Шәүлә Повесть Хәйҙәр Тапаҡов (1)

Хәйҙәр Тапаҡов

Шәүлә

Повесть 

1

Иртә уянды бөгөн Гөлнур, бигерәк иртә. Тышта көҙгө таң яңы һыҙылып ҡына килә. Урам яҡҡа ҡараған тәҙрәләр аша өй эсенә һүрән генә яҡтылыҡ һарҡа. Яҡтылыҡ та түгел – көҙ һағышына, күк йөҙөн япҡан болоттар бөләңгертлегенә туҡылған шәүлә. Ҡалын таҡта менән икегә бүленгән өйҙөң төпкө яғында тәртипһеҙлек. Ябыуһыҙ өҫтәл өҫтөндә буш араҡы, һыра шешәләренең тоноҡ шәүләләре сыса­йышып төҫмөрләнә. Кисә күршеһе Сания менән ире Фә­ритте Себергә эшкә оҙатыу­ҙы билдәләгәйнеләр шул, эскелек теле менән әйткәндә – “йыуғайнылар”. Ярты төн ауғансы табын артында ҡыялып, һуңғы шешә көмөшкәнең “ғүмерен оҙайтырға тырышып” са­манан артты­рыңҡырап ташлағандар. Бүл­мәләге ҡыр­ҡыу, ауыр еҫтән уртына ҡара һыу эр­ке­л­де. Ау­ы­ҙ­ын усы менән томалап стена яғына бо­ро­лоп шымтайып ятты бер килке, шул арала мейеһен хәүефле уй ҙа сыйып үтте: “Әллә тағы ауырға ҡалдым инде? Етте, кәр­әк­мәй, булғандарын нисек әҙәм итергә әле, былай ҙа ыҙ­­алаталар, йонсоталар...” Урынһыҙ тарһыныуынан, екһенеүенән һиҫкәнеп китеп, кире яҡҡа ҡайыр­ы­л­ды ла ҡарашы менән йоҡлап ятҡ­ан бала­ла­р­ын теүәлләне: ишек төбөндәрәк торған ди­ванда Хәмитйән менән Хәкимйән йоҡлай, ҡаршыһындағы ағас карауатта игеҙәктәр Данис менән Юныс. Тәүге малайҙары менән игеҙәктәр араһындағы йәш айыр­маһы ике йыл ғына, тәүгеләренә биш йәш тула, быларына өс. Эргә­һе­н­дәге тояҡ таҡталары ярым түңәрәк рәүешендә әтмәләнгән бәүелтмәле бәләк­әй көй­мәлә төп­сөгө Сәлимә, өйҙәренең йәме, ҡә­ҙ­ерле йән киҫәге йоҡ­­лай. Уға әле яңы йәш тулып үтте.
Ҡалҡты ла, ҡулдарын терһәкләп таға­нлап, бү­л­мә эсен яңынан күҙҙән үткәрҙе. Тубалға әүерелгән башы зыңҡып ауырта, тирә-яғында күңелһеҙ, йәнде-тәнде баҫҡан бөлә­ңгертлек. Кисәгенән һүндерелмәгән радиоалғыстан гимн тауышы ишетелде. Тимәк, иртәнге ете, тиҙҙән республика яңылыҡтарын тапшыра башлаясаҡ-тар. Аяҡ өҫтө баҫып тыңланырға тейеш гимн кемде данлай икән, ошо шәүләнеме, ҡойтолоҡтомо? Гимн, республиканың һуңғы хәбәрҙәре уға ҡыҙыҡ та, кәрәк тә түгел. Ул күптән инде тор­мош ағ­ышына битараф, донъяуи хәлдәргә ҡул һел­тәгән.
Кирелеп алды ла, юрғанын төҙәтеп ябынып, һуҙылып ятты. Эшкә бараһы түг­ел, ҡай­ҙа шул тиклем ҡабаланырға, өтәләнергә? Уҡытһа, ошо мәлдә һикереп килеп тороп, зыҡ ҡубып йыйы­на ба­ш­л­ар ине. Ана бит, ғәҙәт ҡалған, көндәге ваҡытында уянды. Мәктәптә саҡта йәнендә еңеллек, күтәренкелек йөрөткән икән дә баһа, эшенә ашығып бара, тал­пынып ҡа­йтып ине. Шунан йорт тирәһендәге эштәрен ослай һала ла мәктәптә ойошторолған әҙә­биәт түңәрәге­нә китә, сумкаһында – балаларҙың яҙған шиғырҙары, хикәйәләре, әкиәт­­тәре. Шуларҙы тағы ла бер тапҡыр уй-зиһене аша үткәреп, үҙ алдына йылмая-көлә атлай. Әҙә­биәткә, шиғриәткә ғашиҡ кеше булараҡ уға йәм­әғәт башланғысынан булһа ла ошо бур­ысты йөкмәтеп ҡу­­йғайнылар. Аҡсаламы ни эш? Теләп алып барҙы түңәрәкте, ихласлыҡты тойған уҡыусылар ҙа эркелеп килделәр, теләп шөғөлләнделәр. Күҙгә-башҡа эләгер нәмәләр булмағас, тәбиғәтте маҡтап, тәүге яуған ҡарға, ҡарҙы иретеп морон төрткән умырзаяға һоҡланып шиғырҙар, новелла, нәҫергә тартым һүрәтләмәләр яҙып аҙапланалар, үҙҙәре яҙғанға үҙҙәре ҡыуанған, һоҡланған булалар. Ауылдағы башҡа ғаиләләр ише таңды ки­скә ялғап, көндәлек мәш­әҡәттәр менән шөғөлләнеп, һауыт-һаба шалтырауын күрше­лә­ренә ишеттер­мәҫкә ты­рышып көңгөр-ҡаңғыр итеп ҡәҙимге генә донъя көтөп, һәүетемсә йәшәп яталар ине әле шунда.
Бөтә бәлә Сәлимә тыуғас башланды. Декрет отпускыһын яртыланымы-юҡмы мәктәп директоры үҙенә саҡыртып алды. Уйламаған ерҙә нимәгә кәрәге тейҙе икән тип, ғәжәпләнеберәк барҙы, әлбиттә. Ҡырҡылған түмәрҙәй ҡыҫҡа буйлы, тыңҡыш кәүҙәле Йәүҙәт Ишбулдович Дәүләтбирҙин, ҡырыҫ, төплө  һүҙле, ауыр холоҡло, мыжыҡ кеше, был юлы ла уратып-суратып тормай туранан һал­дырҙы:
– Күреп-ишетеп йөрөй­һөңдөр, бөтә урындарҙа пагаловное сәкрәщение бара. Был бәләнең беҙҙе лә урап үтмәҫе билдәле. Тәүге ҡыҫҡартыуға пенсия йәше тулған уҡыт­ыу­с­ы­­ларҙы индереп, техперсоналдың бер өлөшөн эләктереп ҡотолғайныҡ, был юлы бер нисек тә килеп сыҡмай. Юғарыла, Аллаһы Тәғәләгә күрһәт­кәндәй һуҡ бармағын түшәмгә сә­нсте, тағы өс кешене эштән бушатырға, сәвременный тел менән әйткәндә әптимәлләштерергә тәҡдим итәләр. Шулар иҫәбенә һинең урыныңа ваҡытлы ҡалған ҡыҙыҡайҙы ла индерергә тип кәллигиәлне хәл иттек, ту ес педсәүиттә бергәләп һөйләшеп-кәңә­шләшеп!
Юғалыңҡырап ҡалды башта, ни тип әйтергә лә белмәне, шунан иҫен йыйғас, директорҙың аҡтарын һарғылт төҫ япҡан күҙҙәренә тура ҡарап һораны:
– Минең эш урыным закон нигеҙендә һаҡлана түгелме?
– Эш урыныңды бит үҙең менән декретҡа алып китмәгәнһең, ҡәрендәш, ул бында, шулай түгелме? Һин уҡытҡан фән бөтөнләй бөтөрөлмәй, дәрестәр һаны ҡыҫ­ҡа­ра ғына, ту ес ике ыставка берәүгә ҡалдырыла. Икенсе ыставкала кемдең йөрөгәнлеген беләһең…
– Һеҙҙең хәләл ефетегеҙ.
– Эштә ниндәй яҡынлыҡ, туған-тыумасалыҡ тағы? Мәктәптә ул минең өсөн прас­туй уҡытыусы! Башҡаларға ҡуйған талапты Мәғәмүрә Сәлиховна ла еренә ет­к­ереп үтәргә әбязана, һәм ул шулай эшләй ҙә. Пенсияға етеп килгән, хөрмәт ҡаҙанған, мәғариф алдынғыһы ызначогын йөрөткән уҡытыусының ыставкаһына бер нисек тә ҡағыла алмайым.
– Ставкағамы, әллә ҡатынығыҙғамы?
– Ыставкаға тинем бит!
– Мин декреттан сыҡҡансы Мәғәмүрә Сәлиховна пенсияға китә түгелме?
– Уның урынына институтты тамамлаған йәш белгес килә.
– Ул белгес – һеҙҙең ҡыҙығыҙ, шикелле.
– Што за дапрос, был ниндәй тәрбиәһеҙлек һәм әҙәпһеҙлек, Гөлнур Шамилевна? Нимә эшләргә мин үҙем беләм, шуның өсөн дә ошо урынға райондың мәғариф бүлеге тарафынан назнач­ен! – Сәбәләнеп киткән директор, эргәһендә өйөлгән ҡағыҙҙарҙы бер урындан икенсе урынға шылдырып һа­л­а башланы, шау һөйәктән хасил дерелдәк бармаҡтарына ялған­ған йоҡа усы менән һирәк-һаяҡ таралып һибелгән сусҡа ҡылындай аҡһыл шырт сәс­тәрен ялтасланған пеләш тү­бәһ­енә өйҙө, ыңғайы бер бармаҡтары менән уң яҡ ҡабырға аҫтын ҡармағас кеҫәһенән сығарған уймаҡтай һауыттан төймә дарыу алып ҡапты ла өҫтәлгә ҡуйылған ҡырлы стаканға графиндан һыу сайпылтып йотто. Бауыры ауырта тиҙәр уның, шул сәбәпле бик йыш ҡына район дауаханаһына бара, йылына ике-өс тапҡыр ятып та алғылай.
Ул тыныс ҡиәфәттә ҡалды:
– Ни сәбәптән иң әүәл беҙҙең фән ҡыҫҡара?
– Әпәт бер ҡатлы, мәғәнәһеҙ һәм наивный һорау. Башҡа телдәргә ҡайһылайтып теймәк һәм сәкрәщәт итмәк кәрәк, уҡыусылар бит уларҙан дөйөм дәүләт имтиханы тапшыра. Ситкә сыҡ­һаң да в первую учередь улар­ҙы белеү фарыз, урыҫ һөйләше – тотош Рәсәйҙең дәүләт теле тип иҫәпләнә, инглиздәрҙеке, билдәле, бар донъяны биләгән. Ә көндән-көн бөтә барған беҙҙең телгә нимә генә булһын?! Ауыл, хатта өҫтәп әйтер инем, утар кимәленә ҡалып бара бит ул башҡортлоҡ, ҡалала уның духы ла, еҫе лә юҡ, бик беләһең килһә.
– Һинең ише туң йөрәкле моңһоҙҙар бөтөрә ул телде.
– Ауыҙыңды үлсәп ас, әптимизәцияны мин уйлап сығармағанмын, ул государство кимәлен­дә ҡабул ителгән умный һәм уместный ҡарар, яҡшы йәшәүҙең нигеҙендә иң әүәл һаҡсыллыҡ ята!
– Нимәне һаҡларға кәрәк, аҡсанымы, әллә кадрҙарҙымы?
– Күрәм, ялда ятып артыҡ телдәрләнеп киткәнһең, ҡара уны! – Бармаҡ янаны директор, шунан һалпыш кәүҙәһен килбәтһеҙ ҡалҡытып өҫтәлгә таянды ла уҫал ҡа­рашы менән һөҙҙө. – Юҡ-бар һорауҙарың бар икән, туранан-тура пракарурға мөрәжә­ғәт ит, минең өсөн иң беренсе урында закун һәм юғарынан ебәрелгән күр-һәтмә!
– Миңә ни эшләргә хәҙер?
– Шәхсән, үҙ ҡулдарың менән декреттан һуң эш урыныма дәғүә итмәйем, һәм эшкә сыҡмайым, тигән ғаризаны яҙаһың, һәм беҙ һинең менән килешеп әҙәмсә хушлашабыҙ. Профком менән килешелгән.
Мәктәптә тракторсы булып эшләп йөрөгән ире хаҡында ла бер юлы белешергә итте:
– Ә Фәрит?
– Ул ҡала, әлегә ҡала…
– Ҡала инде, хеҙмәтсе фиғелендә өйөгөҙ тирәһендәге йомоштарҙы үтәргә тотҡасығыҙ.
Уҫал ҡаҙалыуға яуап бирмәне директор, бары ирендәрен мыҫҡыллы салшайтып ҡуйыу менән генә сикләнде.
Ба­рыбер һөйләшергә булды профком етәксеһе менән, дәрестәрҙең бөтөүен, оҙон тәнәфесте көттө, уҡыусыларҙан бушап ҡалған кабинетҡа инде. Уҡытыусы китаптарын, балаларҙың эш дәфтәрҙәрен оло сумкаһына һалып аҙаплана ине.
– Һаумыһығыҙ, Фариза Хисбулловна!
Тегеһе ваҡытһыҙ йөрөгән ҡунаҡтан ҡурҡҡандай күҙҙәрен таҫырайтты:
– Һау-һаумыһығыҙ, Гөлнур Шамилевна… Бик ҡабаланам бит әле. Хәҙер ҡайтып өй тирәһендәге эштәремде бөтөрәм дә хакимиәткә барам, ҡатын-ҡыҙҙар Советының сираттағы ултырышы, унан һуң профсоз мәшәҡәттәре менән яңынан бында… Ә һеҙ ниндәй йомош артынан йөрөйһөгөҙ ваҡытһыҙ?
– Ваҡытһыҙыраҡ булһа ла профком рәйесе булараҡ һеҙгә килдем, Фариза Хисбулловна, башҡа тағы кемгә мөрәжәғәт итәйем тағы?! Директорҙың юридик ҡанундарҙы һанға һуҡмаған ҡарары, һәм һеҙҙең шул ҡарар менән ри­залашыуығыҙҙы бөтөнләй аңлап етмәйем!..
Эштең ай­ышын һүҙһеҙ ҙә төшөнгән рәйес ауыр кәүҙәһен еңел ҡуҙғатып ба­рып иш­е­кте яба һалды ла ҡурҡыулы бышылданы:
– Ипләңкерәп, күрше кабинетта Йәүҙәт Ишбулдычтың ҡат­ыны уҡыта ине… Һуң ҡайһылай ғына итә­йем, төп эшемдә, йәшерен-батырын түгел, ек күремсе хәлендә йөрөйөм, артыҡ һүҙ ыс­­­­ҡындыр – шундуҡ эштән бушатып урамға сығарып ырғытасаҡтар.
– Һуң һеҙ уҡытыусыларҙы һаҡлаусы, уларҙың мәнфәғәтен ҡайғыртыусы ойошманың етәксеһе түгел­ме ни?
– Демократияның, кеше хоҡуҡтарының һаҡланмауын белмәҫкә кисә тыумағанһың, улар бөтәһе лә көндәлек һөйләнгән телмәрҙәрҙә һәм ҡағыҙҙа ғына. Ә профсоюз ойошмаһы –директорҙың мутлыҡтарын йә­шереүсе, законлаштырыусы шаршау ғына. Юғарынан түбәнгә саҡлы шулай эшләнә, шулай икән, бер ни ҡылып та булмай… Һинең йо­­м­ошоңа килгәндә – ризалаш, башҡаса сара юҡ. Йәүҙәт Ишбулдыч барыбер үҙенекен иҫбат итәсәк, сараһыҙлап, мәжбүри әйткәнен эш­ләтәсәк… Бар сыҡ, башҡаса был мәсьәлә менән мөрәжәғәт тә итмә, бәләһенән баш-аяҡ! – Про­ф­ком рәйесе сәбәләнеп ҡулдар­ын болғаны.
Ҡайтты ла ҡыҙыулыҡ менән район хакимиәте башлығына ялыу яҙып почта йә­ш­н­и­генә төшөрҙө. Үҙенең хаҡлығына, ғәҙеллектең тантана итеренә ышана ине ул.
Кискеһен һуҡмыш ҡайтып ингән Фәрит һалҡын һыуға ҡойондо­р­ған­дай хәбәрен һалды:
– Һинең исемдән директорға ғариза яҙып индерҙем.
– Ни­нд­әй ғариза? – Һиҙенһә лә белмәмеш ҡыланып ҡаштарын сөйҙө.
– Үҙ теләгең менән эштән бушатыуҙы һорап яҙған ғариза. – Араҡы-һарымһаҡ еҫе, тәмәке ыҫы аңҡыған ире, ҡырынмаған сикәләрен ыуып иләмһеҙ сытырайҙы. Уның Хоҙай Тәғәлә тарафынан бирелгән һис ҡасан үҙгәрмәҫ битлек-йөҙөндә йылмайыуын, борсолоуын, хафаланыуын йә уйланыуын айырыуы ҡыйын. Хәйер, ул саҡ ҡына булһа ла уйлай беләме икән, тере көйөк?..
– Ни эшләнең һин, Фәрит, яҙмышымды, киләсәгемде емерҙең бит!
– Ниндәй яҙмыш, киләсәк ул тағы, уҡытыусы ла булғанмы һөнәр… Ана, аҡыллылар шәхси эштәрен асып типтереп көн итәләр. Һин дә йүнле эш эшләп, әҙәм рәтле шөғөл табып көн ит, кистәрен күҙҙәрең тишелеп шиғыр яҙғансы, юҡ тигәндә көмөшкә ҡойоп һат, шулайтһаң, көнитмешебеҙгә әҙерәк бер пумыш килер, исмаһам. Араҡы һатып алыуға киткән аҡсаға балаларға тәм-том ҡаптырырбыҙ, минең кәстүмем дә туҙып китте, һиңә ҡиммәтле, теге, ни, синтипундан пәлтә алырбыҙ. – Фәрит ғүмерендә тәүге тапҡыр донъяуи хәстәрҙәргә тотоноп китте лә һарыуын ҡайнатҡан мәсьәләгә ҡәтғи баһаһын да бирҙе: – Ҡыҫыр шиғырҙарҙан тишек-тошоҡ бөтәймәй, уларҙы өҙлөкһөҙ сәйнәү менән тамаҡ туй­м­ай!
– Минең ҡыҙыҡһыныуҙарыма ҡағылма, йәме!
– Һинең шул, бар белгәнең шиғыр яҙыу ҙа, күп ҡасар бейә ише тубырҙатып бала табыу инде!
Ары һүҙ сыбалтҡыһы килмәгәнлектән асыуын эсенә йотто ла сатнатып әйтте:
– Иртәгә үк ғаризаңды кире алам!
– Папробуй, ир һүҙен йығып ми­нән үтеп кенә ҡара, күрмәгәнеңде күрһәтермен!
Аҙна-ун көн үтеүгә, район хакимиәтенән яуап килде. Ләкин уның эстәлеген аҙағына­са төшөнөп бөтмәне: мә­ғариф өлкәһендә генә түгел, башҡа урындарҙа ла оптимәлләшеү тигән кампания бара, һәм был сараның бик тә урынлы һәм кәрәклелегенә, иҡтисади эф­фектына айырым баҫым яһа­л­ған, шул ҡыҫҡартыу һөҙөмтәһендә уҡытыусыларҙың эш ха­ҡы ике тапҡырҙан күберәккә артып китә икән. Был һорауға өҫтәмә яуап алыу өсөн мәғариф бүлегенә мөрәжәғәт итергә тәҡдим ителгән. Хаттың аҙағына хакимиәт баш­л­ығының ҡултамғаһы сыймаҡланған штамп баҫылған, тимәк, хат дөйөм бүлектән дә ары китмәгән.
Туҡталып ҡалырға теләге юҡ ине, шуға шул уҡ кистә ултырып мәғариф на­чальнигына хат яҙҙы. Унан килгән яуап та әллә ни­ндәй закондарҙы, ҡарарҙарҙы теҙеп хи­с­аплап яҙ­ы­лған шыма һәм… бер нәмә хаҡында ла түгел ине.
Тағы ла бер айҙан Фәритте эшенән бушаттылар. Директор: “Ҡатыныңды тыя алмағасың үҙең ғәйепле!” – тип әйтергә лә онотмаған. Ошоға саҡлы даими төшөрөргә, ҡырын һалырға яратҡан ире, иҫерек мәлдәрендә янап ҡуйыу менән генә сикләнһә, был юлы сәсенән һөйрәп йөрөп типкеләне, бит-йө­ҙөн күк-талаҡ иткәнсе туҡманы. Кеше күҙенә күренергә оялып аҙна самаһы өй­ҙән сыға алмай ят­ты, тик ауыл хакимиәтенә ялыу менән барырға баҙнат итмәне. Ошо ҡиәфәттә Хәкимйән­дең алдына баҫһынмы? Ояты ни тора!
Былай ҙа етешһеҙ тормоштары әкренләп кирегә тәгәрәне. Ошоғаса эш менән мәшғүлләнеп үҙен көс­лөк менән булһа ла ты­йып килгән Фәрит бөтөнләй бәйһеҙләнде, дуҫ-иштәренә эйә­реп, то­танаҡтан ысҡынып көнө-төнө эсә башланы. Хәҙер ундай ирҙәр менән ауылдары тулған: ҡай­һылары бисәләренең эш хаҡына ҡарап көн итә, өйләнмәгәндәре ата-әсәһенең елкәһендә, ҡы­­утомшоҡ-яңғыҙаҡтары өңөндә ятҡан айыуҙай бикләнеп, наҡыҫ тапҡанына шөкөр итеп, ҡаты-ҡото тәғәменә мөрхәтһенеп ғүмер һөрә. Эш юҡ шул ауыл­да, элекке совхоз ер йотҡандай юҡҡа сыҡты. Хужаһыҙ һәм ҡарау­сы­һыҙ ҡалған элекке ферма ҡара­л­тыларын, бүлексә келәттәрен, гаражды нисек етте шулай, эшкинерлектәрен алып, серек-сороғон ян-тирәгә ырғытып һү­теп алып бөттөләр. Хәҙер уларҙың күрмәлекһеҙ һөлдәләре бар тирә-йүнде йәмһеҙләп һерәйгән, сәселгән ҡалдыҡтары вайран килеп сәсрәп ята. Ҡасандыр бында райондағы иң ҙур совхоздың алдынғы бүлексәһе булды, тип һөйләһәң, әҙәм ышанмаҫ. Дәүләт милке бер урындан икенсе урынға ҡабалан күскән болоттай юғал­ды. Ә был тут баҫҡан тимер-томор, төҙөлөш ҡалдыҡ­тары – элекке хужалыҡтың бахыр күләгәһе, юҡ, өркөткөс ҡарасҡыһы, биҙрәткес һоро шәүләһе… Ферма һөтөн ташымағас, юлдар ремонтланманы, ташландыҡ хәлгә килде. Таҙартылмағас, бурандарҙан һуң утрауҙағылай бөтөнләй бикләнеп ҡалалар, шуның арҡа­һы­нда ауырлы ҡатын өйҙә, бер ниндәй медицина ярҙамһыҙ бәпәйләп, үҙе иллаллаға тере ҡалып, бәпесен юғалтып ҡазаланып ҡуйҙы, ауыр йәрәхәтле ирҙе күҙ­ҙә­рен йо­м­дороп ярты юлдан кире боролдолар. Йәй көндәре аҙнаһына ике тапҡыр булһа ла автобус йөрөй ине, һуңғы сиктә пассажирҙар юҡлыҡҡа һылтанып, ул рейсты ла яптылар. Хәҙер район үҙәгенә осраҡлы ылау менән, йә йәйәүләп юлланалар.
Бер аҙҙан тото­нор ҡул аҡ­салары бөттө, балалар пос­обиеһына ҡарап тороп ҡалдылар. Йә һаҡлыҡ ке­нәгәһен­дә төйнәнгәндәре ят­май. Нисек тә йәшәргә кәрәк бит, шуға ғаиләлә берен­се­лекте үҙ өҫтөнә алды, ә тупаҫ, тиҫкәре, ялҡау ире – тормош ҡалыбына, йәшәү ағышына тиҙ яраҡлашыусан балсыҡтай бушаҡ һәм һәлкәү. Өҫтәүенә ауыр шөғөлдө, яуаплылыҡты гелән башҡалар өҫтөнә ауҙарырға әҙер һәм әүәҫ, был юлы ла тормош йөгөн ту­л­ыһы менән уның си­бек иң­дәренә һалды. Таныш-то­ношо аша белешеп, яйын яйлап, иренең ризалығын алып, уны бер нисә иптәшенә ҡушып Себергә эшкә оҙатты. Ун­да ла ҙур эш хаҡы түләмәйҙәр хәҙер, шулай ҙа бер аҙ ус яларлыҡ ҡайта, бөтөнләй юҡ ише түгел. Әүәле хөкөм ителгәндәрҙе Себергә, һөргөнгә һөргәндәр, хәҙер аҡса артынан ҡыуып үҙ теләктәре менән шул тарафҡа ағылалар. Ир-аттың күпселеге Себерҙә, бында ҡалғандарын бармаҡ менән генә һанарлыҡ, улары ла йыйын әтрәгәләмдәр. Ир ҡулы теймәгән хужалыҡтар емерелә, атайлы була тороп балалар атайһыҙ үҫә, ҡатын-ҡыҙ етем, ярты тол фиғелендә көн итә. Фәрит ай са­маһы кәсебендә йөрөй ҙә шул саҡлы өйҙә була, арығанлығын яҙа, киләһе вахтаға көс туплай, ял итә, йәнәһе лә. Замана ир­ҙәренең ял итеүе – шешә төбөн текләү бит инде ул, ире лә ауылда сағын тамағын сылатыр нәмә эҙләп әйенселәп үткәрә. Күҙ буяр өсөн булһа ла кәртә-ҡура тирәһенә сығып әйләнһәсе! Эшкә китер ваҡыты етһә, мунса төшөрөп, медпу­нктҡа алып барып система ярҙамында араҡы ағыуын ҡыуҙырып, кеше рә­те­нә килтереп оҙата. Тулы бер айға ҡотола аяҡлы бәләнән, ғаилә бәйнәтенән. Башҡалар ише алыпһатарлыҡҡа тотонорға ине лә иҫәбе: ойотҡолоҡ аҡсаны ҡайҙан тапмаҡ? Әҙәп, намыҫ сиктәрен ашатлап сығыр ныҡ­лыҡ тап­ты үҙендә, оятын, түбән­һенеүен ситкә ҡуйып көм­ө­шкә ҡо­йоу ҡоролма­һы эшләтеп алып, хәҙер шуның фа­йҙаһын күрә. Ауылға эшкә ҡайт­ҡас, йәшереп көмөшкә һатыу­сы тәрбиәсе хаҡында ишетеп аптырағайны, быны баш­ҡа һыймаҫлыҡ, әхлаҡ ҡан­ун­да­ры­на тап килмәҫ ҡылыҡ тип ҡабул иткәйне, шул ҡә­һәрле көндәр үҙенә килде. Тауары тө­шөмлө, аҡ­маһа ла аҙлап тамып көнө-төнө та­быш, килем килтерә. Көмөшкә ҡой­ҙо, әммә уның ҡеүәтен ауыҙ ит­­­еп ҡарау теләге тыуманы, шулай ҙа кемдең арбаһына ултырһаң, шуның йырын йырлайһың бит инде, һуңғы осо­рҙа барыбер әҙ-мәҙләп йотошторғолай башланы, янында ше­шәләш ҡәрҙәшлегендәге ҡой­то кейенгән әхирәт­тәр ҡоро пәйҙә булды. Элек үҙе өс­өн генә тип шиғы­р­ҙар яҙа ине. Уны ла онот­то хәҙер, ташланы. Яҙғандарында яҡтылыҡ, нур, йән­де ел­к­ендер­е­р­лек күтәренкелек, асманға ашыр хыял төҫмөрләнмәй, илһам етешмәй. Бер нисә тапҡыр ижад ҡомарын көҫәп өҫ­тәл артында аҡ ҡағыҙға текә­л­еп ултырып ҡараны ла йүнле шиғыр түг­ел, рифмалы таҡмаҡ та сығара алмағас, лирика исеме менән нарыҡл­а­н­ған дәфтәр­ҙә­р­ен дөрләп янғ­ан ус­аҡҡа ырғытты. Йәл ине үткәндәре менән хуш­лаш­ыу, күҙҙәренә йәш тө­­­­йөлдө, бу­л­м­ы­шы өҙгөләнде. Ши­ғыр­ҙарының күбеһе бе­ренсе һәм һуңғы мөхәббәте Хәкимйәнгә бағышланғайны, эскерһеҙ һөйөү һәм яҡты киләсәк, бәхетле йәшәү, яҡты киләсәк хаҡ­ында ине. Инде ки­­леп ана шул өм­өтөнән дә яҙ­ҙы. Йәшлеген, сафлығын, ҡабатланмаҫ хис-тойғол­арын туплаған яҙмалар­ҙы ялмап йотҡан рәхимһеҙ ялҡынға текәлеп ултыр­ғас, кинәт ынтылып мейес эсенән дәфтәр ҡалдығын тартып сығарҙы ла, ҡулы бешеүҙән уны иҙәнгә ырғытты. Ут эсенән эйәреп сыҡҡан ялҡын босҡаҡҡа ҡалған ҡағыҙ йоратын, иҙәнгә төшкәс үк, ҡара ҡоромға ҡалдырып ялмап ҡуйҙы. Өй эсенә эсе төтөн еҫе тулды. Әсеп һыҙлаған усы менән соландан яңы индерелеп өҫтәл ситендә һерәйгән һалҡын шешәне һәрмәп алып ҡырлы стаканға тулты­р­ғансы көмөшкә ҡойҙо ла төп күтәрә эсеп ебәрҙе. Зәһәр эсемлек үҙ­әк буйын ян­дырып төшөп китте, бер аҙҙан һиллек, күңел тыныслығы алып килде. “Бына бит, тиргәһәләр ҙә, көмөшкә янған ерҙең әрнеүен, күңел үрһәләнеүен баҫты ла ҡуйҙы баһа, тимәк файҙаһы бар!” Эскесенең аҡланыу фәлсәфәһенә бирелеп шулай уйланы ла еңелсә бәүелеп стенаға беркетелгән көҙгө ҡаршыһына барып баҫты. Ун­да сағ­ылған ҡураныс кәүҙәле, йонсоу ҡиәфәтле ҡат­ын-ҡыҙ шәүләһе бер аҙҙан моңһоҙ мөңгөрәп йырлап ебәрҙе:

Хуш инде, мәңгегә хуш инде,
Китә яҙ, китә наҙ – ҡыш инде…

Бала табып аҡса эшләүҙе кәсеп итеп алған ҡатындарға эйәреп икенсегә ау­ы­рға ҡал­ды. Был юлы ла игеҙәктәр тыуҙы. Тимәк, хөкүмәт аҡсаны ла ике тапҡыр күберәк түләйәсәк. Ул аҡсаны ла күрә алманы, хәйерһеҙ. Ҡустыһының йорто нигеҙенәсә янып кит­те, әс­әлек капиталын документ килеш илтте туғандарына, ә улар ауылда буш тор­ған йорт­та­рҙың береһен һатып алып шунда сыҡтылар. Ҡартайған, яңғыҙ ҡалған әсәһе лә шул ҡустыһы ме­нән. Һыуҙан ҡа­лһа ла, ут­тан ҡалмай, тормоштарын бөтәйтеп йәлсеп йәшәп китә алмайҙар һа­ман. Игеҙәктәре тәүгеләренән айырмалы рәүештә сибегерәк, сирләшкәрәк булып тыуҙылар, тик шуныһы күңе­ле­нә тыныслыҡ бирә, уларҙың донъяны ҡа­бул ит­еү­ҙәре ҡәҙимге, аң кимәлдәре теүәл, юғиһә, ишетеп түгел, күреп белә, күрше ауыл­дар­ҙа зиһене таҡыр балалар арт­ҡан­дан-арта бара, ауылдарҙа ғынамы икән әле? Ә бына кескә­йе, үҙе теләп, көтөп тап­ҡан Сәлимәкәйенең ки­ләсәген хәҙер үк төҫмөрләргә мөм­кин: туп һымаҡ һикерергә әҙер теремек, сибәр, Алла бирһә, кил­әсәге матур бул­ыр бәл­ә­кәсенең. Уның йәшәмәгән көндәрен ул йәшәр, һөйөлмәгән көндәрен ул һөйөп-һө­йө­л­өп тулыландырыр, татымаған шатлыҡ-ҡы­уаныстарын ул татып кинәнер. Из­гегә юрай Сәлимәкәйенең алдағыһын, моғайын да, юрауы юшҡа сығыр.
Һиҫкәндереп, ишек шаҡынылар. Көтөп ятты. Ҡәтғи, талапсан ҡағыу тағы ҡабат­л­анды. Торараҡ ҡағыуға ҡаты итеп итек үксәһе менән тибеү өҫтәлде. Китер яйы тойолмай бының. Кем йөрөй икән таң һыҙылыр-һыҙылмаҫтан? Утты ҡабыҙғас, эске күлдәген дебет шәле мен­ән бөркәп, аяҡтарына шипатайын ҡатып соланға сыҡты:
– Кем йөрөй унда? – Кисәге табында көйһөҙ йырҙар аҡырыуҙан тауышы тамам ул­тырғанлыҡтан, ҡарлыҡҡанлыҡтан ғырылдап өндәште.
– Асығыҙ әле! – Келәне ысҡындырыуға, ишек ауыҙында тултырылған тауыҡтай тумалаҡ, билһеҙ йыуан кәүҙәһе ҡыҫҡа аяҡтарға барып ялғанған, ялҡындай ҡыҙыл төҫкә буялған йоҡа сәсле, күрмәлекһеҙ быжыр йөҙлө Кә­р­имә хасил булды.
Ул Хәкимйәндең ҡатыны, хакимиәттә йыйыш­тыр­ыусы булып эшләй, бер юлы йомошсо-саҡырыусы мәшәҡәттәрен дә үтәй. Балалар баҡ­саһында тәр­би­әсе ине, ике-өс йыл элек ошо эшкә күсеп алды. Иренә күҙ-ҡол­аҡ булырға тырышыуылыр, күрәһең. Хәкимйәнде бик ҡыҙ­ғана, һәр аҙымын иҫәп­ләп-ҡарап, һәр ҡылғанын күҙәтеп-аңдып ҡына тора, тиҙәр. Кәримә биҙәү, икәүҙән-икәү генә йәшәп яталар әле шунда, балалар тауышы ишетелмәгәс, өйҙәренең ҡото, аштарының бәрәкәте юҡтыр. Әгәр ул Хәкимйәнгә кейәүгә сыҡһа, уға оҡшаған тос ҡына бер малайҙы, йәнә ҡурсаҡтай ҡыҙҙы тупылдатып табып бирер ине, биллаһи. Ҡа­тын-ҡыҙ һиҙгер бит ул, Кәримә лә уның Хә­кимйәнгә йөрөткән йылы мөнәсәбәтен, йәшерен хистәрен тойомлай, шикелле. Шуға ла һәр ваҡыт бер-бе­реһенә тәкәб­берҙәр, һүҙҙәре лә берекмәй, аралашыуҙары ла ҡоро һәм ҡаты. “Йә, Хәкимйәндең тиңе, яҙмышын бөтөн итерлекме инде ошо тыу, ҡыҫыр, тумалаҡ башы быҫҡыған усаҡтай янған тамуҡ киҫәүе?!”
Эстән генә шулай көйәләнде, ә теле икенсене һораны:
– Йә, тыңлайым, ни йомош?
– Өйөңә инергә мөмкиндер?
– Әгәр рөхсәт итмәһәм?
– Беҙгә, власть кешеләренә, барлыҡ ишектәр ҙә асыҡ! – Кәримә шулай тине лә рөхсәтте лә көтөп тормай хужабикәне бер яҡ­ҡа этәреп, һимеҙ кәүҙәһен эс яҡҡа йүнәлтте.
Инеү менән бәйләнсек тызырайҙы:
– Ниңә өйөң йыйыштырылмаған?
– Нимә, һеҙ ревизормы әллә?
– Ревизор булмаһам да ауыл хакимиәтенән.
– Эйе, ауыл хакимиәтенән икәнегеҙҙе ишетеп беләм. – Өҫтәп, әсе төрттөрҙө. – Һеҙ унда юғары категориялы өлкән йы­йыштырыусы сифатында эшләйһегеҙ, шикелле? Килеүен килгәс, бер юлы өйөбөҙҙө йыйыштырып та ҡайтырһығыҙ, бәлки, ә?
Кәмһетелеүҙән Кәримәнең быжыр бите бурҙаттай ҡыҙарҙы, шулай ҙа асыуын эсенә йотоп эре яуапланы:
– Эйе, йыйыштырыусы, иллә мәгәр һинең һымаҡ эшһеҙ ятмайым. – Уҫал киҫәтте. – Кисә бик һуң ғына Хөснулланың Санияһы һеҙҙең ҡапҡанан төртәңләп сығып ки­лә ине. Иҫерек икәнлеген дә һиҙҙем. Ҡасан бисә-сәсә йыйып эсеүеңде ҡуяһың? Тағы самогон ҡыуып итәк аҫтынан һатҡаныңды ла ишетеп беләбеҙ. Ҡара уны, райондан тикшереүселәр килһә, иң тәүҙә һиңә алып киләм, белеп тор, быларҙы ҡатын-ҡыҙҙар Советы ағзаһы булараҡ әйтәм, һуңынан киҫәтмәне, әйтмәне тип үпкәләмә.
– Миңә кемдең ингәнендә, сыҡҡанында һинең, Совет ағзаһының эше булмаһын, йәме! Тағы, көмөшкә ҡойғанымды, һатҡанымды күреп торҙоңмо һәм тоттоңмо? – Ярһый барыуын тойоп туҡтап ҡалды. Бындай барыш менән барһа, тиҙҙән һөйләшеүҙең ыҙғышҡа барып ялғанырын көт тә тор. Асыуынан быуылып тора биргәс, бышылдап тиерлек һораны. – Ҡабатлап һорайым, ни йомош?
– Башлыҡ саҡырта. Хәҙер үк барып ет, бызмырҙамай етеҙ ҡымғырла!
– Ҡара таң тишегенәнме?
– Һин йоҡо һимерткәс тә, башҡалар йоҡлап ята, тип уйлайһыңмы?
– Ваҡыт тапһам, бәлки, барып та сығырмын. Төшкә ҡарай…
– Кәнишне, тегендә түҙемһеҙләнеп һине генә көтөп ултыралар, ти! Хәҙер үк, срочно тинем бит! Һинең эшең район менән бәйле. – Кәримә шулай тине лә, тирмәндәй йыуан осаһы менән төртөп асҡан ишеген дә ябып тормай, сығып китте.
Көтөлмәгән саҡырыуҙан юғалып ҡалды, шунан ҡабаланып йыйына башланы; комодта соҡоноп кеше араһына сыҡҡанда ғына ҡулланған матур күлдәген табып үтекләп кейҙе, тырпайған сәстәрен еүешләп тарап рәткә килтерҙе, крем урынына биттәренә һыйыр еленен майлау өсөн тотонған вазелинды яғып, еңелсә массаж яһап алды, әммә маңлайын иртә сыймаҡлай башлаған һырҙар юйылманы ла яҙылманы ла. Ваҡ йыйырсыҡтар күҙ төптәрендә, ауыҙы сит­тәрендә лә ап-асыҡ булып беленә башлаған, ошоғаса битарафлыҡҡа ғарҡ йөрөгәнлектән шул етешһеҙлектәренә лә иғтибар итмәгән. Ваҡ-төйәк әйбер­ҙәр һалынған бәләкәй ҡумтала со-ҡоноп тотонорлоғо ҡалмаған помаданы табып алып, төпсөк соҡорондағы барлы-юҡлы буя­ҡты шырпы бөртөгөнә эләктереп сығарып ирендәрен ҡыҙартты. Әҙер­ләнеп бөткәс, көҙгөгә һи­рпелде. Ҡәнәғәт ҡалды, ни тиһәң дә, уның эскелеккә бирешеп тау­шал­ған йөҙө ҡайһылыр кимәлдә ирәмһегәйне, күлдәге лә тотош ҡиәфәтен йәмләй. “Хәкимйән иртә менән ни­ш­ләп саҡыртырға итте икән? Әллә берәй яҡшы хәбәре бармы? Етте оҙаҡ ял иттең, мәк­т­әпкә бар тиһә?” Бик теләп сығыр танһыҡ эшенә, ауылдың теге осо­н­да йәшәгән ҡәйнәһенә кескәйҙәрен ҡарап торорға ҡушыр, әҙерәк эшләп ал­ғас, игеҙәктәрҙе балалар баҡсаһы­на ур­ын­лаштырырға мөмкин, ә Сәлимәкәйе ҡайҙа ла һыя, бер аҙна ҡәйнәһендә, бер аҙна әсәһендә. Эшкә төшһә, тормошо күҙ асып йомғансы яҡшы яҡҡа үҙгәрер. Мәктәпкә барыу менән ул кит­кәс һүнеп ҡалған әҙәбиәт түңәрәген тергеҙеп, йәнлән­дер­еп ебәрер. Айына бер тапҡыр, балалар ижадын туплап, гәзит тә сығарырҙар. Уны мәктәпкә, юҡ, клу­бт­ың түренә элеп ҡуйырҙар. Күр­һендәр шиғриәттең, әҙәбиәттең мәңге икәнлеген, инанһындар уның илаһи көсөнә. Дәртләндергес уйынан бүлмәгә һыймай улай-былай йөрөп алды, шунан кире түшәгенә ултырып аяҡтарын тартып тубыҡтарын ҡосаҡланы, тынысланырға итте, ә кү­ңелендә үткән хәтирә­ләр яңынан ҡайнашты.

Дауамы бар.

Альбина Таҡалова һүрәте.