Беренсе уҡытыусы Повесть (беренсе өлөш) Сыңғыҙ АЙТМАТОВ

Тәҙрәләрҙе шар асып ҡуям. Бүлмәгә саф һауа ағымы инеп тула. Тарала барған күкһел ҡараңғылыҡ үтә буласаҡ картинамдың айырым күренештәренә, өлөштәренә текәлеп ҡарайым. Улар бер өйөм, сөнки бөтәһен дә өр-яңынан, ҡат-ҡат эшләргә тура килде. Ләкин хәҙергә тулы бер картина хаҡында фекер йөрөтөү иртәрәктер тием. Мин иң мөһимен – бына ошо йәйге таң кеүек, һаман асыҡлана барған, ишетелер-ишетелмәҫ моң булып күңелгә һеңә торған тойғоно тапмағанмын әле. Уйҙарға сумып, таңғы тынлыҡта йөрөйөм. Гел шулай ҡабатлана һәм мин картинамдың хәҙергә тик күңелдә тыуған бер уй, хыял ғына икәнлегенә һаман нығыраҡ төшөнә барам.

Тамамланмаған әйбер хаҡында башҡаларға түгел, хатта яҡын дуҫтарға ла алдан һөйләп йөрөү яҡлы түгелмен. Был минең үҙ эшемә үтә яуаплы ҡарауымдан ғына килмәй. Бишектәге бала бишкә төрләнә, тиҙәр бит, уның кем булып үҫерен алдан юрау ҡыйын. Эшләнеп бөтмәгән, яҙылмаған әҫәр тураһында фекер йөрөтөү ҙә шулайыраҡ. Әммә мин был юлы үҙ ҡағиҙәмә хыянат итмәксемен, әле эшләнмәгән картина хаҡындағы фекерҙәрем менән уртаҡлашмаҡсымын.

Мин бүтәнсә булдыра алмайым, сөнки бер үҙемә генә ауырға төшөрөн һиҙәм. Йөрәгемде тетрәткән, ҡәләмгә тотонорға мәжбүр иткән тарих шул хәтле оло булып күҙ алдына баҫа, хатта уны мин бер үҙем генә айҡап-байҡап сыға алмам кеүек тойола. Был тарихты һеҙгә шул көйө генә еткереп булмаҫ, мөлдөрәмә тулы табаҡты сайпылдырып ҡуйырмын, тип ҡурҡам. Теләгем шул: кешеләр миңә үҙ кәңәштәре менән ярҙам итһендәр, нисегерәк эшләргә өйрәтһендәр ине. Һис юғында уйҙары менән булһа ла минең янға – рәссам өҫтәле эргәһенә баҫһындар, бергә-бергә янып-көйһөндәр ине.

Йөрәктәрегеҙҙең ҡайнарлығын йәлләмәгеҙ, яҡыныраҡ килегеҙ, һеҙгә мин был тарихты һөйләп бирергә бурыслымын.

***

Беҙҙең Күркүреү ауылы тауҙар түбәнендәге киң ҡалҡыулыҡҡа урынлашҡан. Төрлө тарлауыҡтар буйлап ағып төшкән ярһыу тау йылғалары бер-береһенә бына ошо ерҙәрҙә килеп ҡушылалар. Ауылдан түбәнерәк Һары үҙән, киң ҡаҙаҡ далаһы йәйелеп китә. Дала, барып-барып, Ҡаратау армыттары менән сикләнә. Алыҫта, йәнә, ҡара еп кеүек һуҙылып, тиигеҙлек аша көнбайышҡа – офоҡ аръяғына китеп юғалған тимер юл да күренә.

Ә ауыл эргәһендәге түң башында ике ҙур тирәк үҫеп ултыра. Уларҙы мин иҫ белгәндән бирле хәтерләйем. Беҙҙең ауылға ҡайһы яҡтан ғына килмә, иң элек ошо ике тирәкте абайлайһың. Улар, тауҙағы маяҡтар кеүек, әллә ҡайҙан күренеп ултыралар. Белмәйем, быны нисек аңлатырға: әллә бала саҡ хәтирәләре күңелгә айырыуса ҡәҙерлеләрме, әллә рәссамлыҡ һөнәрем шулайыраҡмы, мин һәр ваҡыт, поездан төшөп, дала аша үҙебеҙҙең ауылға ҡайтҡанда, иң тәүҙә алыҫтан уҡ үҙем өсөн ғәзиз булған шул тирәктәргә күҙ ташлайым.

Нисек кенә бейек, булмаһындар, уларҙы шундай йыраҡлыҡтан ҡапыл ғына күреү мөмкинме ни? Ләкин мин уларҙы күргән кеүек тоя иңем.

Үҙебеҙҙең Күркүреүгә алыҫ ерҙәрҙән нисә тапҡыр ҡайтырға тура килмәһен, һәр ваҡыт мин үҙәк өҙгөс һағыныу менән: “Игеҙәк тирәктәрҙе ҡасан күрәм инде? Ауылға тиҙерәк ҡайтып етәһе ине лә тиҙерәк түң өҫтөндәге тирәктәр янына барып, шул ағастар төбөндә ултырып, туйғансы, танһыҡ ҡанғансы япраҡтар шауын тыңлайһы ине”, – тип ашыға торғайным.

Беҙҙең ауылда төрлө ағастар үҫә. Ләкин был ике тирәк үҙҙәре бер башҡа: уларҙың үҙҙәренә генә хас теле бар, үҙҙәренә генә хас моңло күңеле бар. Бында ҡасан ғына килмә, көндөҙмө, төндәме, уларҙың ботаҡтары бәүелеп, япраҡтары туҡтауһыҙ төрлө көйгә шаулап тора. Ҡайһы саҡ был шау тыныс ҡына һәлмәк тулҡындың ҡомло ярға бәрелеүен хәтерләтә, йә ул ботаҡтар буйлап, гүйә, ашҡыныулы, ҡайнар бышылдау өндәренең йүгереп үтеүенә оҡшай, йәки тирәктәр, ҡапыл әҙ генә ваҡыт тынып торғандан һуң, икеһе бер юлы кемделер бик һағынып, шаулы япраҡтары менән, ныҡ көрһөнөп ҡуйғандай булалар. Ә ҡойон күтәреп, йәшенле ямғыр килгән саҡта, ул ботаҡтарҙы һындырып, япраҡтарҙы өҙгәләгән саҡта, тирәктәр үтә ныҡ бәүелеп, ҡоторонған ялҡын һымаҡ шаулайҙар.

Һуңынан, күп йылдар үткәс, мин был ике тирәктең серенә төшөндөм. Улар бит бөтә елдәр өсөн дә асыҡ булған ҡалҡыулыҡ өҫтөндә үҫеп ултыралар, беленер-беленмәҫ һауа ағымына ла һәр япраҡ шауы менән яуап бирәләр.

Ләкин был ябай хәҡиҡәтте асыу мине бер ҙә бойоҡлоҡка төшөрмәне, күңелемдә ошо көнгә ҡәҙәр һаҡланған сабыйлыҡ хистәренән, сабыйҙарса тәьҫирләнеүҙәренән мәхрүм итмәне. Эйе, миңә ошо көнгә тиклем түң өҫтөндәге был тирәктәр ғәжәйеп тә, йәнле лә кеүек тойолалар. Унда, шул тирәктәр эргәһендә, серле бер йәшел быяла киҫәге төҫлө, минең бала сағым тороп ҡалған…

Уҡыуҙар тамамланып, йәйге, каникул башланыр алдынан беҙ, малайҙар, бында ҡош оялаларын туҙҙырырға йүгерешеп килә торғайныҡ. Был түбәгә һәр ваҡыт шаулашып, ҡысҡырыша-һыҙғырыша килеп менгән һайын, беҙҙе тирәктәр, тирә-яҡҡа бәүелеп, әйтерһең дә, үҙҙәренең һалҡынса күләгәләре, япраҡтарының ҡолаҡҡа яғышлы шауы менән ҡотлап ҡаршы алалар ине. Ә беҙ, ялан аяҡ, йыртыҡ ыштанлы малайҙар, бер-беребеҙҙең яурынына баҫып, тирәктәргә үрмәләп менә лә ундағы ҡоштар көтөүен өркөтә инек. Ҡоштар өҫтөбөҙҙә генә ҡысҡырыша-ҡысҡырыша осалар. Ләкин беҙгә был ғына аҙ тойола. Кем уҙарҙан һаман юғары үрмәләйбеҙ, һәр кем үҙ ҡыйыулығын, етеҙлеген күрһәтергә тырыша. Беҙгә шул юғарылыҡтан, ҡоштар ғына оса ала торған бейеклектән, әкиәттәге кеүек, донъяның ғәжәйеп яңы киңлектәре асылыр ине.

Беҙҙе ерҙең икһеҙ-сикһеҙ булыуы аптырашта ҡалдыра. Беҙ, һәр беребеҙ бер ботаҡҡа урынлашып, тын да алмайынса ултырабыҙ, ҡош оялары, ҡоштар хаҡында бөтөнләй онотабыҙ. Бығаса беҙ ер йөҙөндә, иң ҙур йорт тип иҫәпләгән колхоздың ат һарайы бынан ғәҙәттәге бәләкәй бер ҡаралты һымаҡ ҡына булып күренә. Ә ауыл аръяғында шымарып бөткән сиҙәм далаһы ята. Ул тоноҡланып барып бөтә. Текәлеп-текәлеп шул зәңгәр алыҫлыҡҡа ҡарайбыҙ, тағы ла бик күп ерҙәрҙең, йылғаларҙың барлығын күрәбеҙ. Йылғалар алыҫ-алыҫта нәҙек кенә көмөш еп һымаҡ күренәләр. Ботаҡтар ҙа һаман шул хәлдә, тын да алмайынса ултырған килеш, беҙ ерҙең сиге шулмы икән, әллә артабан да ошондай уҡ күк, ошондай уҡ болоттар, дала, йылғалр бармы икән, тип уйлай торғайныҡ. Унда ботаҡтар ҙа өнһөҙ ҡалып, елдәрҙең ерҙәгесә булмаған шауын тыңлай инек. Ә япраҡтар елгә берҙәм тауыш бирәләр, беҙгә күренмәгән алыҫ киңлектәрҙәге мауыҡтырғыс серле ерҙәр хаҡында һөйләйҙәр ине.

Мин тирәктәрҙең шаулауын тыңлайым, ә йөрәгем шатлыҡтан да, ҡурҡыуҙан да шашып тибергә тотона. Был өҙлөкһөҙ шау эсендә мин теге алыҫ-алыҫ яҡтарҙы күҙ алдына килтерергә тырышам. Тик мин ул саҡта бер нәмә хаҡында: был ағастарҙы кем ултыртыуы тураһында ғына уйламағанмын. Ул билдәһеҙ кеше ағас үҫентеләрен ергә ултыртҡанда ни хаҡта хыялланған, нимә тиеп әйткән, уларҙы бында, түбә өҫтөндә, ниндәй өмөт менән үҫтергән икән?

Тирәктәр үҫкән был түң башын ни эшләптер “Дүйшөн мәктәбе” тип йөрөтәләр. Хәтеремдә, әгәр кем лә булһа берәү атын эҙләп тапмай йөрөһә, ниндәй ҙә булһа берәй осраусынан: “Эй, һин минең ҡоланы күрмәнеңме?” – тип һораһа, уға йыш ҡына: “Аттарҙы төндә ана тегендә, Дүйшөн мәктәбе яғында, көттөләр. Бар шунда, бәлки, һинең дә атың шундалыр”, – тип яуап бирәләр ине. Өлкәндәрҙән күрмәксе, беҙ ҙә, уйлап тормайынса: “Әйҙәгеҙ, малайҙар, киттек Дүйшөн мәктәбенә, тирәктәр янына, ҡарғаларҙың ояһын туҙҙырырға”, – ти торғайныҡ.

Һөйләүҙәренсә, ҡасандыр ошо түң өҫтөндә мәктәп булған. Беҙгә уның эҙен дә күрергә тура килмәне. Бала саҡта мин, уның урынын белдергән берәй нәмә булһа ла табырға теләп, бер нисә тапҡыр эҙләнеп тә ҡараным, ләкин юҡҡа ғына булды. Шунан һуң миңә буп-буш түңде “Дүйшөн мәктәбе” тип йөрөтөүҙәре ғәжәп тойола башланы. Бер саҡ мин ҡарттарҙан: “Кем һуң ул Дүйшөн?” – тип Һораным. Уларҙың береһе мәғәнәһеҙ генә ҡул һелтәне лә былай тине: “Кем һуң Дүйшөн? Ул әле лә бында йәшәй, сатаң һарыҡтар ырыуынан. Күптәнге хәл инде. Дүйшөн ул саҡта комсомол ине. Түң өҫтөндә кемдеңдер ташландыҡ һарайы бар ине. Ә Дүйшөн унда мәктәп асты, балалар уҡытты. Мәктәп инеме ни ул, тик исеме генә инде шунда. Эх, бик ҡыҙыҡ заман ине шул! Ул саҡта булдыра алған һәр кем үҙенә күрә түрә, үҙенә үҙе түш, үҙенә үҙе баш ине. Дүйшөн дә шундайыраҡ кеше булды. Башына ни килһә, шуны эшләне. Ә хәҙер ул һарайҙың берәй ташын да таба алмаҫһың, тик исеме генә ҡалды...”

Дүйшөндө мин аҙ беләм. Хәтер көҙгөһөндә ул өлкән йәштәге, оҙон кәүҙәле, бөркөттөкө кеүек ялбыр ҡашлы кеше булып кәүҙәләнә. Йорто теге яҡта, йылға аръяғында, икенсе бригада урамыңда ине. Ул ваҡыт, мин ауылда йәшәгән саҡта, Дүйшөн колхоз мирабы, йәғни ер һуғарыусы булып эшләне. Көндәр буйы баҫыуҙан ҡайтып килмәгәндер ул. Һирәк-һаяҡ ҡына беҙҙең урамдан эйәренә ҡуша кәтмән бәйләп, һыбай үтеп киткеләй торғайны. Аты ла, нисектер, үҙенә оҡшап, эре һөйәкле, тыртыҡ аяҡлы ине. Тора-килә Дүйшөн ҡартая. Кешеләрҙең һөйләүҙәренсә, аҙаҡ ул почта ташый башлай. Ләкин былары һүҙ ыңғайында ғына. Эш бына нәмәлә. Ул саҡта мин комсомолецты эштә уңған, һүҙгә оҫта, ауылдағы иң ҡыйыу, кәрәк икән, йыйылышта ла һөйләй, кәрәкһә, ялҡауҙар, ил байлығын туҙҙырыусылар хаҡында газетаға ла яҙа алырлыҡ егет, тип уйлай торғайным. Һаҡал баҫҡан был йыуаш ҡарт ҡасандыр комсомолец булғандыр ҙа, етмәһә, иң ғәжәбе, үҙенең белеме етер-етмәҫ көйө балалар уҡытҡандыр тип күҙ алдына ла килтерә алмай инем. Юҡ, былар һис тә аҡылыма һыйманы. Дөрөҫөн генә әйткәндә, быны мин ауылда йәшәп килгән һанһыҙ әкиәттәрҙең береһелер тип кенә иҫәпләнем. Тик бөтәһе лә икенсерәк булып сыҡты...

Үткән көҙ миңә ауылдан телеграмма килеп төштө. Колхоз яңы мәктәп төҙөгән дә ауылдаштар беҙҙе мәктәпте тантаналы асыу кисәһенә саҡыралар икән. Мин бер ниндәй икеләнеүһеҙ барырға булдым. Ауылыбыҙ өсөн шундай шатлыҡлы көндә өйҙә нисек түҙеп ятмаҡ кәрәк. Хатта бер нисә көн алдан барҙым. Йөрөрмөн, күрермен, яңы һүрәттәр эшләрмен, тип уйланым. Академик Сөләймәнованы ла саҡырғандар икән, уны ла көтәләр. Әйтеүҙәренсә, ул бында бер-ике көн алдан килеп, унан Мәскәүгә китергә тейеш икән.

Был данлыҡлы ҡатындың беҙҙең ауыл кешеһе икәнлеген, бала сағында ук ҡалаға киткәнлеген белә инем инде. Ҡалала йәшәй башлағас, беҙ таныштар булып' киттек. Ул тулы кәүҙәле, шыма итеп тараған сәстәренә сал ҡунған өлкән үк йәштәрҙәге кеше. Хөрмәтле ауылдашыбыҙ университет кафедраһына етәкселек итә, философия фәнен уҡыта, академияла эшләй, йыш ҡына сит илдәргә барып килә. Ҡыҫҡаһы, эше бик күп ине, шуға ла миңә уның менән яҡындан танышырға тура килмәне. Әммә һәр ваҡыт, ҡайҙа ғына осрашһаҡ та, ул ауылыбыҙҙың хәл-әхүәлдәре менән ҡыҙыҡһына, ҡыҫҡаса ғына булһа ла минең эштәремә ҡарата ла үҙ фекерҙәрен әйтмәй ҡалдырмай торғайны. Бер ваҡыт мин уға:

– Алтынай Сөләймәновна, һеҙгә ауылға ҡунаҡҡа ҡайтып, яҡташтарығыҙ менән осрашыу һәйбәт булыр ине. Һеҙҙе унда һәммәһе лә беләләр, һеҙҙең менән ғорурланалар. Тик үҙегеҙҙе күберәк ишетеп кенә беләләр. Йыш ҡына: “Яҡташыбыҙ, күренекле ғалимәбеҙ, күрәһең, беҙҙән ситләшәлер, үҙенең тыуған ауылына ҡайтыр юлын онотҡандыр”, – тип тә ҡуялар, – тиеп әйтергә батырсылыҡ иттем.

– Ҡайтып әйләнеү кәрәк ине шул, – тине шул саҡ Алтынай Сөләймәновна, бойоҡ ҡына көлөмһөрәп. – Мин үҙем дә күптән инде Күркүреүҙе ҡайтып күрергә хыялланып йөрөйөм, әллә ҡасандан бирле булғаным юҡ. Дөрөҫ, ауылда минең туғандарым ҡалмаған. Ләкин эш унда ғына тормай бит әле. Һис шикһеҙ барасаҡмын, юғиһә тыуған яҡты бигерәк ныҡ һағынғанмын.

Академик Сөләймәновна ауылға мәктәптәге тантаналы йыйылыш асылыр алдынан ғына килеп төштө. Колхозсылар тәҙрә үтә уның машинаһын күреп ҡалдылар ҙа эркелеп урамға сыҡтылар. Ҡарттары ла, йәштәре лә, таныштары ла, таныш түгелдәре лә – һәммәһе лә уның менән күрешергә теләй. Моғайын, Алтынай Сөләймәновна бындай осрашыуҙы көтмәгәндер. Мин уны хатта бер аҙ ҡаушап ҡалғандай тойҙом. Ҡулдарын күкрәгенә ҡуйып, ул кешеләргә баш эйҙе лә үҙен һырып алыусыларҙы, көскә-көскә генә йырып, сәхнәгә – президиумға үтте.

Әлбиттә, Алтынай Сөләймәновна үҙ ғүмерендә тантаналы йыйылыштарҙа аҙ булмағандыр, уны һәр ваҡытта шатлыҡ, хөрмәт менән ҡаршы алғандарҙыр. Ләкин бында, ғәҙәттәге ауыл мәктәбендә, яҡташтарының ысын күңелдән хөрмәтләп ҡаршы алыуҙары уны сикһеҙ ныҡ тулҡындырҙы. Ул күҙендәге йәштәрен күрһәтмәҫкә.тырыша ине.

Тантана тамамланғас, пионерҙар ҡәҙерле ҡунаҡҡа ҡыҙыл галстук таҡтылар, сәскәләр бәйләме бүләк иттеләр, яңы мәктәптең дан китабын унан астырҙылар. Шунан һуң мәктәптең үҙешмәкәр түңәрәге концерт күрһәтте. Ул бик матур, күңелле булды. Концерттан һуң мәктәп директоры беҙҙе, йәғни ҡунаҡтарҙы, уҡытыусыларҙы, колхоз активистарын үҙенә саҡырҙы.

Бында ла Алтынай Сөләймәновнаның килеүенә сикһеҙ һөйөндөләр. Уны келәмдәр менән биҙәлгән иң түргә ултырттылар, үҙҙәренең ихтирам итеүҙәрен төрлөсә белдерергә тырыштылар. Бындай осраҡтарҙа була торғанынса, күңелле ине, ҡунаҡтар үҙ-ара бик алсаҡ һөйләшәләр, тост күтәрәләр. Ләкин шул саҡ өйгә бер малай йүгереп килеп инде лә йорт хужаһына бер ҡосаҡ телеграмма бирҙе. Телеграммалар ҡулдан ҡулға күсте. Баҡһаң, мәктәпте элек тамамлап сығыусылар үҙҙәренең ауылдаштарын яңы мәктәп менән ҡотлайҙар икән.

– Ҡара әле, был телеграммаларҙы Дүйшөн ҡарт килтерҙеме? – тип һораны директор.

– Эйе, – тип яуапланы малай. – Бөтә юл буйына атымды ҡыуҙым, йыйылышҡа өлгөрәйем, халыҡ барҙа уҡып ишеттерһендәр тип ашыҡтым, ти. Ҡарт һуңлабыраҡ ҡайтҡан шул, шуға бик борсоу.

– Ниңә ул унда тора, атынан төшһөн, саҡыр бында үҙен.

Малай Дүйшөндө саҡырырға сығып китте. Минең менән эргәләш ултырған Алтынай Сөләймәновна ниңәлер урынынан ҡуҙғалып ҡуйҙы ла, келт итеп ниҙер иҫенә төшкәндәй, минән сәйер генә: “Ниндәй Дүйшөн хаҡында һөйләйҙәр ул?” – тип һорай Һалды.

– Ә, теге, колхоз почтальоны, Алтынай Сөләймәновна, һеҙ ул Дүйшөн ҡартты беләһегеҙме?

Ул аңлайышһыҙ итеп баш һелкте, шунан, урынынан ҡуҙғалырға ғына теләгән сағында, тәҙрә эргәһенән кемдер һыбай үтеп китте. Кире әйләнеп кергән малай хужаға:

– Ағай, мин уға әйтеп ҡараным да, ул инмәне, китте. Хат өләшәһе бар, тип әйтә, – тине.

– Әйҙә, улайһа, өләшә бирһен, уны бер кем дә тотмай. Аҙаҡтан ҡарттар менән бергә ултырыр әле, – тине кемдер, ризаһыҙлыҡ төҫө сығарып.

– Һай, һай! Һеҙ белмәйһегеҙ шул беҙҙең Дүйшөндө! Ул бик ипле кеше. Эшен үтәмәйенсә, бер ҡайҙа ла аяҡ баҫмаҫ.

– Дөрөҫ, сәйер кеше ул. Был Украинала булды: ул һуғыштан һуң, госпиталдән сыҡҡас, шунда йәшәргә ҡалды. Ҡайтҡанына күп булһа биш йылдыр. Тыуған тупрағыма ҡайтып үләйем тинем, ти. Ғүмере буйы буйҙаҡ йәшәне инде…

– Ә шулай ҙа инергә кәрәк ине уға... Йә, ярай инде. – Хужа шул һүҙҙәрҙе әйтеп, ҡул һелтәне.

– Ағай-эне, әгәр хәтерегеҙҙә ҡалһа, беҙ бит Дүйшөн мәктәбендә уҡығайныҡ түгелме? – Ауылдың хөрмәтле кешеләренең береһе шул һүҙҙәр менән бокал күтәрҙе. – Ә үҙе, моғайын, алфавиттың бөтә хәрефтәрен дә белмәгәндер әле. – Һөйләүсе был ваҡытта күҙен йомоп, башын сайҡаны. Уның бөтә ҡиәфәте ғәжәпләнеүҙе лә, мыҫҡыл итеп көйөүҙе лә аңлата ине.

– Һуң, ысынлап та, шулай булды бит, – тине бер нисә тауыш бер юлы.

Күмәкләп көлөштөләр.

– Шулай булмай ни! Ул саҡта Дүйшөн нимәләр генә уйлап сығармай торғайны. Ә беҙ уны ысынлап та уҡытыусы тип һанай инек.

Тауыш бер аҙ баҫыла төшкәс, баяғы бокал күтәргән кеше дауам итте:

– Эйе, хәҙер беҙҙең күҙгә күренеп үҫкән кешеләребеҙ бар. Академик Алтынай бөтә илгә билдәле. Беҙҙең барыбыҙ ҙа тиерлек урта мәғлүмәткә эйә, ә байтаҡтарыбыҙ юғары белемле. Бөгөн беҙ ауылда яңы урта мәктәп асып ебәрҙек. Был үҙе генә лә тормоштоң нисек ныҡ үҙгәргәнлеге хаҡында һөйләй. Йә, әйҙәгеҙ, ауылдаштар, киләсәктә лә Күркүреү егеттәре, Күркүреү ҡыҙҙары үҙ замандарының алдынғы кешеләре булһындар өсөн эсәйек!

Бөтәһе лә тосты берҙәм күтәрҙе. Тик Алтынай Сөләймәновна ғына, ниңәлер бик ныҡ оялып, ҡыҙарҙы, бокалдағы эсемлекте исем өсөн бер-ике генә йотоп ултыртты. Ләкин байрамса, кәйефле кешеләр, һүҙгә мауығып, уның был кисерешенә иғтибар итмәнеләр.

Алтынай Сөләймәновна бер нисә мәртәбә сәғәтенә ҡарап ҡуйҙы. Ҡунаҡтар урамға сыҡҡас, мин уның яңғыҙ бер яҡ ситкә, арыҡ янына баҫып, түң өҫтөндәге шаулы тирәктәргә текләп ҡарап торғанлығын абайланым. Ҡояш икһеҙ-сикһеҙ дала аръяғына барып байығайны. Уның һаман тоноҡлана барған нурҙары тирәк баштарын ҡуйы ҡыҙыл төҫкә мансығайны.

Мин Алтынай Сөләймәновнаның янына килдем.

– Хәҙер улар япраҡ ҡоялар. Их, һеҙ был тирәктәрҙе яҙ күрһәгеҙ ине, – тинем мин уға.

– Мин дә шул хаҡта уйлайым, – тине, көрһөнөп, Алтынай Сөләймәновна. Бер аҙ тынып торғас, үҙ алдына һөйләнгәндәй, өҫтәп ҡуйҙы: – Эйе, һәр тереклектең үҙ яҙы, үҙ көҙө була шул.

Уның ҡартая барған, бигерәк тә күҙҙәре тирәһендәге бик күп ваҡ йыйырсыҡлы йөҙөндә бойоғоу күренде. Ул тирәктәргә нисектер ҡатын-ҡыҙҙарға ғына хас күҙ менән, моңһоу ҡараны. Әйтерһең дә, шул саҡ минең алдымда академик Сөләймәнова түгел, ә шатлығы ла, ҡайғыһы ла асыҡтан-асыҡ булған бер ҡатлы ябай ҡырғыҙ ҡатыны баҫып тора ине. Был ҡатын, ғалимә, моғайын, үҙенең, беҙҙә йырланғанса, иң бейек тау башынан һөрәнләп тә, кир ҡайтарып булмай торған йәшлеген хәтергә төшөргәндер. Тирәктәргә ҡарап, ул ниҙер әйтергә теләне, тик аҙаҡ, кире уйлап ахры, ҡапыл ҡулындағы күҙлеген кейҙе.

– Мәскәү поезы бынан ун берҙә үтә шикелле?

– Эйе, төнгө ун берҙә.

– Тимәк, миңә йыйынырға ваҡыт.

– Нисек инде улай ҡапыл. Алтынай Сөләймәновна? Һеҙ бит бында бер нисә көн булырға вәғәҙә иткәйнегеҙ. Халыҡ һеҙҙе ебәрмәҫ бит.

– Юҡ, минең кисектергеһеҙ эштәрем бар. Мин хәҙер үк китергә тейешмен.

Ауылдаштары ҡалай ғына күндерергә тырышмаһындар, нимә тип кенә үпкәләмәһендәр, барыбер Алтынай Сөләймәновна үҙ һүҙен ҡуйманы.

Ҡараңғы ла төшә башланы. Үпкәләгән ауылдаштары, икенсе юлы тотош бер аҙнаға, хатта унан да күберәккә килермен, тигән һүҙен алғас ҡына уны машинаһына ултырттылар. Мин Алтынай Сөләймәновнаны станцияға тиклем оҙата киттем.

Алтынай Сөләймәновна ниңә былай ҡапыл ҡабаланып сығып китте һуң? Етмәһә, бындай көндә уның ауылдаштарын үпкәләтеүе миңә нисектер урынһыҙ тойолдо. Юлда килгәндә бер нисә тапҡыр шул хаҡта һорарға тип уҡталдым, ләкин ҡыйманым. Тейешһеҙ һүҙ әйтеүҙән ҡурҡып түгел. Мин уның барыбер бер нәмә лә әйтмәйәсәген һиҙҙем. Ул бөтә юл буйына өндәшмәй, тәрән уйҙарға сумған хәлдә килде.

Шулай ҙа станцияла мин унан:

– Алтынай Сөләймәновна, һеҙ ниңәлер борсоу күренәһегеҙ. Бәлки, һеҙҙе үпкәләткәндәрҙер? – тип һораным.

– Юҡ, ҡайҙа ул! Улай уйларға нисек батырсылыҡ итәһегеҙ! Мин кемгә үпкәләйем ти? Үҙемә үҙемме? Эйе, үҙемә үҙем үпкәләй ала инем...

Алтынай Сөләймәновна шулай китеп барҙы. Мин, ҡалаға ҡайтҡас, бер нисә көндән һуң унан көтмәгәндә генә хат алдым. Алтынай Сөләймәновна Мәскәүҙә үҙе уйлағандан күберәк ваҡытҡа туҡталасағы тураһында хәбәр иткән, артабан былай тип өҫтәгән:

“Мөһим, кисектергеһеҙ эштәрем күп булыуға ҡарамай, мин һеҙгә хат яҙмаҡсы булдым. Әгәр яҙғандарым һеҙгә ҡыҙыҡлы тойолһа, минең һөйләгәндәремдең бөтәһен дә яҡшыраҡ белһендәр өсөн, уны нисегерәк файҙаланыу хаҡында уйлап ҡарауығыҙҙы үтенәм. Минеңсә, был беҙҙең яҡташтарыбыҙ өсөн генә түгел, ә бөтә кешеләр, бигерәк тә йәштәр өсөн кәрәк. Күп уйлағандан һуң, мин ошо фекергә килдем. Был минең кешеләр алдындағы васыятым. Мин үҙемдең бурысымды үтәргә тейешмен. Был турала ни тиклем күберәк кешеләр белһә, мине намыҫым шул ҡәҙәр аҙыраҡ борсор. Мине уңайһыҙ хәлдә ҡалдырырмын тип ҡурҡмағыҙ. Бер нәмәһен дә йәшермәгеҙ...”

Бер нисә көн буйы мин уның ошо хаты менән әҫәрләнеп йөрөнөм. Ахыр килеп, барыһын да Алтынай Сөләймәновнаның үҙ исеменән һөйләп биреүҙән дә яҡшырағын тапманым.

Фото: a-avtopartsshop.ru

Дауамы бар.