Йырланмаған йырым һин Повесть (11) Венер ИСХАҠОВ

Өфөнөң Ленин урамы һәр ваҡыттағыса гөжләп тора. Баш ҡаланың был урамына ғашиҡ булмаған,  уны  һағынып килмәгән кеше бармы икән? Бында  йәшлек тантана итә. Ошонда килеп сыҡһаң, кәйеф үҙенән-үҙе күтәрелә, йәшлегеңә ҡайтҡандай булаһың. Мотлаҡ  берәй артисты, яҙыусыны  осратыуыңды көт тә тор. Бер нисә көн  элек кенә ҡояш йәйге кеүек ҡыҙҙырһа, бөгөн ҡалаға көҙ килгән.  Ағастарҙың япраҡтары төрлө төҫтәр менән күҙҙе ҡыуандыра. Аяҡ аҫтына, тәңкә-тәңкә япраҡтарҙан, әйтерһең, келәм йәйелгән.

Сәлимә   эштән сыҡты ла  көҙгө хозурлыҡҡа һоҡлана-һоҡлана  әкрен генә Ленин урамынан атланы. Музыка мәктәбендә балаларға скрипканан уҡыта ул. Һөнәре шул тиклем оҡшай. Күптән түгел бер уҡыусыһы Мәскәүҙә конкурста икенсе урын алып ҡайтты. Уҡыусыһының уңышы өсөн үҙен күптән түгел Мәҙәниәт министрлығының рәхмәт хаты менән бүләкләнеләр. Ҡыҙҙың кәйефе шәп.

 “Тиҙҙән ҡалала театрҙар миҙгелен асыр, концерттар башланыр”,  тип сәнғәт институты эргәһендәге иғландарға күҙ һалды.

“Кемдәр ҡатнаша икән?” Шөһрәтле педагог, йырсы Йәүҙәт Мусиндың юбилей концерты тураһындағы афишаны күргәс, мейеһенән йүгергән иң тәүге уй шул булды. Йырсылар араһында Хәсән Вәлиевтең исем-шәрифен дә уҡығас, йөрәге, әйтерһең, урынынан ҡупты ла, бына-бына атылып сығырҙай булып тибә башланы.  Был йырсыны телевизорҙан тәүге тапҡыр   күреп  ғашиҡ  булған  үҫмер  саҡтағы  хис-тойғолар йәнә солғап ҡалды. Ни эшләптер гел уны үҙенең буласаҡ ире, балаларының атаһы кеүек күрҙе ул. Әлегә тиклем тормошҡа сыҡмауының сәбәбе лә шунда түгелме икән?! Дуҫлашырға теләгән егеттәр ҙә булманы түгел. Анау Ансар һуң! Бер ҡараһаң, килмәгән бер ере лә юҡ һымаҡ. Бына тигән эше лә бар. Тик аҡыл бөтәһен аңлаһа ла, йөрәккә бойороп булмай шул. Әсәһе лә ауылға ҡайтҡан һайын:

 – Ҡыҙым, көнө буйы шул мәктәптән сыға белмәйһең түгелме? Кеше балаларына алданып, яңғыҙ ҡала күрмә. Тиҫтерҙәрен тормошҡа сығып бөттө тиерлек, бер һин генә ҡалдың, – ти.

Эй, ҡыҙыҡ инде ошо өлкәндәр. Кейәүгә сығырға кәрәк, бала табырға кәрәк, тип кенә күңел ятмаған кешегә барып буламы?

– Нимә шул тиклем иҫең китеп ҡарап тораһың? Баянан бирле күҙәтеп торам, мине лә күрмәйһең! – Сәлимәнең уйҙарын бер төркөмдә уҡыған Әнисә бүлдерҙе.

– Бына оҙаҡламай концерт була икән, – тип ҡарап торам. Әнисә лә иғланға күҙ йүгертеп, шаян йылмайҙы:

– Ә-ә-ә-ә, нимәгә донъяһын онотҡан тиһәм! Бына нимә лә икән ғилләһе!  Шунан концертҡа барабыҙмы? – Әнисә Сәлимәнең Хәсәнгә битараф булмауын белә ине. “Йәшлек” гәзите үткәргән конкурста еңеүен, һуңынан үҙен редакция ҡунаҡҡа саҡырыуҙарын әхирәте үҙе  һөйләгәйне. Шул осрашыуҙа бергә төшкән фотоны әле лә ҡәҙерләп һаҡлап йөрөтә.

– Әлбиттә, билет алып ҡуйырға кәрәк.

– Ҡара әле, ҡыҙый, өсөнсө көн Хәсәндең ауылдаш ҡыҙын күргәйнем,  Өфөгә киткән, тисе. Әле уҡытыусыһының концертына әҙерләнәләр икән.

– Китсәле, ысынмы?

– Ысын ти. Кәләше стерва булып сыҡҡан икән. Электән үк ишеткәнем бар ине. Беҙҙең Өфө үҙе бер ҙур ауыл кеүек бит инде. Бахыр Хәсәнде баҫып алған, хәҙер хатта туғандары менән дә аралаштыртмай, ти. Көнләшеп аптырата, ти. Өфөнән дә шуға ҡайтып киткәндәр, ти бит. Хәсән филармонияла эшләгәндә барып, йырсыларҙан көнләшеп, тауыш сығарып йөрөгән, имеш. –  Әнисә  һуңғы яңылыҡтарын теҙҙе теҙҙе лә, унан сәғәтенә ҡарап, – уй, һуңлап  барам,  ҡыҙымды балалар баҡсаһынан алырға кәрәк, – тип хушлашып китеп барҙы. 

Тыныс ҡына килгән Сәлимәнең күңелендә уйҙар өйөрмәһе ҡупты. Ҡасандыр Хәсәнде күңеленә һеңдереп, уға ғашиҡ булып, әле лә уны онота алмауын үҙе лә аңлай алмай. “Ғаиләһе, балаһы бар, ә мин уға һаман ымһынам. Әллә хыяллана башланым инде”, тип үҙен үҙе тәнҡитләне. Ә уйҙар, йүгәнһеҙ ат кеүек, уны тәү күргән йылдарға алып ҡайтты.

Ул  саҡта 9-сы класта ғына уҡып йөрөй ине. Телевизорҙан ниндәйҙер конкурс концерты бара. Шунда тәү күреүҙән үк  бөшкөллө уға ғашиҡ булды. Бер ҡараһаң,  башҡа егеттәрҙән артыҡ бер ере  лә юҡ һымаҡ. Уртаса кәүҙә, аяҡтары хатта бер аҙ кәкре һымаҡ та тойола. Уның иҫ киткес моңо шулай тәьҫир иттеме? Ниңә күңел тик уға тартылғандыр? Сәлимәнең ашы – аш, йоҡоһо  йоҡо түгел, уға арнап шиғыр, нәҫерҙәр ижад итте, күҙ алдына килтереп, портреттарын төшөрҙө. Хатта гәзит, журналдырҙы бары уның өсөн генә көтөп ала башланы. Ала ла иң тәүҙә уның фотоһын, уның хаҡтағы мәҡәләләрҙе киҫеп алып бер папкаға һала.

Хәсән йәшен тиҙлеге менән билдәлелек яулап, йәштәрҙең кумирына әйләнде. Хоҙай Тәғәлә тарафынан бирелгән ҙур талантҡа эйә ине шул ул. Тиҙҙән “Йәшлек” гәзите редакцияһы “Кумирыма хат” тигән ҡыҙыҡлы конкурс иғлан итте. Конкурс шарты буйынса еңеүсегә яратҡан кумиры менән осрашыу  ойошторасаҡтар. Сәлимә лә бөтә күңелен, дәртен ҡушып кумирына арнап шиғыр яҙҙы. Конкурс эштәрен гәзиттә баҫа барҙылар.   Сәлимә лә, минеке ҡасан сығыр икән тип, почта  килгән ваҡыттарҙы йөрәге сығырҙай булып көттө. Әммә шиғыры баҫылманы ла баҫылманы. “Оҡшатмағандар­ҙыр, шуға баҫмағандарҙыр”, тип инде өмөтөн өҙгәндә, бер көндө гәзиттә асып ебәрһә, үҙ күҙҙәренә үҙе ышанмай, ҡыуанысынан:

– Әсәй, һөйөнсө-ө-ө, минең шиғырҙы баҫҡандар! – тип ҡысҡырып ебәрҙе. – Урра-а-а, минең шиғырҙы баҫҡандар!

Бер аҙҙан конкурсҡа йомғаҡ яһап, еңеүселәрҙе яҙҙылар. Улар араһында Сәлимә үҙенең исемен күреп, үҙен бәхеттең етенсе ҡатында тойҙо. Һуңынан редакциянан саҡырыу килгәс, алыҫ районда йәшәһә лә,  әсәһе уны Өфөгә алып китте. Кафела унан башҡа тағы бер нисә йырсы, журналистар бар ине. Унда бик оҙаҡ һөйләшеп торҙолар. Кумиры йырланы, аҙаҡ бергә бейенеләр. Кафенан һуң йырсы Сәлимәне әсәһе менән бергә туғандарының фатирына тиклем оҙатып ҡуйҙы...

...Фатирына ҡайтҡас, Сәлимә шкафынан теге ваҡыттағы папканы сығарҙы, кумирына арнап яҙған шиғырҙарын, нәҫерҙәрен уҡыны. Өфөнән осрашыуҙан ҡайтҡас яҙған иҫтәлегенә күҙ һалды һәм унда: “Кумирым минән мәктәптән һуң ҡайҙа барасағымды, кем булырға теләүемдә һорай. Ә мин уның күҙҙәренә баҡҡанмын да, сикһеҙ даръяға сумғандай, өнһөҙ ҡалғанмын. “Һылыу, киләсәктә ниндәй һөнәр һайларға теләйһең?” тигәс, үҙемә уңайһыҙ булып китте. Ауылға атлап түгел, әйтерһең, осоп ҡайтып индем. Яҙмышыма ошо минуттар өсөн генә булһа ла сикһеҙ рәхмәтлемен!” Сәлимә: “Нимәһе менән күңелемде әсир итте һуң?”  тип тағы ла  кумирының фотоһына баҡты. Ә унан ихлас йылмайып, эскерһеҙ күҙҙәр нур бөркә ине...

ххх

Йәүҙәт Юнир улы әле лә сәнғәт училищеһында эшләй. 70  йәшен тултырған уҡытыусы һаман да йәштәрсә дәрт менән илһамланып студенттарға йыр нескәлектәрен төшөндөрә. Аллаға шөкөр, уҡыусылары уңыштары менән шатландырып тора. Араларында республикала ғына түгел, сит илдәрҙә лә танылыу яулағандары бар, данлыҡлы театрҙарҙа, филармонияларҙа эшләйҙәр Уҡытыусыларын онотмай улар. Юл төшкәндә янына килеп, хәл белешеп, ҡыуаныстары менән уртаҡлашалар.

Юбилейы айҡанлы  баш ҡала халҡына матур тамаша бүләк итеү хыялы булһа ла, нисектер тәүәккәлләмәй йөрөй ине педагог.  Сөнки бының  өсөн ярайһы ғына сығым талап ителә. Әммә был кисә бер көндө үҙенән-үҙе хәл ителде лә ҡуйҙы. Элекке уҡыусылары уны тыуған көнө менән ҡотларға килделәр ҙә:

– Йәүҙәт Юнирович, әйҙә, көҙ көнө  һеҙҙең ижад кисәгеҙҙе үткәрәйек. Барлыҡ сығымдарҙы үҙебеҙ ҡапларбыҙ, – тинеләр.  Педагог был тәҡдимгә ҡыуанып бөтә алманы. 

Байрамға әҙерлек дәррәү башланды. Йәүҙәт Юнировичтың барлыҡ уҡыусыларына хәбәр ебәрелде. Хәсәнде лә табып, тантанаға килеү-килмәүен белештеләр. Әлбиттә, шатланып риза булды ул. Хатта әле һаман үҙен  онотмауҙарынан әйтеп аңлата алмаҫлыҡ ғорурлыҡ тойғоһо кисерҙе.

Өфөгә ҡуҙғалаһы көндө Хәсән тәү тапҡыр ҡалаға барғандай түҙемһеҙләнеп көттө. Тулҡынланды, сәйер бер эске тойғо уны алға әйҙәне, кәйефен күтәрҙе. Шуға ла был көндәрҙә ул үҙен ерҙә атлап түгел, осоп йөрөгәндәй хис итте. Күңеле тыныс:  штрафын түләп бөттө, бесән әҙерләнгән, мәшәҡәте аҙайҙы. Ике көн ҡалғас ҡына  ҡатынына был   хаҡта әйтте:     

– Мине Өфөгә Йәүҙәт Юнировичтың юбилей кисәһенә саҡыралар!

Фәриҙә йығылып китә яҙҙы, йөҙө үҙгәрҙе.

– Өфөгә? Бер үҙеңде? – Ҡабатлап һораны ҡатыны. Бығаса унан башҡа бер нәмәне лә хәл итмәгән иренең ҡапыл шулай тип әйтеүен ысынға алырға теләмәне ул.

– Ышанмаһаң, бына саҡырыу ҡағыҙы! – Хәсән педагогының фотоһы төшөрөлгән ҡағыҙҙы  ҡатынының күҙенә тигәндәй терәне.

– Ә ни эшләп бер үҙеңде генә? Ә мин ҡайҙа?

– Әллә һин дә йырларға уйлайһыңмы? – Хәсән мыҫҡыллы йылмайҙы.

– Барам тиһең дә ул. Ә кемдән рөхсәт һораның? Аҡсаны кем бирер тиң?

Ҡатынының һаман түбән күреп һөйләшеүе Хәсәндең зитына тейҙе. Күҙҙәрендә уҫал осҡондар хасил булды.

–       Һин ниңә минең менән һәр ваҡыт шулай һөйләшәһең? Мин һиңә бала-сағамы? Әҙерәк кенә кешене хөрмәт итергә, һөйләшергә өйрән. – Хәсән бер аҙ туҡталып торҙо. – Етәр, бығаса һинеңсә йәшәнем, бынан һуң улай булмаясаҡ. Бөгөнгө тормошомдоң ошолай килеп сығыуына ла һин генә ғәйепле. Бергә уҡыған иптәштәрем әллә ҡайҙарҙа эшләп йөрөй. Ә мин тот та ауылға ҡайт! Иҫәр! Аҡса, тиһең? Аҡса бар минең. Әллә мине бөтөнләй аҡса тапмаған йүнһеҙ тип уйлайһыңмы? Ошо өй ниндәй аҡсаға һалынған тиһең? Эшләмәһәң, берәү ҙә килтереп тоттормай.

Бығаса иренән бындай ҡәтғи һүҙ ишетеп ғәҙәтләнмәгән Фәриҙә бер килке асҡан ауыҙын да яба алмай торҙо. Унан телгә килде:

–       Өй һалдым, тиһең инде. Һин өй һалғанда, мин ҡайҙа булдым икән, ә?! Ҡара, бөтәһенә лә мин ғәйепле, мин насар.  – Бер аҙҙан ул һулҡылдап илай башланы. – Уф, күрәһеләрем бар икән. Китәм, тиһең, бар, аръяғына кит. Шул әртистәрең менән тағы типтерергә бараһың инде. Беләм  инде мин һеҙҙе, бар белгәнегеҙ ихахай ҙа михахай...

–       Фәриҙә, ул ниндәй холоҡ ул? Ни  эшләп  артистар хаҡында гел насар уйлайһың?

– Мин генә түгел, ана, бөтә халыҡ һөйләй.

Хәсән башҡаса ҡатынын тыңлап торманы,  ҡулын  ғына һелтәне лә, урамға сығып китте.

Дауамы бар.

Альбина Таҡалова һүрәте.