштәштәрем, Башҡортостанға суверенитетты союздаш республика статусы аша алһаҡ ҡына, көрсөккә төшкән илдәге проблемаларҙы хәл итергә мөмкинлек буласаҡ, тигән минең һығымта менән килештеләр.
Ысынбарлыҡта ул дәүерҙә Башҡортостандағы предприятиеларҙың ни бары 3 проценты ғына Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағында, 79 проценты – СССР, ә 18 проценты РСФСР-ҙың министрлыҡтарына, ведомстволарына буйһона ине һәм тулыһынса уларҙың иҡтисади сәйәсәтен үткәрҙеләр. Ғөмүмән, был административ-команда иҡтиса­дына хас күренеш булараҡ билдәле факт. Республиканың власть органдарының ул предприятиеларға тәьҫир итеү мөмкинлектәре аҙ ине. Шуға күрә лә, беҙ союздаш республика статусы өсөн өгөт-нәсихәт алып барғанда иҡтисади һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау мәсьәләләренә халыҡтың иғтибарын йәлеп итеп, Башҡортостан союздаш республика кимәленә күтәрелгән шартта ғына, предприятиелар үҙебеҙҙең хөкүмәткә буйһонасаҡ һәм беҙгә ил кисергән кризистан сығырға мөмкинлек буласаҡ, тигән фекерҙе үткәрҙек.
“Союздаш республика статусы башҡорт милләтселегенә килтерә, шуға күрә лә иҡтисади суверенитет алһаҡ та етә” тигән фекерҙе “Советская Башкирия” гәзите алға һөрҙө. Беҙ шул ваҡыттағы РСФСР, СССР Конституция­ларына таянып, автономиялы республикаларҙың бюджеты атап үткән конституциялар нигеҙендә үҙ аллы түгел, юғарынан билдәләнә һәм шуға күрә лә союздаш республика статусы алмайынса, иҡтисади үҙаллылыҡ утопик фекер икәнлеген халыҡҡа аңлатырға тырыштыҡ. Шул уҡ ваҡытта, шул дәүерҙәге закондарға анализ эшләп, хатта союздаш республиканың да мәҙәни, иҡтисади һәм сәйәси мәсьәләләрҙе хәл иткәндә үҙ аллы булмауын иҫбат итеп, киләсәктә уларҙың да хоҡуҡтарын киңәйтеү кәрәклеген иҫбатланыҡ.
Мәҫәлән, 1989 йыл СССР-ҙың Юғары Советы Литва, Латвия һәм Эстония республикаларының иҡтисади үҙаллылығы тураһында закон ҡабул итте. Ләкин административ система ул законды ғәмәлгә ашырырға мөмкинлек бирмәне һәм ул республикаларҙың Союздан сығыу сәбәптәренең береһе булып торҙо. Һуңынан, үҙ аллы дәүләт булып киткәс, Балтик буйы республикалары “Киләсәктә Рәсәй менән бер ниндәй ҙә сәйәси килешеүгә (договорға) инмәҫкә һәм Рәсәй ҡатнашҡан сәйәси союздарҙа ағза булып тормаҫҡа” тигән конституцион закон ҡабул иттеләр.
1989 йылдың 22 ноябрендә Өфөлә “Өфөхимпром” предприятиеһында авария һөҙөмтәһендә, Шөгөр йылғаһы аша Ағиҙелгә ағып сыҡҡан фенолдың ПДК-һы 100 тапҡырға артып, Өфө халҡы эсер һыуһыҙ ҡалды. Өфөгә водовоз машиналары менән таҙа һыуҙы ташынылар. Алты ай үткәс, 1990 йылдың 23 апрелендә Өфө ҡалаһының санэпидемстанцияһы һыуҙы эсергә мөмкин, тип иғлан итте. Меңәрләгән ҡала халҡы урамға митингыға сыҡты. Уны ойошҡан рәүештә үткәреү беҙҙең елкәгә төштө, сөнки рәсми власть вәкилдәре халыҡ менән туранан-тура эшләй белмәйҙәр ине. Экологик хәрәкәттә хоҡуҡи-юридик мәсьәләләрҙе хәл итеү минең ҡарамаҡҡа йөкмәтелгәйне. Мин экологик хәрәкәтте юридик ойошма (юридическое лицо) булараҡ теркәү өҫтөндә эш алып барҙым. Ни өсөн? Беренсенән, дәүләт тарафынан танылған хәрәкәт рәсми рәүештә ойошма булһа, уның үҙенең мисәте, рәсми бланкыһы, юридик адресы һәм банкта иҫәп-хисап (расчетный) счеты буласаҡ. Икенсенән, беҙгә, йәғни экологик хәрәкәт ағзаларына, “неформал”, йәки “экстремист”, тип ҡушамат тағып, дәүләт яғынан етди мөнәсәбәт булманы. Өсөнсөнән, 1989 йылда СССР халыҡ депутаттарын һайлау башланды һәм 1990 йылға РСФСР, БАССР-ға халыҡ депутаттарын һайлау кампанияһы билдәләнгәйне. Шул осорҙағы Совет закондары нигеҙендә юридик ойошма булып рәсми теркәлгән йәмғиәттәрҙең депутатлыҡҡа кандидат итеп Совет гражданын күрһәтергә хоҡуғы булды. Был минең өсөн бигерәк тә мөһим ине, сөнки үҙемдең киләсәк тормошомдо депутат булып альтернатив һайлауҙар аша һайланып, халҡыбыҙҙың киләсәге өсөн хеҙмәт итергә пландар ҡора инем.
Юрист булараҡ, беҙҙең экологик ойошманы рәсми теркәтеү юлдарын өйрәнә башланым. БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһының 45-се статьяһы нигеҙендә граждандарҙың ижтимағи ойошмалар төҙөүгә хоҡуҡтары булһа ла, Совет осоронда Конституция туранан-тура ижтимағи сәйәси мөнәсәбәттәрҙе көйләгән хоҡуҡи акт-документ түгел, ә сәйәси Декларация рәүешендә хеҙмәт итте. Хәҙерге Конституцияға теркәлгән нормалар үтәлмәһә, һәр граждан судҡа мөрәжәғәт итеп, уның үтәлешен талап итергә хоҡуғы бар. Мәҫәлән, Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 59-сы статьяһының 3-сө бүлегендә: “Рәсәй Федерацияһы гражданы, әгәр ҙә уның диненә йәки ҡараштарына ҡарата, шулай уҡ федераль закон менән билдәләнгән башҡа осраҡтарҙа хәрби хеҙмәт итеү ҡаршылыҡҡа килтерһә, альтернатив граждандар хеҙмәтенә алыштырырға хоҡуҡлы”, – тигән норма бар. Граждандарҙың альтернатив хеҙмәте тураһында закон 2002 йылдың 25 июлендә ҡабул ителде һәм 2004 йылдың 1 ғинуарында ғына үҙ көсөнә инде. Шуға ҡәҙәр әрмелә хеҙмәт итергә теләмәгәндәр, Конституцияның ошо нормаларына таянып, альтернатив граждандар хеҙмәтен үттеләр. Был миҫал хәҙерге Конституцияның нормаларының туранан-тура ғәмәлгә ашыуына аныҡ өлгө булып тора.
Ул дәүерҙә Башҡорт АССР-ында Бөтә Рәсәй тәбиғәт һаҡлау йәмғиәтенең (Всероссийское общество охраны природы) бүлеге бар ине. Уның үҙенең аппараты, финансистары һәм һәр бер районда, ҡалала йәмәғәт башланғысында йөрөгән бүлексәләр булған. Ғөмүмән, бөтөн яҡтан камил юридик ойошма ине. Мине, Сибай ҡалаһы Советында эшләгәндә, ундағы тәбиғәтте һаҡлау ойошмаһының рәйесе итеп һайланылар һәм аспирантураға тиклем йәмәғәт башланғысында ошо вазифаны башҡарҙым. Үҙемдең иптәштәремә, Марс ағай Сафаровҡа ошо йәмғиәткә ағза булараҡ яҙылырға һәм, киләсәктә конференция үткәреп, уны председатель кимәленә күтәрергә тәҡдим иттем. Совет осоронда ундай ойошмалар, әлбиттә, КПСС Өлкә комитеты һәм КГБ контролендә инеләр. Уларҙың ҡаршылыҡтарына ҡарамайынса, 1989 йылдың май айында беҙ ошо уйыбыҙҙы атҡарып сыҡтыҡ. Был минең һәм иптәштәрем өсөн бик ҙур һынау булды, сөнки үҙ алдыңа маҡсат ҡуйып, уны ғәмәлгә ашырыу мөмкинлеге миңә ҙур ышаныс бирҙе. Ысынлап та, республикабыҙҙың тәбиғәтте һаҡлау йәмғиәтендә беҙ Башҡортостан халҡы өсөн байтаҡ эштәр башҡарҙыҡ. Мин илдә М. С. Горбачев алып барған хоҡуҡи сәйәсәтте анализлап, һәм шул уҡ ваҡытта сит ил тәжрибәһенә таянып, үҙемдең диссертациямда алға ҡуйған маҡсаттарҙы фәҡәт хоҡуҡи формалар, йәғни законопроект рәүешендә билдәләп, парламент процедураһын ҡулланып көрәшһәм генә, еңеүгә өлгәшеп буласаҡ, тигән фекергә килгәйнем. Үҙемдең был уйҙарымды экологик хәрәкәттә ҡатнашҡан көрәштәштәремә һәр ваҡыт әйтеп килдем.
1990 йылдың март айында Башҡортостан һәм Рәсәй Федерацияһының Юғары Советтарына депутатлыҡҡа кандидат итеп Тәбиғәтте һаҡлау йәмғиәтенең актив ағзаларын күрһәттек. Беҙҙең бер нисә кандидат Өфө ҡалаһынан РСФСР-ҙың Юғары Советына депутат булып һайландылар. Үҙем депутатлыҡҡа Һаҡмар һайлау бүлегенә үтергә һәм фәҡәт урындағы халыҡ кандидат итеп күрһәтһә генә, депутат мандаты өсөн көрәшергә булдым. РСФСР кимәленә депутатлыҡҡа ынтылманым, сөнки Башҡортостандың киләсәге, уның теле, мәҙәниәте фәҡәт үҙебеҙҙең республикала хәл ителәсәге көн кеүек асыҡ ине.

Экологик хәрәкәттән – сәйәсәткә

Иштуған һыуһаҡлағысы, Ағиҙел ҡалаһында атом электростанцияһын төҙөү, Өфө нефтехим заводында авария һөҙөмтәһендә фенолдың ағыуы, интернациональ проблема булараҡ, Башҡортостандың бөгөнгөһөнә һәм киләсәгенә битараф булмаған төрлө милләт вәкилдәрен берләштерҙе.
1989 йылдың йәй айҙарында Бөрйән һәм Баймаҡ райондарында бер ай самаһы ауылдарҙан ауылдарға йөрөп, клубтарҙа, мәктәптәрҙә, һауынсыларҙың, көтөүселәрҙең йәйге йәйләүҙәрендә, колхоз һәм совхоздарҙың гараждарында, ғөмүмән, халыҡҡа үҙемдең уй-фекерҙәремде еткерҙем. Рус һәм башҡорт телдәрендә халыҡҡа етешле һәм аңлайышлы итеп һөйләргә тырыштым һәм оҫта ораторлыҡтың нескәлектәрен үҙләштерҙем. Атайымдың миңә бала саҡтан уҡ боронғо грек ораторы Демосфендан үрнәк алырға кәрәк, тип әйткәндәрен һәр ваҡыт хәтерҙә тоттом.
Юридик факультетта ғилми советта шул уҡ идеялар менән сығыш яһағанда, декан Людмила Самсонова: “Зуфар Иргалиевич, Вы людей подкупаете своей убежденностью”, – тип әйтте.
Баймаҡ районында үҙем эшләп киткән “Ирәндек” совхозы һәм “Һәүәнәк” совхозы эшселәре алдында, Темәс, Билал, Өмөтбай, Күгиҙел һ.б. Һаҡмар йылғаһы буйында ултырған ауылдарҙа сығыш яһаным. Сөнки 1990 йылдың март айында БАССР-ҙың Юғары Советына 280 депутат һайланырға тейешлеген, ошоға тиклем үткән һайлауҙарҙың ниндәй округтар буласағын ныҡлап ҡарап сығып, үҙемә Түбә һайлау округын һайлап алдым. Минең өсөн иң мөһиме – был округта Түбә ҡасабаһы, “Таналыҡ” колхозынан башҡа Башҡортостандың иң тәүге Зәки Вәлиди дәүерендәге баш ҡала – Темәс һәм шуға яҡын Һаҡмар буйында урынлашҡан ауылдар.

XX быуат аҙағында башҡорт иленең иҡтисади-сәйәси хәле

1985 йыл Михаил Горбачев башлаған реформалар һөҙөмтәһендә “перестройка”, “ускорение”, “гласность”, “плюрализм” тигән төшөнсәләр халыҡ-ара мәғәнә алып, донъя йәмәғәтселеге өсөн СССР-ҙа барған демократлаштырыу процестарының символына әүерелделәр. Ул сәйәсәт үҙәк һәм союздаш республикаларҙа, атап әйткәндә, Балтика буйы һәм Кавказ аръяғы республикаларында нәшер ителгән матбуғат биттәрендә тиҫтә йылдар буйы йыйылған проблема буйынса асыҡтан-асыҡ фекер алышыуға мөмкинлек бирҙе. Де-юре федератив тип аталған, ләкин ысынбарлыҡта үтә тиҙ үҙәкләштерелгән һәм де-факто унитар дәүләт булып торған Советтар Союзының административ-команда нигеҙендә ҡоролған иҡтисадта “ускорение”, йәғни тиҙләнеш, ғөмүмән, утопик идея ине һәм был халыҡтың фәҡирләнеүенә килтерҙе.
Федерацияның формаль яҡтан ғәҙелһеҙ союздаш һәм автономиялыға бүленеп ҡоролоуы, Сталин дәүерендә күп милләттәрҙең репрессияға дусар ителеүе, тотош халыҡтарҙы үҙҙәренең ғәҙәти йәшәү урындарынан башҡа төбәктәргә күсереү культ дәүерендә милли төрлөлөктө, башҡа халыҡтарҙың рухи тормошо үҙенсәлектәрен һанға һуҡмауынан илдә милләт-ара көсөргәнешлелек киҫкен тора ине. Социализмдың “сәскә атҡан” осоронда ундай проблемаларҙы күтәреп сыҡҡан кешеләрҙе, “диссидент” тигән мөһөр һуғып, йә илдән ҡыуып сығара, йә төрмәгә, йә булмаһа психиатрик больницаға бикләй торғайнылар.
Атап үткән проблемалар буйынса фекер алышыу өсөн 1989 йылдың сентябрь айына КПСС-тың махсус Пленумы билдәләнде һәм матбуғат биттәрендә ошо мәсьәләгә арналған мәҡәләләр менән сығыш яһарға мөмкинлек тыуҙы.
Башҡортостанда “үҙгәртеп ҡороу” һәм уның мөһим өлөшө – матбуғатта фекерҙәрҙең төрлөлөгө үҙәккә ҡарағанда байтаҡҡа һуңлап килде. Ул КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты демократик процестарҙы ҡабул итмәүе, ә матбуғаттың партия әһелдәренең күрһәтмәләренән ситкә сыға алмауы менән аңлатыла ине. Ләкин шул уҡ ваҡытта Башҡортостанда хәл итә торған проблемалар бик күп йыйылғайны.
Ғәйәт ҙур тәбиғи ресурстарға эйә булған беҙҙең Башҡортостан хәйерсе республикаға әүерелде. Сәнәғәт етештереүендә ҡаҙаныштар, ысынлап та, бар, ләкин ул республика халҡының материаль көнкүреше кимәлендә сағылыш тапманы. Мәҫәлән, Союз халҡының 1,4 процентын ғына алып торған БАССР төп фондтарҙың дөйөм ҡеүәте буйынса (46 миллиард һум) Союзда 5-се урынға сығып, тик Украина, Белоруссия, Үзбәкстан һәм Ҡаҙағстандан ғына ҡалышты. 1989 йылда эске милли продукт (ВНП) 24 миллиард һум, милли килем 9,8 миллиард һум (был ССР Союзы буйынса уртаса күрһәткестән 13 процентҡа күберәк) тәшкил итте. Сәнәғәт продукцияһы етештереү күләме буйынса БАССР-ҙың РСФСР-ҙа 8–9-сы, ә ауыл хужалығы продукцияһы етештереү буйынса 3–4-се урындарҙы алып тороуы яҡшы билдәле ине.
Шул уҡ ваҡытта беҙҙең республика социаль характерҙағы күп күрһәткестәр буйынса РСФСР-ҙа һуңғы урындарҙы биләп торҙо. Мәҫәлән, йән башына тауар әйләнеше күләме буйынса ул РСФСР-ҙа 70-се урында, йән башына торлаҡ менән тәьмин ителеү буйынса – 52-се, мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениелары буйынса – 59-сы, больницалар буйынса – 48-се, телефон элемтәһе буйынса 38-се урында торҙо.
Өҫтәүенә, Башҡортостандың, күбеһенсә, башҡорттар йәшәгән көньяҡ-көнсығыш, Урал буйы һәм төньяҡ-көнсығыш райондары айырыу­са ҡыйын иҡтисади һәм социаль хәлдә тороп ҡалған булып сыҡты. Һуңғы 20–25 йылда күп хеҙмәт һалыуҙы талап иткән төп предприятиелар, бигерәк тә, машиналар эшләү һәм металл эшкәртеү предприятиелары, көнбайыш (Октябрьский – Туймазы сәнәғәт узелы) һәм төньяҡ-көнбайыш (Нефтекама сәнәғәт узелы) райондарында урынлаштырылды.
Мәҫәлән, 1966–1985 йылдарҙа Нефтекамала төп фондтар 11 тапҡырға, эшләүселәр һаны 4,2 тапҡырға (республика буйынса – 1,5 тапҡыр урынына) артты. Шул уҡ ваҡытта Уралдың металлургия үҙәктәре эргәһендә ятҡан көньяҡ-көнсығыш һәм төньяҡ-көнсығыш райондарҙа сәнәғәт үҫтерелмәйенсә ҡалды. Ул ғына ла түгел, тик бер Әбйәлил ра­йонында ғына ла өс рудник бөтә халҡы-ние менән юҡҡа сыҡты. Урал һәм төньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге ауылдарҙа (Асҡын һәм Ҡариҙел райондарын да индереп) сәнәғәт, электр энергияһы ла үтмәгән ине. Өфөнән радио һәм телевизион тапшырыуҙар ҡабул ителмәй, юлдар юҡ, күп ауылдарҙа магазиндар, клубтар, мәктәптәр авария хәлендә. Сибай, Учалы ҡалаларындағы төҫлө металлургия предприятиелары ҡалдыҡтары (асҡан саҡта сыҡҡан тоҡомдар) файҙаланымай. Мәҫәлән, Хәйбулла районы башҡаларҙан 15–20 йылға артта ҡалған ине. Һөҙөмтәлә Башҡортостандың Урал буйы һәм төньяҡ-көнсығыш райондарында эш булмауы арҡаһында социаль, мәҙәни-көнкүреш мәсьәләләрен хәл итеүгә иғтибар юҡ, хеҙмәткә яраҡлы халыҡ күпләп китте. Етмәһә, колхоз, совхоз үҙәктәрен, ауыл Советтарын рус һәм татар ауылдарына күсереү арҡаһында бик күп башҡорт ауылдары перспективаһыҙ тип бөтөрөлдө.
Былар бөтәһе башҡорт халҡы өсөн үҙ республикаһында үтә ауыр этник һәм демографик ситуация тыуҙырҙы. 1989 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары бына ошоно күрһәтте. Ғәжәп, ләкин факт: Башҡортостандағы башҡорттар Совет власы йылдарында байтаҡҡа кәмегән һәм улар үҙ ерҙәрендә әкренләп милли аҙсылыҡ хәленә төштө. 1971 йылғы тулы булмаған мәғлүмәттәргә ҡарағанда, хәҙерге Башҡортостан территорияһында 1 миллион 186 мең башҡорт йәшәгән һәм улар бөтә халыҡтың 36,4 процентын тәшкил иткән булһа, ә 80-се йылдарҙа республиканың төп халҡы ни бары 863 мең генә кеше һәм ул бөтә халыҡтың 21,9 процентын ғына тәшкил итә ине. Башҡорттарҙың һаны 70–80-се йылдарҙа ғына ла 72 меңдән ашыу кешегә кәмегән ине. Һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса үҙ милләте телен туған теле тип иҫәпләгән башҡорттар 64,4 процент ҡына булһа, 1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 74,7 процент тәшкил итте.
Беҙҙең ғалимдарҙың иҫәпләүе буйынса һуңғы 10–15 йылда 580 мең крәҫтиән тыуған яҡтарынан сығып киткән һәм шуларҙың 400 мең самаһы – башҡорт, 10 йыл эсендә БАССР-ҙың көньяҡ райондарының береһе – Хәйбулла ра­йоны халҡының дүрттән бер өлөшө кәмеүе һәм китеүселәр һанының һаман арта барыуы юҡҡа түгел. ”Совет Башҡортостаны” гәзитендә (30. 03. 90) Ишембай районы халҡының да кәмеүе хаҡында “Тыуған яҡтан ниңә китәләр?” тигән ҙур булмаған мәҡәлә баҫылып сыҡты. Мәҫәлән, һуңғы 20 йылда бер Маҡар ауыл Советы халҡы ғына ла 20 тапҡырҙан ашыуға кәмегән (1970 йылда – 3 543 һәм 1990 йылда – 1 726).
Халыҡтың һәм республиканың был аяныс хәле башҡорт йәмәғәтселеген туплаған “Аҡ тирмә” клубында һәм Башҡорт халыҡ үҙәге ”Урал”да КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты алдында күтәрелеп сыҡты. Милли интеллигенция КПСС Үҙәк Комитеты исеменә шул турала хаттарҙа ла күп яҙҙы.
КПСС Үҙәк Комитетының 1989 йылдағы сентябрь айына билдәләнгән “милләт-ара мөнәсәбәттәргә” арналған Пленумына әҙерләнеү Башҡортостан матбуғатында ошо мәсьәләгә арналған мәҡәләләр менән сығыш яһарға мөмкинлек бирҙе. Мин “Үҙгәрештәр зарурлығы” исемле мәҡәләмде 1988 йылдың аҙағында уҡ “Совет Башҡортостаны” гәзитенә тапшырғайным, ул 1989 йылдың 22 апрелендә баҫылып сыҡты.
ҮҘГӘРЕШТӘР ЗАРУРЛЫҒЫ

Башҡортостан һәм Татарстан кеүек иҡтисадтары үҫешкән автономиялы республикаларға союздаш республика статусы биреү тураһында тәҡдимдәр 1977 йылда, СССР-ҙың яңы Конституцияһын әҙерләгәндә, индерелгәйне. Быны торғонлоҡ йылдары хакимдары енәйәтсел фекер итеп ҡабул итте. Шуға күрә лә ул матбуғат биттәре аша халыҡҡа етеү генә түгел, хатта ғалим-юристар тарафынан “Советское государство и право” журналының быйылғы 1-се һәм 2-се һандарында ҡуҙғатылды.
Союздаш республика файҙаһына ҡайһы бер дәлилдәр килтерәйек. Мин иң элек уларҙы, В. И. Лениндың Совет федерацияһы принциптарынан сығып, илдә хоҡуҡи дәүләт төҙөү идеяһы менән бәйләр инем. Ул принциптар 1917 йылдың 2 ноябрендә В. И. Ленин ҡул ҡуйған “Рәсәй халыҡтарының хоҡуҡтары декларацияһы”нда һәм III Бөтә Рәсәй Советтары съезы тарафынан ҡабул ителгән “Хеҙмәтсән һәм иҙелгән халыҡ декларацияһы”нда ҡаралған. Был документтарҙа милләттәрҙең үҙбилдәләнеш хоҡуғы, шулай уҡ уларҙың үҙ аллы дәүләт төҙөү хоҡуҡтары ҡаралған. Мәҫәлән, һуңғы декларацияла: “III Советтар съезы федерацияның төп нигеҙҙәрен генә билдәләй, ә инде федерация хөкүмәтендә һәм башҡа федераль учреждениеларҙа ҡатнашыуҙа һәр милләттең эшсе, крәҫтиәндәре үҙҙәренең тулы хоҡуҡлы Совет съездарында хәл итә”, – тип әйтелә.
Күренеүенсә, Совет федерацияһы нигеҙендә тиң хоҡуҡлы республикалар союзы булырға тейеш тигән фекер ята. Ошо йәһәттән сығып ҡарағанда, Башҡортостан һәм башҡа автономиялы республикаларҙы ысын мәғәнәһендә федерация ағзаһы тип әйтә алабыҙмы? Юҡ, һәм мең тапҡыр юҡ. Әгәр ҙә РСФСР-ҙың 1924 йылда ҡабул ителгән Конституцияһында, РСФСР милли республикалар федерацияһы булараҡ ҡарала, тип яҙылһа, ә инде 1936 һәм 1977 йылдарҙағы Конституцияларҙа уны иҫкә алыуҙы кәрәк тип тә тапмағандар. Был, әлбиттә, автономиялы республикаларҙың үҙаллылығын юғалтыуға килтерҙе, һәм уларҙы административ-бюрократик системаның бер механизмына әүерелдерҙе.
Конституция автономиялы республикаларҙы дәүләт тип иғлан итеүгә ҡарамаҫтан, улар өлкә һәм край менән бер рәттә тора. Мәҫәлән, РСФСР хөкүмәте тарафынан бөтә документтар край, өлкәләр буйынса бер рәттән ҡабул ителә, һәм был автономиялы республикаларға ла ҡағыла. Шулай итеп, улар мәсьәләләрҙе үҙ аллы хәл итеү хоҡуғынан мәхрүм ителә. Был күренеш, әлбиттә, Совет федерацияһы принциптарын боҙа һәм милләттәрҙең хоҡуҡтарын кесерәйтеүгә килтерә. Шуға күрә лә үҙгәртеп ҡороу, ғәҙеллек урынлаштырыу һәм хоҡуҡи дәүләт төҙөү логикаһы киләсәктә тиң хоҡуҡлы республикалар Союзы берҙәмлегенә килтерәсәк, тип фараз итергә була. Күренеүенсә, ул процесс автономиялы республикаларға союздаш республика статусы биреү менән бәйле буласаҡ.
Союздаш республика өҫтөнлөктәре хаҡында тотош томдар яҙырға була… Был мәҡәләлә мин бына нимәгә иғтибар итергә теләр инем: Башҡортостан йәки башҡа автономиялы республикаларҙың союздаш республика статусын алыуы үҙәкте көсһөҙләндерәсәк, тип әйтеүселәр табылыр, бәлки. Ләкин донъя тәжрибәһе бының киреһен иҫбатлай. Хәҙер сит илдәрҙә бөтә мәсьәләләрҙе фәҡәт үҙәктән генә хәл итеүҙе инҡар итәләр. Мәҫәлән, ҡоролошо буйынса унитар дәүләт булып иҫәпләнгән Италия һәм Испанияла өлкә һәм провинция менән тулы хоҡуҡлы һайланма органдар – джунте һәм парламент идара итә. Улар өлкә һәм провинция әһәмиәтендә үҙ аллы закондар ҡабул итә. Ә инде милли аҙсылыҡ йәшәгән өлкә һәм провинция органдарының закон сығарыу эшмәкәрлеге бер нисек тә сикләнмәгән.
Был дәүләттәрҙә өлкә һәм провинцияларға киң хоҡуҡ биреүҙең сәбәптәре фәһемле. Донъялағы һәр бер яңылыҡты тиҙ генә үҙләштереп, иҡтисадын ныҡ алға үҫтергән Япония ла был йәһәттән ситтә ҡалманы. Унда үҙәк үҙ функцияларының күбеһен префектураларға тапшырған. Хатта ауыл менән идара итеү органдары ла сит илдәр менән туранан-тура бәйләнешкә инә ала.
Шулай итеп, юғары үҫешкән капиталистик илдәрҙең урындағы (төбәк) ойошмалары һәм властары беҙҙең союздаш республика­ларҙыҡына ҡарағанда күберәк хоҡуҡҡа эйә. Күрәһең, сәйәси һәм иҡтисади яҡтан үҙ-үҙен аҡлайҙыр.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙҙең илдең ҡайһы бер ғалимдары, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәрҙәре ҡырҡа үҙәкләштереүҙең, закондарҙы унификациялауҙың (бер ҡалыпҡа һалыу), йәмәғәт тормошон тигеҙләүҙең ни тиклем зыянлы булыуын төшөнөп етмәй. Ул азат фекерҙе быуа, халыҡтың ижадын тотҡарлай, рухи һәм ижтимағи-сәйәси тормошто зәғифләй, ярлыландыра. Бөтәһен дә бер ҡалыпҡа һалып эш итеү һөҙөмтәһендә, илдәге хаталар дөйөм һәм бер төрлөрәк булды.
Фекеребеҙҙе экология мәсьәләләре миҫалында ғына нигеҙләп ҡарайыҡ. Билдәле булыуынса, СССР Конституцияһы тирә-яҡ мөхитте һаҡлау мәсьәләләрен хәл итеүҙе союздаш һәм автономиялы республикалар ҡарамағына беркеткән. Ләкин үҙәктең ҡарары нигеҙендә тәбиғәтте һаҡлау буйынса Дәүләт комитетының берҙәм органдар системаһы төҙөлдө. Союз комитеты СССР Министрҙар Советына буйһонһа, уның союздаш һәм автономиялы республикаларҙағы органдары – урындағы Министрҙар Советына. Белеүебеҙсә, тәбиғәтте үҙгәртеп ҡороу проекттары, теге йәки был халыҡ хужалығы объекттары төҙөү Министрҙар Советы тарафынан хәл ителә. Ошондай саҡта республика тәбиғәтте һаҡлау Дәүләт комитеты тирә-яҡ мөхиткә зыян килтереүсе объекттар төҙөүгә ҡаршы сыға аламы? Юҡ, әлбиттә. Был осраҡта үҙәккә Бөтә Союз Дәүләт комитеты төҙөү менән сикләнергә кәрәк ине. Ә инде республикалар комитетын кемгә буйһондорорға – Министрҙар Советына йәки Юғары Советҡамы – үҙҙәре хәл итергә тейеш.
Республикаларға тулы хоҡуҡ биреү социалис­тик йүнселлектең инициативаһына киң юл асыр, хәл итәһе мәсьәләләрҙе үҙенсә һәм файҙалы ойоштороу юлдарын асыҡлауға килтерер ине. Уңышлы хәл ителештәрҙе башҡа республикалар ҙа файҙаланһа, бөтә ил өсөн ыңғай күренеш буласаҡ.
Был тәңгәлдә АҠШ-тың закондар сығарыу тәжрибәһе иғтибарға лайыҡ. Унда һәр штат үҙ аллы хоҡуҡ акттары ҡабул итә. Мәҫәлән, Мичиган штатының Закондар ҡабул итеү ассамблеяһы 60-сы йылдарҙа иң беренсе булып һәр гражданға тәбиғәт байлыҡтарын һаҡһыҙ ҡулланған һәм тирә-яҡ мөхитте бысратҡан өсөн предприятиеларға ҡаршы судҡа мөрәжәғәт итеү хоҡуғын бирҙе. Башҡа штаттар ҙа бынан өлгө алды. Шуныһы мөһим: был закондар АҠШ-та тормошҡа атҡарыла. Мәҫәлән, Калифорния штатында автомобилдәрҙән сыҡҡан газ кимәле дөйөм илдәгегә ҡарағанда ике тапҡырға юғары. Был штат өсөн АҠШ автомобиль төҙөү компаниялары махсус автомобилдәр сығарырға мәжбүр.
Башҡортостан сит илдәр менән сиктәш түгел, шуға күрә лә уға союздаш республика статусы бирелмәй, тип әйтеүселәр ҙә табылыр. Был фекер дөрөҫ түгел. Сөнки СССР Конституцияһында союздаш республикаларға ҡарата ундай шарт юҡ. Ә Конституцияла ҡаралған союздан сығыу хоҡуғы, сик буйында урынлашмаған хәлдә лә, ғәмәлгә ашырылыуы ихтимал. Уның өсөн илдәге барлыҡ халыҡтарҙың юғары кимәлдә сәйәси мәҙәниәткә эйә булыуҙары мотлаҡ. Мәҫәлән, Италия халҡы үҙ иле уртаһында ике дәүләт: Сан-Марино һәм Ватикан булыуҙарына тыныс ҡарай. Ә инде Көньяҡ Африка Республикаһының уртаһында Лесото дәүләте урынлашҡан. Миҙалдың икенсе яғы ла бар. Быуаттар төпкөлөндә үк үҙ ирке менән Рус дәүләтенә ҡушылған башҡорт халҡы, Башҡортостан союздаш республика статусы алған хәлдә лә, федерациянан сығыуҙы маҡсат итеп ҡуймаясаҡ.
Шуныһы мөһим: Башҡортостан һәм башҡа автономиялы республикаларға союздаш республика статусы алыу өсөн хоҡуҡ яғынан тотҡарлыҡ юҡ. Ғөмүмән, союздаш республика статусы алыу унда йәшәгән бөтә халыҡтарҙың мәҙәниәтен һәм, дөйөм алғанда, илдең иҡтисадын һәр яҡлап ныҡ үҫтереүгә булышлыҡ ҡына итәсәк.
З. Еникеев, юридик фәндәр кандидаты

“Совет Башҡортостаны”. 1989. 22 апр.

Был мәҡәләлә иң мөһим идея – Башҡортостан союздаш республика статусын алһа ғына, халҡыбыҙ алдына баҫҡан проблемаларҙы хәл итә алабыҙ.
1985 йылда КПСС ҮК Генераль секретары М. С. Горбачев тарафынан СССР-ҙа башланған үҙгәртеп ҡороу сәйәсәте шауҡымы Башҡортостанға тик 1987 йылда ғына килеп етте.
1987 йылдың 6 майында Советтар Союзы өсөн иң мөһим булған “Правда” гәзитендә Владимир Прокушевтың “Преследование прекратить!” тигән беренсе секретарь Шакиров Миҙхәт Зәкир улына ҡаршы ҙур мәҡәләһе баҫылып сыҡты. Башҡортостан халҡы өсөн ул аяҙ көндө йәшен атҡандай тәьҫир итте, сөнки 18 йыл буйы Башҡорт АССР-ның беренсе секретары булып эшләгән М. З. Шакировтың ғәйепһеҙ кешеләрҙе, мәҫәлән, КПСС-тың Өфө ҡала комитетының икенсе секретары Леонид Сафроновты, уға ҡаршы сығыш яһағаны өсөн, БАССР прокуратураһына бойороҡ биреп, төрмәгә ултыртыуы һ.б. башбаштаҡлыҡтары хаҡында һүҙ бара ине.
Хәҙерге заман кешеһенең сәйәси партия секретарының прокуратура менән етәкселек итергә ниндәй хоҡуғы булған, тигән һорауы тыуырға мөмкин. Был бик урынлы, сөнки бөгөнгө көндә прокуратура, МВД, ФСБ, һалым инспекцияһы, федераль судьялар һ.б. “силовиктар” Башҡортостан Башлығына буйһонмайҙар һәм уларҙы вазифаға билдәләгәндә уларҙың фекерҙәре иҫәпкә алынмай. Яуапты Башҡортостандың төҙөлөү тарихында табырға мөмкин.
Мәғлүм булыуынса, Башҡортостан Республикаһы – Үҙәк шура кимәлендә башҡорт хәрәкәте емеше. 2019 йылда илебеҙ халҡы, йәмәғәтселек Башҡорт АССР-ның 100 йыллығын Рәсәй кимәлендә билдәләне. Әгәр ҙә тарихҡа күҙ һирпеп ҡараһаҡ, де-факто, башҡорт халҡының Үҙәк шураһы (Центральный совет) республиканы 1917 йылдың 16 ноябрендә (яңы стиль менән 29 ноябрь) большевиктар революцияһынан һуң үҙенең фарманы менән иғлан итә. 1917 йылдың 8–20 декабрендә Ырымбур ҡалаһында Каруанһарайҙа Башҡортостан Республикаһының ойоштороу (учредительный) съезы булып үтә. Делегаттар башҡорт улыстарынан һәм өйәҙҙәренән (уезд) халыҡ тарафынан һайланып киләләр. Мәҫәлән, Миңзәлә өйәҙенән – 15, Орскиҙан – 14, Өфөнән – 14, башҡа өйәҙҙәрҙән һәммәһе 223 тулы хоҡуҡлы делегат һайлана һәм ҡатнаша. Хоҡуҡи күҙлектән ҡарағанда, яңы большевиктар яулап алған власть үҙенең III Бөтә Рәсәй Советтар съезында хеҙмәтсәндәрҙең һәм эксплуатация баҫымына эләккән халыҡтың хоҡуҡтары тураһында Декларация ҡабул итә һәм Рәсәй халҡының үҙбилдәләнешкә хоҡуғы, хатта үҙ аллы, мөстәҡил дәүләт төҙөү мөмкинлеге булыуын иғлан итә. Шул сәйәси-юридик документтар ошоғаса Рәсәй империяһының өлөштәрен тәшкил иткән, Польша һәм Финляндияға мөстәҡил дәүләт статусын биргән. Ни өсөн мин барыһын да ентекләп яҙам? Беренсенән, Башҡорт республикаһының барлыҡҡа килгән датаһын билдәләү зарур, сөнки уның 100 йыллығын 1919 йылдың март айында Башҡорт һәм Совет хөкүмәттәре араһында төҙөлгән Килешеү датаһын күҙ уңында тотоп үткәрелде. Башҡортостандың дәүләт булараҡ 1917–1919 йылдарҙа формалашыуын һәм үҫеш тарихын коммунист идеологтары инҡар итеү сәбәпле, бөгөнгө көндә лә шул юҫыҡтан алға китә алмайҙар.
Был ваҡиғалар тураһында Ә. Вәлиди Туғандың “Хәтирәләр”ендә яҙылған, материалдар архивта һаҡлана, тарихсыларҙың китаптарында килтерелгән, ләкин уларға юридик баһа әле һаман да бирелмәгән. Һис шикһеҙ, яҙып үткәндәр һәм 1917 йылдағы Үҙәк совет власы һәм башҡорт халҡының декабрҙә үткәргән ойоштороу Ҡоролтай материалдарына таянып, Башҡорт республикаһының тыуған көнө итеп 1917 йылдың 20 декабрен таныу зарур. Был тарихи хәҡиҡәт.
Башҡортостандың, РСФСР-ҙың субъекты, автономиялы дәүләте булараҡ, парламент республикаһы формаһында үҫеше күҙалланыла. Иң юғары орган – халыҡ тарафынан һайланып ҡуйылған Ҡоролтай, ә ул үҙ сиратында Башҡарма власть органдарын билдәләй. Территория үҙ аллы идаралы кантондарға һәм улустарға (волость) бүленә. Ғөмүмән, был төҙөлөш – тотороҡло, халыҡ мәнфәғәттәренән сығып идара ителгән хоҡуҡи дәүләт моделе. Мәҫәлән, Башҡортостан Республикаһы суверенитетты – мөстәҡиллекте 1990 йыл яулап алғас, 1993 йылға ҡәҙәр ошо юҫыҡта үҫешә һәм үҙенең тормошҡа яраҡлылығын иҫбат итә. РСФСР-ға Башҡорт республикаһы де-юре ҡушылғандан һуң, 1920 йыл Башҡорт АССР-ы үҙенең беренсе Советтар Союзында Конституцияны ҡабул итергә әҙерлек эштәре алып бара, ләкин 1920 йылдың 28 апрелендә Башҡортостан революцион комитеты рәйесе Ә. Вәлидов Мәскәүгә эшкә күсерелә.
1920 йылдың 19 май көндө Бөтә Рәсәй Башҡарма комитеты һәм РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы (СНК РСФСР) тарафынан “Башҡорт АССР-ның дәүләт төҙөлөшө тураһында” Декрет ҡабул ителә. Илдең хөкүмәт башлығы В. И. Ленин был Декретты Башҡорт АССР-ның Конституцияһы, тип атай. БАССР-ҙың аҙыҡ-түлек, финанс комиссарҙарын тулыһынса Үҙәк власҡа буйһондоралар. Әлбиттә, Ә. Вәлидов һәм уның көрәштәштәре был Декрет менән килешә алмайҙар һәм 1920 йылдың 19 июнендә Башҡорт ревкомы (ул осорҙа хөкүмәт ролен ул үтәй) тулы составта отставкаға китә.
1920 йылдың 28 июнендә Рәсәй (большевик) коммунистар партияһының РКП(б) Башҡортостан өлкә комитетының ғәҙәттән тыш ултырышында Башҡортостан хөкүмәтен фәҡәт партияға ныҡ тоғро булған коммунистарҙан ғына төҙөргә кәрәк, тигән ҡарар ҡабул итәләр һәм республикалағы власть де-факто коммунистар партияһының Өлкә комитеты ҡарамағына күсә. Был хоҡуҡи цивилизациялы дәүләттәрҙең ҡануниәтенә һыймаған күренеш СССР, унда ингән союздаш һәм автономиялы республикаларҙың конституцияһында нығытылып ҡуйыла. Власть 1990 йылда ғына халыҡ тарафынан һайланып ҡуйылған легитимлы органдарға күсә.
Совет власы дәүерендә башҡорттарға ҡарата үҙәктән һәр ваҡыт ышанмаусанлыҡ сәйәсәте үткәрелде. Был йәһәттән Башҡорт республикаһына һәм милли кадрҙарға ҡарата булған үҙәк мөнәсәбәтен Башҡорт Совет республикаһындағы үҙәк вәкиле С. М. Диман­штейндың хаты тулыһынса характерлай: “... башҡорттарҙың абруйын оҫта яһалмалылыҡ менән күтәрергә кәрәк. Бигерәк тә башҡорттарҙы декоратив характерлы урындарға күрһәтергә, БашЦИК президиумы рәйесе вазифаһын Совнарком рәйесе вазифаһынан айырырға. Башҡорттарҙы бер нимә лә башҡармаған, һорауҙар хәл итмәгән төрлө пленумдарға һайларға”.
Ысынлап та, Ш. Хоҙайбирҙин 1921 йылдың ноябрь айынан алып 1922 йылдың март айына тиклем Башҡорт АССР ВКП(б) рәйесе була, шунан һуң 1946 йылға ҡәҙәр башҡорттарҙы ил менән идара иткән коммунистар партияһының беренсе секретарҙары вазифаһына тәғәйенләмәйҙәр. 1923–1924 йылдарҙа Восканов (Восканян) Рубен Айрапетович, 1924–1927 йй. – Разумов Михаил Осипович, 1927–1929 йй. – Юревич Эдуард Янович, 1929–1937 йй. – Быкин Яков Борисович, 1937–1939 йй. – Заликин Александр Тарасович, 1939 й. ғинуар – ноябрь айҙары – Растегин Григорий Семенович, 1939–1942 йй. – Аношин Иван Семенович, 1942–1943 йй. – Задионченко Семен Борисович, 1943–1946, 1953–1957 йй. – Игнатьев Семен Денисович.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң ғына ил башлығы И. В. Сталин, бәлки, һуғышҡа милли кавалерия дивизияһы төҙөп ебәргән башҡорт халҡына ышанысын һәм мәрхәмәтен белдерер өсөн, башҡорт милләтенең лайыҡлы шәхесе Ваһапов Сабир Әхмәтйән улы 1946 йылдан алып 1953 йылға ҡәҙәр Башҡорт АССР-ының беренсе секретары вазифаһын башҡара. 1957–1969 йылдарҙа, С. Д. Игнатьевтың 1953–1957 йй. идара иткәненән һуң, Нуриев Зыя Нурый улына, аҙаҡ Шакиров Миҙхәт Закир улына “дилбегә” тапшырыла.
Совет заманында КПСС Өлкә комитетының Беренсе секретары ҡулында закон менән сикләнмәгән власть булды. Район һәм ҡала, предприятие, завод, төрлө дәүләт һәм йәмәғәт ойошмалары етәкселәрен; республика, ҡала, район прокурорҙарын, хеҙмәткәрҙәрен; Дәүләт именлеге комитеты рәйесен; Эске эштәр министрын; юғары уҡыу йорттары ректорҙарын; техникум директорҙарын вазифаһынан бушатырға, йәки юғарыраҡ вазифаға тәғәйенләргә, йәғни үрләтергә хоҡуғы булды. Әлбиттә, республиканың Юғары Советы рәйесе, уның Президиумы, Министрҙар Советы рәйесе, министрҙар, БАССР-ҙың Юғары Суды, ҡала һәм район судьялары үҙ вазифаларын тик “Беренсенең фатихаһы”, йәғни рөхсәте менән генә башҡарҙылар.
Башҡорт АССР-ның 1978 йылдың 30 май айында ҡабул ителгән Конституцияһы нигеҙендә республика дәүләт власының иң юғары органдары булып Юғары Совет һәм Министрҙар Советы иҫәпләнделәр. Ләкин ысынбарлыҡта иһә, Юғары Советҡа, уның Президиумына һәм Министрҙар Советына үҙ аллы ҡарар ҡабул итергә советтар илендә хакимлыҡ иткән сәйәси система мөмкинлек бирмәне. Юғары Совет эшсе, крәҫтиән (колхозсылар), интеллигенция вәкилдәренән һәм партия совет органдары етәкселәренән КПСС-тың Өлкә комитеты Беренсе секретары тарафынан раҫланған 280 депутат тәшкил итте. Юғары Советтың составы бер мандатлы округтарҙа альтернатив булмаған һайлауҙар нигеҙендә 5 йыл һайын алышынып торҙо. Әлбиттә, район һәм ҡала хужалары – компартияның беренсе секретарҙары һәм министрҙар мотлаҡ рәүештә депутат булып һайландылар.
Юғары Совет ҡағиҙә булараҡ йылына бер тапҡыр ғына декабрь айында Мәскәүҙән ебәрелгән контроль һандар нигеҙендә төҙөлгән республика бюджеты тураһында закон ҡабул итә ине. Өфөгә сессияға килеү эшсе-крәҫтиән, интеллигенция вәкилдәренән һайланған депутаттар өсөн оло байрамға әүерелә ине. Сөнки Яңы йыл байрамы алдынан уларға дефицит булған әфлисун, мандарин, колбаса, шампан шарабы, һинд сәйе һ.б. байрам өҫтәлен биҙәгән аҙыҡ-түлек һатып алып ҡайтырға мөмкинлек булды... Бөгөнгө көн күҙлегенән сығып ҡарағанда, әлбиттә, башҡа һыймаҫлыҡ күренеш, әммә был совет ысынбарлығы.
Сессиялар араһында Юғары Советтың даими эшләгән органы – Президиум булып торҙо. 1970 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында инструктор булып эшләгән Ф. М. Раяновтың әйтеүенсә, Президиум исеменән бөтә ҡарарҙар ҙа өлкә комитетта әҙерләнеп бирелгән.
Министрҙар Советы республика кимәлендә хужалыҡ эштәре менән етәкселек итте. Башҡортостанда нефть һәм ауыр сәнәғәт (тяжелая промышленность) тармағына ҡараған завод һәм предприятиелар үҫештеләр. Ләкин улар БАССР хөкүмәтенә түгел, ә Мәскәүҙә урынлашҡан барыһы ла союз һәм союздаш республика кимәлендәге министерство һәм ведомстволарға буйһондолар. БАССР Министрҙар Советы фәҡәт Мәскәүҙән ебәрелгән күрһәтмәләр нигеҙендә респуб­ликаның колхоз-совхоздар, ауыл хужалығы өлкәһендә иген, арыш сәсеү, йылҡы, һыйыр, сусҡа, һарыҡ малдарын арттырыу һ.б. эштәрҙе ойоштороу мәшәҡәте менән булышты. СССР хөкүмәтенең һәм КПСС-тың Башҡорт АССР-ы өлкә комитетының үҙенең хөкүмәтенә булған мөнәсәбәтен бер генә миҫал сағылдыра.
Ул осорҙа ауыл хужалығы һәр ваҡыт иҡтисади кампанияларға бай булды. Яҙ һайын сәсеү, йәйгеһен бесән, “веткорма” (малға ашатыу өсөн йәш сауҡаларҙан эшләнгән миндектәр) әҙерләү, көҙгөһөн – “битва за урожай”, ҡышҡыһын – һауынды арттырыу, һарыҡ, һыйыр малдарын юғалтыуһыҙ үткәреү һ.б. Был бөтмәҫ-төкәнмәҫ кампанияларҙа көҙгөһөн студенттарҙы, мәҫәлән, беҙҙе, Свердловск юридик институтынан, беренсе курстан алып һуңғыһына тиклем картуф ҡаҙырға, БДУ-ла аспирантурала уҡығанда һәм кафедрала доцент булып эшләгәндә лә ял көндәрендә, ҡайһы саҡ эш ваҡытында ла, лекция-дәрестәрҙән беҙҙе алып ауыл еренә саф һауа һуларға, йәғни йәшелсәләр йыйырға, ебәрәләр ине. Был кампанияларҙа завод-фабрика эшселәре, интеллигенция әүҙем ҡатнашырға мәжбүр булдылар. Уларҙы ойоштороу эштәре мәнән һәр районға беркетелгән хөкүмәт ағзалары министерство-ведомстволар вәкилдәре, хужалыҡ­тарға район һәм ҡаланы етәкләгән, аппаратта эшләгән яуаплы хеҙмәткәрҙәр “вәкил” булараҡ мәшғүл булдылар. БАССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе вәкилдәр менән етәкселек итте. Шуға күрә минең дуҫым Министрҙар Советында яуаплы вазифа биләгән Рафиҡ Ғәлинде Өфө эргәһендә урынлашҡан Благовещенск районына ебәргәндәр. Өфөгә ҡайтырға Өлкә комитеттан рөхсәт булмағанлыҡтан, яҙлы-көҙлө айҙар буйына ҡала ситендәге ҡунаҡханала йәшәп, район кимәлендә ашлыҡ йыйыу буйынса йәнләндереү эштәрен алып барырға мәжбүр булған. Парадокс, ләкин совет ысынбарлығы. Был йәһәттән шул осор халҡы араһында таралған АҠШ Президенты Рональд Рейган тураһындағы көләмәс бик һәйбәт тасуирлай: “Иртәнсәк йоҡонан торғас, Рейган ҡатынына насар төш күреүе тураһында әйтә. “Нимә булды?” – тип һорағас, ул: “Гүйә, мине Л. И. Брежнев Кремлгә саҡыртҡан да: “Товарищ первый секретарь Вашингтонского обкома партии, почему вы не выполнили план по сдаче зерна?” – тип һорай!”
Ғөмүмән, формаль-альтернатив рәүештә булмаһа ла, халыҡ тарафынан һайланған, тимәк, юридик яҡтан ҡарағанда ниндәйҙер кимәл­дә легитим власть органдары булған, Башҡорт АССР-ның Юғары Советы, уның Президиумы һәм Министрҙар Советы илдә хакимлыҡ иткән административ-бюрократик системаһының “винттары” булараҡ хеҙмәт иттеләр.
Район һәм ҡалаларҙа КПСС Өлкә комитетының Беренсе секретары “назначать” иткән партияның функционерҙары урындағы ижтимағи һәм иҡтисади тормоштоң тулы хоҡуҡлы һәм властары бер ниндәй ҙә закон менән сикләнмәгән хужа булып торҙолар. Бөгөнгө ҡала һәм район хакимиәт етәкселәренең хоҡуҡтары менән сағыштырып ҡарағанда, совет осоронда етәкселәр үҙҙәрен абсолют монарх, йәғни хан итеп хис иттеләр: судья, прокурор, милиция начальниктары предприятие һ.б. ойошма етәкселәре, мәктәп директорҙары – барыһы ла уларҙың “ҡурайына бейенеләр”. Әгәр ҙә кемдер “көйгә” килтереп баҫмай икән, икенсе көндө үк партбилетын тапшырып, “бүре билеты”н (“волчий билет”) алып, ҡаланан, райондан, ғөмүмән, республиканан күсеп китергә мәжбүр булды. Бындай етәксене еңел ҡотолдо, тип әйтә торғайнылар. Күп осраҡта прокурор, милиция начальнигына, халыҡ контроле комитеты етәксеһенә һәм судьяларға Фәләнов Фәлән Фәләновичҡа енәйәт кодексынан статья табып, ултыртырға, тигән бойороҡ бирелә. Улар тырышып-тырмашып, ең һыҙғанып эш башлайҙар ине.

“Аҡ тирмә” – башҡорт зыялылар клубы

1988 йыл минең өсөн ижтимағи тормош ҡайнап торҙо. Бер яҡтан экологик хәрәкәттә әүҙем ҡатнашып, унда мине һәм башҡорт халҡын ныҡ борсоған милли проблемаларҙы эколог дуҫтарға аңлатһам, икенсе яҡтан, март айында элекке “Нефтяник” мәҙәниәт һарайында (“Башҡортостан” дәүләт концерт залы ) һәр аҙна һайын йома көндәрендә башҡорт зыялылары менән осрашып, “Аҡ тирмә”лә һөйләшә инек. Уны яҙыусы Ғәзим Шафиҡов, ғалим Әхмәт Сөләймәнов, ғалимә, сәсәниә Розалия Солтангәрәева, ғалим Сәфәрғәле Йәнтурин һәм КПСС-тың Киров районы комитетының өсөнсө секретары Рәшиҙә Солтанова ойошторҙолар.
Ул осорҙа илдә азатлыҡ рухы аңҡый ине. Беренсе секретарь Ш. З. Шакиров менән 20 йыл буйына (1967–1987 йй.) республиканың баш идеологы Таһир Ахунйәнов та үҙ вазифаһын бушатты. Башҡортостанда ла власҡа яңы килгән партия әһелдәре заман рухына яраҡлашып, халыҡҡа тиҫтәләр буйына йыйылған аһ-зарҙарын түгергә, фекер алышырға майҙан кәрәклеген аңлайҙар ине, күрәһең. Был майҙанды “Аҡ тирмә” тип атанылар.
1989 йылдың 23 май һанында рус телендә “Ленинец” гәзитендә сыҡҡан юридик фән кандидаты, юридик факультетта бергә эшләгән дуҫым Анатолий Тимонин менән “Государственное право, или право государства” тигән рубрика аҫтында беҙҙең әңгәмә баҫылып сыҡты. Ул осорҙа матбуғатта баҫылып сыҡҡан һәр бер гәзит-журналдар һаны, радио һәм телевидение аша әйтелгәндәрҙе халыҡ ентекләп уҡый һәм йотлоғоп тыңлай ине. Мин был мәҡәләләрҙә, радио һәм телевидениела күтәргән “Башҡортостанға союздаш республика статусы!” тигән тәҡдим башҡорт халҡының милли идеяһына әүерелде. Өфө башҡорттары һәм татарҙары өсөн мин ниндәйҙер кимәлдә билдәле бер шәхескә әүерелә башланым. Ҡайһы бер оло йәштәгеләр мине урамда күрһәләр, урап үтәләр ине, сөнки уларҙа ҡурҡыу тойғоһо тәрән ине.
Минең янға хоҡуҡ һаҡлау системаһында оҙаҡ йылдар буйына эшләгән оло ғына бер ағай: “Ҡустым, ҡурҡмайһыңмы? Һине ултырманылармы әле?” – тип ҡыҙыҡһынып китте. “Үҙем өсөн ҡурҡмайым, хәҙер илдә революцион үҙгәрештәр башланды. Әгәр ҙә ошо ваҡытта халҡыбыҙ өсөн 1917 йылда ҡан ҡойоп, ошо республиканы ата-бабалар ҡурҡыу белмәйенсә яулап алғандар икән, беҙҙең быуындың бурысы – уның сәйәси-хоҡуҡи статусын камиллаштырыу”, – тинем.
Һәр осрашыу йыр, бейеү, ҡурай менән тамамлана ине. 1989–1990 йылдарҙа башҡорт райондары “Аҡ тирмә” йыйылышына үҙҙәренең һәүәҫкәр артистары менән килә инеләр. Шунда мин халҡыбыҙҙың шул тиклем талантҡа бай икәнлегенә һушым китә ине. Иҫемдә, Ейәнсура районынан йәш кенә һауынсы ҡыҙҙың “Зөлхизә”не иҫ киткес моң менән башҡарыуы. Оҙон көй тамамланғас, Өфө халҡы ярты сәғәт тирәһе баҫып алҡышланы. Шуға күрә һәр кисәнән илһамланып ҡайта инем, сөнки йыр-моңға күмелеп йәшәү – үҙе бер бәхет. Ләкин шул уҡ ваҡытта Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғарипов әйтеүенсә, халҡыбыҙҙың йыйылған ынйыларынан ҡала мөхитендә үҫкән, тәрбиәләнгән бик күп милләттәштәребеҙ мәхрүм булыуы, ҡыҙы – әсәһен, улы атаһын танымаған быуын үҫеүе күңелде ҡыра ине. Өфө урамдарында башҡорт һүҙен ишетмәй инек ул ваҡытта. Ысынлап та, тыуған илдә туған тел, тип һағындыра ине. “Аҡ тирмә” Өфө халҡы өсөн дөм ҡараңғы төндә шәм яҡтыһы кеүек үҙенә тартып, ата-әсәләренең ғәйебе һөҙөмтәһендә телдәрен белмәй үҫкән башҡорт йәштәрен, студенттарын йәлеп итте. Шуларҙың береһе тураһында яҙып үткем килә.
“Аҡ тирмә”лә мин МГИМО студенты, башҡортса бер һүҙ ҙә белмәгән, ләкин инглиз, француз, ҡхмер телдәрен үҙләштергән Вилорий Яҡупов менән дуҫлаштыҡ. Бер-ике йылда ул башҡорт телен үҙ итте. Ҡурайҙа уйнарға өйрәнде, Камбоджала илселектә (посольство) эшләгәндә байрам көндәрендә бергә эшләгән хеҙмәттәштәрен ҡурай көйөнә бейеткән. 90-сы йылдарҙа беҙ суверенитетты – мөстәҡиллекте иғлан иткәс, Вилорий менән уны ғәмәлгә ашырыу юлдары тураһында башҡорт телендә хат аша бәйләнеш тоттоҡ. Ул инглиз телендә сыҡҡан “Бангкок пост” гәзитендә мәғлүмәт агентлығы “Рейтер” таратҡан минең интервьюны күреп ҡалып, гәзитте миңә ебәрҙе. Хәҙерге көндә дуҫым Вилорий Башҡортостанда йәшәй һәм эшләй. Ул ваҡытта мин көндәлек алып бара инем. Шундағы бер яҙманы тәҡдим итәм.
3 март 1989 йыл. Яныбай ағай Хамматов менән “Аҡ тирмә”лә осраштым. Татарҙар, әгәр ҙә татар-башҡорт полктары Парижға барып етте, тип яҙһаң, Туҡай премияһы бирәбеҙ, тип әйттеләр, ти. Самат Шакиров тигән әҙиптәре бигерәк тә ныҡ дәғүәләшкән. Сыуаштарҙан бер батальон ғына Наполеонға ҡаршы походта ҡатнашҡан һәм улар һәр бер һуғышсының исемен музейҙарында яҙып элеп ҡуйғандар, ә беҙҙә 28 полктың хатта полк командирҙарының исемлеге юҡ, билдәһеҙ.
Француз, немец рәссамдары башҡорттар Берлинда ҡатын-ҡыҙҙар, балалар араһында тигән картиналар яҙғандар. Ләкин ул беҙгә билдәһеҙ. “Репродукцияларҙы йыйырға кәрәк”, – тине Яныбай ағай.
Яңыраҡ, 2020 йылдың март айында, республикабыҙҙың Башлығы Р. Ф. Хәбиров тырышлығы һөҙөмтәһендә халҡыбыҙҙың арҙаҡлы улы, ҡаһарманы генерал Шайморатов Рәсәй Геройы исеменә лайыҡ булды. Башҡортостан Республикаһында уның исемендә орден булдырылды. Киләсәктә, Аллаһы Тәғәлә насип итһә, республикала Башҡортостан ҡаһармандарына арналған музей булыр тип ышанам. Унда Алдар Иҫәкәевтән алып Шакирйән Мөхәмәтйәновҡа ҡәҙәр күргәҙмәләр залы булыр. Был изге эште башҡорт халҡы йәмәғәтселегенең башлап ебәреүе зарур.
Әлбиттә, “Аҡ тирмә”нең халыҡтың үҙаңын уятыуҙа роле иҫ киткес ҙур булды. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, совет заманында башҡорт зыялыларының ғына түгел, ғөмүмән, совет интеллигенцияһының аңында (подсознание) Сталин осорондағы репрессиялар Хрущев, Брежнев заманында Р. Ғарипов кеүек милли рухлы шағирҙарҙы урындағы партия әһелдәре тарафынан эҙәрләү, Ш. Бабичтың китаптарын баҫтырып сығармау, йәшереп тотоу, Солженицынды илдән ҡыуып сығарыу, академик Сахаровты Горький ҡалаһында һаҡ аҫтында тотоу һөҙөмтәләрендә халыҡта ҡурҡыу тойғоһо көслө ине. Шуға күрә, “Аҡ тирмә”лә берәү ҙә ойошоп, халыҡ мәнфәғәттәре өсөн көрәш башлауҙы баҙнатсылыҡ итмәне. 1989 йылдың 26 май йома көндө яҡташым Әбйәлил егете, ул ваҡытта фән кандидаты, Шишмә районы ауыл хужалығы тәжрибә институтында эшләгән, хәҙерге көндә фән докторы, профессор Ҡадир Мәғәфуров менән бергә һөйләшеп, “Аҡ тирмә”лә сәхнәгә сығып, Башҡортостанға союздаш республика статусы өсөн ҡултамғалар йыйыу өсөн комитет ойошторорға тәҡдим иттек. Халыҡ беҙҙе алҡыштарға күмеп хупланы һәм шунда уҡ Комитеттың рәйесе итеп мине, ә Ҡадирҙы минең урынбаҫар итеп һайлап та ҡуйҙылар. Миңә “Аҡ тирмә” Лондондағы азатлыҡ майҙаны “Гайд-парк” түгел икәне, ундағы һәр бер кешенең сығышы Дәүләт именлеге комитеты (КГБ – ДИК) хеҙмәткәрҙәре тарафынан магнитофонға яҙылып барыуы көн асыҡ ине. Беҙҙең был сығыш беҙҙең яҙмыш өсөн эҙһеҙ үтмәйәсәген белә инем.
Ысынлап та, бер-ике көн дә үтмәне, дүшәмбе көндө, 29 май, “ҡара Волга”ла, мин йәшәгән дөйөм ятаҡҡа, рәсми һөйләшеү өсөн, ике ДИК хеҙмәткәре килеп, рәсми бинаға алып барҙылар. Аллаға шөкөр, заманалар үҙгәрҙе, “автозак” автомобиле халыҡ араһында әйтелеп йөрөтөлгән “черный ворон” түгел, тигән уйҙар урғылдылар.
“Ҡултамғалар йыйыу сәйәси хәрәкәт башлауҙы аңлата”, – тип әйттеләр һәм был эште ҡәтғи рәүештә туҡтатыуҙы талап иттеләр. “НКВД бөтһә лә, КГБ бар, үҙеңде “под монастырь подводишь”, – тип киҫәтергә маташтылар. Мин уларға: “Юрист булараҡ, закон нигеҙендә эшмәкәрлек алып барам һәм башлаған эште туҡтатмаясаҡбыҙ”, – тип яуап бирҙем. “Эштәрегеҙҙә уңыштар теләйем!” – тип ҡулдарын ҡыҫып ҡуҙғалғас, минең әңгәмәселәр: “Һин беҙҙе тыңламағас, беҙҙә ниндәй уңыш булһын инде”, – тип үпкә белдереп ҡалдылар һәм БДУ-ның ректорына еткереп, мине (ул заманда мин юридик факультетта уҡыта инем) “тура юлға” һалыуҙы һорағандар. Халҡыбыҙҙың арҙаҡлы улы академик Рәғиб ағай Ғимаев минең позицияларҙың ныҡлығын бер нисә һорау менән асыҡланы ла, хоҡуҡи юҫыҡтан тайпылмауымды белгәс, минән башҡорт сәйәси хәрәкәтен туплаған ойошманы төҙөүҙә ниндәй ҡаршылыҡтар, ауырлыҡтар булыуын һорашып: “Бирешмә уларға, үҙеңдекен эшлә!” – тип фатихаһын бирҙе. Оло шәхес, ғалим булараҡ Рәғиб ағай Башҡортостандың киләсәге уның хоҡуҡи статусына бәйле икәнен аңлай ине.
1991 йыл мин Юғары Советҡа комитет рәйесе булып һайланғас, унда депутат булараҡ йәмәғәт башланғысында минең урынбаҫар булып эшләне. Суверенитет тураһында Декларация (яңы Конституция), фән, мәҙәниәт, мәғрифәт, матбуғат, милләт-ара мөнәсәбәттәрҙе көйләгән закондар ҡабул иткәндә, бик әүҙем ҡатнашты. Аҡыллы кәңәштәре менән миңә терәк булып торҙо.
Әлбиттә, ДИК – КГБ хеҙмәткәрҙәре менән булған әңгәмәнән һуң мин тағы ла сәмләнеп, үҙемдең алдыма ҡуйған маҡсатты ғәмәлгә ашырыу өсөн көнө-төнө, алһыҙ-ялһыҙ эшләнем тиһәм дә, шаштырыу түгел.
Көндәлегемдәге яҙмаларҙа 22 һәм 29 майҙа радио аша 20-шәр минут киске сәғәт 18:40 башҡортса һәм русса тапшырыуҙар, 4 июнь – телевидениела бер үҙем 33 минут, 30 июнь – Александр Аринин, Василий Бабенко һәм күренекле ғалим, тарихсы Рәил Кузеев менән бер сәғәт шул уҡ темаға һөйләшеүҙәр алып барыу тураһында яҙылған.
Беҙҙең өсөн иң мөһим, иң ауыр мәсьәлә – союздаш республика статусы өсөн көрәште тик башҡорт халҡының милли хәрәкәте генә түгел, ә Башҡортостан халыҡтарының дөйөм хәрәкәтенә әйләндереү бурысы. Был турала рус телендә сыҡҡан гәзиттәрҙә аңлатыу эше алып барыу зарур ине. Ләкин “Советская Башкирия” гәзите редакторы беҙҙең мәҡәләләрҙе баҫыу ғына түгел, ишетергә лә теләмәне. Был йәһәттән ул заманда Салауат Килдин етәкселек иткән радио-телевидение комитеты бик йылдам эш итте. Башҡорт һәм рус телдәрендә беҙҙең менән әңгәмәләрҙе эфир аша халыҡҡа еткерә башланы. Үҙемдең исемгә радио тыңлаусыларҙан беҙҙең хәрәкәтте хуплаған бик күп хаттар алдым. Шул уҡ ваҡытта радио, телевидение аша рус һәм башҡорт телдәрендә республиканың статусын үҙгәртеү тураһында сығыштар яһай башланым. Тәүге сығыштан уҡ миңә республика халҡынан бик күп хаттар килде. Унда улар үҙҙәренең ыңғай фекерен белдереп яҙҙылар, үҙемә ҡарата терәк-таяныс һиҙҙем.