Шәүлә Повесть Хәйҙәр Тапаҡов (7) Аҙағы

Бына ул бер аҙна инде Хәкимйән менән осрашып һөйләшеү шауҡымынан ниндәй­ҙер икенсе тормошта, күтәренкелек шарттарында йәшәп ята, дөрөҫөрәге – йә­шәргә ты­рыша. Икенсерәк, тигәне, көмөшкә ҡойғаны, уның менән һатыу иткәне һәм шул нәм­әне тәмләп ҡа­рағаны юҡ. Был күпмегә һуҙылыр, да­уам итер, әлегә билдәһеҙ. Юҡсыллыҡ үҙен ныҡ ҡына һиҙҙе­рә, шулай ҙа осто-осҡа ялғарға, түҙергә тыр­ы­ша. Сәхәрҙә үк уянғанлыҡтан саҡ таңартып, ниндәйҙер эске дәрт менән елкенеп килеп торҙо ла, хакимиәткә барырға ниәтләп, йыйына баш­ланы. Ҡабаланманы, башлыҡ иртәнге мәшәҡәттәрен тамамлаһын әле башта, килеүселәрҙе ҡа­бул итеп бөтөрһөн, шунан ғына ул күренер. Әгәр тап итмәһә, иртәгәгә ҡалдырыр, ки­с­екмәҫтән хәл итәһе йомоштары юҡ. Үткәндә Хәкимйән менән ҡаты, хатта ҡай­һы­лыр ким­ә­­лдә тупаҫ мөғәмәлә итте, этк­еле-төрткөлө һөйләшеү күңел түрен өйкәй, шул ҡытыршыны яҙыр, төйөндө тағатыр ҙа кире боролор. Урамға сыҡты. Бы­йылғы мыж­ыҡ көҙ үҙәккә үтте лә баһа, октяб­рь башынан туҡтамаған ваҡ быҫ­ҡаҡ, еүеш, һалҡын, өшәндергес көндәргә килеп ялғ­анды. Ҡыштың көҙгә ялғанған, йә арба түгел, йә сана түгел төҫһөҙ ми­ҙгел араһы. Сасҡау үтәнән-үтә һуға. Ҡурғаш­тай ауыр, аҡһыл юлаҡлы ҡара болоттар ысҡ­ынмаҫ­лыҡ һылашып тау киртләстә­ренә һаҡҡан, шыйыҡ томанға әүерелеп уйпат ерҙәргә, тәр­ән уй­һыу­лыҡ­тарға йәйелгән, ау­ы­лға тиерлек килеп терәлгән яланғас урманды шомлолоҡҡа, серлелеккә төргән, былай ҙа тығыҙ рәткә баҫҡан ҡайындарҙы ҡара һоро төҫ өҫтәп тағы ла ҡуйыртып ебәргән төҫлө. Ауыл менән урманды бүлгән урталыҡта йәшен атҡан, бил быуарынан сурт һынған, ергә ҡаҙалған шырауҙай, яртылаш янған торомбаштай сауыл ҡа­лҡ­ҡан. Айырым-асыҡ күренгән ул ҡарасҡыға ҡош та ҡунмай, болот та яғылмай, томан да һарылмай, сөнки ул ваҡытһыҙлыҡ, сара­һ­ы­ҙлыҡ тамғаһы. Урман тын­лыҡ эсендә ойоһа ла, әл­лә ҡайҙан, төпкөлдән хасил геүләү тауышын сығара. “Тағы ла раш­ҡ­ыға тарталыр, ахыры, шу­нһыҙ көндәр ныҡҡа ултырмаҫ…

” Ха­кимиәткә юл мәктәп эргәһенән үтә. Ә ул ир­кен ит­еп кә­ртәләп алын­ған ихата аша ту­ра тартырға ярата, шулай ғәҙәт иткән. Ни тиһәң дә, тәүләп эшкә тө­шкән, беренсе дәресен башлап ебәргән, йыл әйләнәһенә тиер­лек килеп-ҡайтып йөр­өгән ере. Үтеп барҙы ла туҡтаны, рәшәткәгә ҡушарлатып эшләнгән баҡса ултыр­ғысына һаҡты. Мәк­тәп­тең уң, көнсығыш яғы баҡса. Унда иртә яҙҙан уҡ балалар со­ҡона башлай, карт­уф, кә­бәҫ­тә ултырталар, кишер, һуған, баҫыу ҡырлатып йәй аҙағында өл­гөрөр сәскә сәсә­ләр. Әле һәммә­һе йыйып алынғанлыҡтан тотош баҡсаның ҡа­ра ере әйләнеп ята, көрәнһыу төҫ­кә инеп ҡа­т­ҡан, ор­лоҡ тупланмаһы яртылаш ҡойолған, елдә туҙған сә­скә һәрпенделәре генә ҡыртышта оңғолло-соңғолло тырпайғандар. Арыр­аҡ сейә, ҡурай еләге, ҡарағат ҡыуаҡт­ары теҙелгән, рәшәт­кәгә яҡын өс төп ал­мағас ултыртыл­ған. Уларҙы заманында Хәк­им­йән менән бергәләп тәрбиәләй то­рғайнылар: яҙ көнө олондарҙың тамырға яҡын ерҙәрен аҡбалсыҡ­лайҙар, йомшартылған төптәргә көл, янған тиреҫ ҡушып ашлама индерәләр, йәй етте иһә ҡоротҡостарҙан һаҡлау маҡсатында ике-өс урын­ға керәлин һалынған кәнсир эләләр. Көҙ етһә, мул уңышҡа уҡыт­ыусылар ҡыуана, бал­а­лар кеҫә тултырып һалып йөрөп бешеп етмәгән емештәрҙе киме­р­еп кинәнә. Әле алмағастар ҡурсалауһыҙ, ҡарауһыҙ етемһерәп ҡалған. Ҡороған бо­таҡтар бер­­мә-бер ар­тып киткән, ҡорт төшкән емештәр япраҡһыҙ ботаҡтарға һаҡҡан, ер­ҙә тү­ш­әлеп ята. Яртылаш кипкән алмағастар, йыл һайын кәмей барған сөрөш, ебеп бурһый башлаған ҡорт­­ло алм­а­лар мәк­тәптең тышҡы йөҙөнә генә түгел, уның ҡарар күҙгә күре­н­мәгән эс­­ке йөкмәтке­һенә лә баһа бирәләр, асыҡлайҙар төҫлө. Ҡараш­ын мәктәп ҡаршы­һын­дағы спорт майҙан­сығ­ына йүнәлтте. Түрҙәге оло табло­ға шат йы­лмайған ҡыҙ менән егет һүрәте төшөрөлг­ән, аҫты­на: “Беҙ буласаҡ олимпия резервт­ары!” – тип яҙылған сағыу төҫтәге баннер элгәндәр. Пластик матери­алдан сифа­тлы ит­еп эшләткәндәр, ҙур сығ­ым­дар киткәндер. Ул май­ҙан­сыҡты ғына түгел, тотош мәктәптең ишек алдын күркә­м­ләй. Баннер­ҙың аҫҡы өлөшөнә: “Ол­импия уйындарына … көн ҡалды”, тигән алыштырмалы календарь беркеткәндәр. Көн хисабын даими яңырты­рға кәрәккән­лектән баннерға арҡыры тотанаҡтары төшөп бөтөп барған иҫке баҫҡысты салшайтып һөйәгән­дәр, ундай ҡулайлама менән ҡайһылай ит­­­еп менеп-төшөп йөрөйҙәрҙер, белмәҫһең. Бир­ге яҡта во­лейбол уйнай торған урын: бо­таҡ урындары мөтөрләнеп беленгән, ҡа­бығы юнылмаған ике бағанаға өлбөрәгән септәне хәтер­ләткән сет­ка тарт­ҡандар, ун­ың серегән ептәре төрлө оҙон­лоҡтағы суҡтар ише түбән һалынған­дар. Тышҡы ял­ты­рауыҡ менән йыр­ып сыға алмаҫл­ыҡ фәҡирлек бөтәшеп тыу­ған сиам игеҙ­әктәреләй йә­нәшә, уларҙы бе­реһен икенсеһенән айырыу мөмкин түгел. Хәкимйән урынында ине. Шуныһы һәйбәт, Кәримәһе күренмәй, тимәк, һөйләшеүҙе стена аша һағалаусы булмаясаҡ. – Һаумыһығыҙ, Хәкимйән Фазылйәнович! Инергә мөмкинме? – Һаумыһығыҙ, үтегеҙ Гөлнур Шамилевна, бына бында уңайлап ултырығыҙ. – Урын тәҡдим итте лә ни йомош менән килдең тигәндәй һораулы төбәлде. – Иғтибар менән тыңлайым. – Хәкимйән… Хәкимйән Фазылйәнович, шуны әйтергә килдем бит әле, мин дә Өфөгә барырмын ул. Тик һуңғараҡ… төрлө яҡлап уйлайым… әҙерләнәйем дә… – Хөкүмәт награданы юҡҡа ғына бирмәй, уны лайыҡлы барып ала белеү ҙә ҙур эш. Бүләктән баш тартыу, республикаңды һанға һуҡмауға бәрәбәр. Был яңғырауыҡ­лы һүҙ генә түгел.. – Башлыҡ шулай тине лә ултырғысында бөгөлөп төштө, кеҫәһенән сигарет сығарып бармаҡтарында әүәләне. Гел ыҫпай йөрөргә яратҡан Хәкимйән бөг­өн эшенә әҙ­ерлекһеҙ килгән һымаҡ: ҡырынмаған, галстук таҡмаған, өҫкө төймәһе ысҡындырылған күлдәге шалбайып күренә, ҡыҙ­арған күҙҙәр моңһоу ҡарайҙар. “Ул башлыҡ ҡына түгел ғаиләле ир, ваҡытһыҙыраҡ килдем, буғай… әллә берәй ҡайғыһы бармы? Хәленә инергә, төпсөнөргә уның хаҡы юҡ… Араларында упҡын ята, бер яҡ ярҙа – башлыҡ, икенсеһендә – көмөшкәсе ҡатын…

” Сығырға йыйынып ур­ын­ынан торҙо: – Ҡайтышлай Рәйсәгә һуғылайым әле, ул нисек йөрөп ҡайтты икән… – Гөлнур, ишетмәнеңме ни, Рәйсә юҡ бит. Ул, әйтергә телем дә әйләнмәй, мәрхүмә. Ире лә – мәрхүм. Өйҙәренә бикләнеп шул миҙ­а­лды аҙна самаһы йыуып ятҡандар ҙа сифатһыҙ араҡы эсеп бер төптән киткәндәр кисә. Тетрәнеүҙән ҡатҡан телен саҡ ҡыймылдатып һораны:

– Нисек инде улай?

– Бына шулай. Башҡа һыймаҫлыҡ хәл. Шул эскелек!.. Кемдәргә әүерелеп барабыҙ беҙ, Гөлнур, көн һайын, сәғәт һайын кешелек йөҙөбөҙҙө юғалтып әҙәмгә хас фиғелдән яҙабыҙ түгелме? Хәҙер бер өй эсе бала үк­һеҙ етем ҡалды. Ауылда яҡын туғ­андары ла юҡ, әлеге мәлдә ҡайҙа ҡуйырға ул­арҙы? Бер нәмә лә аңламай сыулап илашып тик ултыралар. Балаларҙы иртәгә үк район үҙәг­ендәге ваҡытлы приютҡа урынлаштырырға ине. Унда бер үк хәбәрҙе тылҡып, урын юҡтан һалдыралар. Быларҙы мин ҡайҙа ҡуйырға тейеш? Юғарылағы түрәләр сит илдәрҙәге балаларҙы ҡайғыртып көн һайын тиерлек телевизор аша шаулап эш күрһәтәләр, илдәге, бына ошондай яҙмышлы­ларҙы кем ҡайғыртыр, бына эш нимәлә... Бер ауылдан ғына етәүҙе детдомға оҙат әле... Бөгөн бында ерләү эштәрен ойошторорға кәрәк, баш ҡатты. Гөлнур, һиңә үтенес, балалар янына… Ары тыңларлыҡ сабырлығы ла, тәҡәте лә ҡалманы, тумбыҡҡан аяҡтарын көскә һөйрәп сығыу яғына атланы. Күтәрмәлә солан ишегенең яңағына һөйәлде. Ҡаршы­һ­ында, тау түбәнендә ятҡан, эшһеҙлектән арыған, оҙайлы, алйытҡыс эскелектән мик­тәгән, өмөтһөҙлөк һәм нәҫ баҫҡан, аша-төшә теш­тәре төшкән йәмһеҙ ауыҙҙы хәтер­лә­теп теҙелгән ауыл өйҙәре асы йәш аша бөләңгерт шәүлә һымаҡ күренделәр...