Ләйсән Повесть (2) Риф ЙӨҘЛӨКБАЙ

2

Картинаһын һатҡас, Рәмил ҡалғандарын тиҙ генә йыйҙы ла өйөнә ашыҡты. Ниндәй һәйбәт көн булды, ҡулына өс мең аҡса килеп инде түгелме?! Был ҡәҙәр аҡсаны һуңғы ваҡытта тотоп ҡарағаны ла юҡ. Картиналарын һирәк булһа ла ала инеләр, ләкин береһе лә был тиклем хаҡ биргәне булманы. Киреһенсә, һатыулашып, һорағандан кәмерәккә алып китә торғайнылар. Ә бөгөн был ҡатын, һатыулашыу түгел, үҙе теләп, көсләп тигәндәй аҡса биреп китте. Шундай һатып алыусылар йышыраҡ булһын ине лә бит!

Рәмил юл ыңғайында магазинға инеп сыҡты. Фатирына ҡайтҡас, ишекте элеп алды ла, кеҫәһенән сығарып, аҡсаны һанап алды. Теп-теүәл өс мең! Юҡ-барға әрәм-шәрәм итмәҫкә, киндер, буяуҙар алырға кәрәк, тип, аҡсаны йырағыраҡ алып ҡуйҙы. Тағы картиналар эшләргә кәрәк булыр, кем белә, бәлки, бөгөнгө ҡатын тағы килер.

Рәмилдең бер бүлмәле фатиры музейҙы хәтерләтә. Стенала ла, иҙәндә лә картиналар, һыҙмалар. Тәү ҡарамаҡҡа тәртипһеҙлек күҙгә салынһа ла, эштәрҙе ҡарай башлағас, ул онотола.

Рәмил картиналарынан шәхси күргәҙмә ойошторорға хыяллана. Хәҙер нисә йыл был тик хыял ғына булып ҡала бирә. Бер ҡайҙа ла эшләмәгәс, аҡса юҡлыҡтан картиналарын баҙарға сығарып һата башланы. Бер нисә йыл элек шуларҙы һатып көн күрермен, тигән уй килмәҫ тә ине. Ләкин тормош барыһына ла өйрәтә икән, ауыҙҙы сөйгә элеп ҡуйып булмай. Ә кейемдәрҙең элеккеһе лә ярап тора әлегә.

Картинаһын уңышлы һатҡас, күңеле төбөндә ниндәйҙер өмөт ҡабынды. Ауыҙ эсенән яратҡан көйөн көйләп алды. Тимәк, әле ул бөтөнләй бөтмәгән, уның талантын аңлаусылар бар икән, тип һөйөнөп ҡуйҙы.

Бөгөнгө ҡатынды баҙарҙа бер ваҡытта ла күргәне булманы. Өҫ-башына ҡарағанда бик хәлле кешегә оҡшаған. Берәй “шишка”ның ҡатыны, күрәһең. Үҙе сибәр! Нисек кенә булһа ла, бөгөнгө хәл Рәмилде дәртләндереп ебәрҙе. Ул тағы картиналар яҙасаҡ!

Рәмил ҡабаланып өйөн йыйыштыра башланы. Картиналарҙы бер урынға тупланы, кәрәкмәгәндәрен ваннаға индереп ҡуйҙы. Кем белә, бәлки, картина һорап өйөнә килеп сығырҙар. Тәртипһеҙлекте күреп ғәжәпләнеп китерҙәр. Уның бер бүлмәле фатиры оҫтахана ролен дә үтәй. Нисек кенә теләһә лә, артыҡ йыйыштыра алмай. Картина яҙғанда кәрәк-яраҡ ҡул аҫтында булырға тейеш. Өйөн йыйыштырғас, аҡ йәймә күрмәгән диванына барып ятты. Баҙарҙа булған күренеште өр-яңынан күҙ алдынан үткәрҙе. Тора-бара уның башына төрлө уйҙар килде. Был ҡатын әллә мине күҙәтәме? Аҡсаны ла күп итеп биреп китте. Уның ҡыҙыҡһыныуы картиналамы, әллә үҙемдәме? Шулай булһа, мин уға нимәгә кәрәк? Ҡайһы бер уйҙарынан ҡурҡып китте. Бер нисә көн баҙарға бармай торорға булды. Өйөндә картина яҙып ятасаҡ.

Дивандан торҙо ла йәй көнө эшләгән һыҙмалары тултырылған папкаһын аҡтара башланы. Ярты ватманға акварель, төҫлө ҡәләмдәр менән эшләнгән һыҙмаларының иң матурын, уңышлыһын эҙләне. Бер нисәһен айырып ҡуйғандан һуң, яңы ватман алып, бөгөн картинаһын һатып алған ҡатындың һүрәтен эшләй башланы. Баш формаһы, ауыҙ-танауы хәтерендә ҡалған, тик күҙҙәренең ниндәй икәнен иҫкә төшөрә алманы. Күҙҙәренә ҡараманы шул, ҡыйманы. Бер аҙ һыҙғылағас, ҡағыҙын ситкәрәк ҡуйып, оҙаҡ ҡына ҡарап торҙо.

Рәмил төнгө икегә тиклем картина яҙыу менән шөғөлләнде. Уның тағы ла яҡшыраҡ, матурыраҡ итеп төшөргөһө килде. Ҡатыны менән айырылышҡандан бирле бер генә картина яҙғаны юҡ ине. Эшкә ҡулы барманы. Ҡатыны өс бүлмәле фатирҙарын бүлдереп, береһен Рәмилгә биргәндән бирле, уның тормошо үҙ ағымы менән аға бирҙе. Нимәнелер үҙгәртергә тырышманы ла Рәмил. Тәүге айҙарҙы ул бигерәк ауыр кисерҙе. Башына төрлө уйҙар килеп йөҙәтте. Ҡайғыһын баҫыр өсөн араҡыға яҡынайҙы. Тик ниңәлер ул ҡайғыһын да, күңелендәге моңһоулыҡты ла кәметә алманы. Рәмил йәштән араҡы менән тәмәкене яратманы. Бер ваҡытта ла артығын эсмәне, туҡтай белде.

Ул ғазаплы көндәр артта ҡалды. Хәҙер бер аҙ тыныслана башланы инде. Яҙмышы менән килеште. Ҡатыны менән айырылышҡандан һуң бөгөнгө көн иң яҡтыһы булды. Рәмил шулай тип һанай. Әҙәм балаһына күп кәрәкмәй, тигәндәре дөрөҫтөр инде. Ҡайғы-хәсрәткә бөгөлөп төшкән, яҡты донъянан ваз кискән кеше күңеле төбөндә аҙ ғына ялтыраған яҡтылыҡҡа ла кәйефе күтәрелеп, әллә ниндәй эштәр башҡара алырҙай көс-ҡеүәткә эйә була ала. Донъяның матурлығын күрә, йәшәүҙең мәғәнәһен тоя, аңлай башлай. Ҡараңғылыҡтағы энә осо ҡәҙәр генә яҡтылыҡ уның бәхетенә әүерелә. Бөгөн Рәмил дә үҙен бәхетле тип һанай. Шулай булмаһа, дәртләнеп, бирелеп китеп, эшләп ултырыр инеме ни? Юҡ, алған “ярты”һын түңкәреп ҡуйыр ине лә, диванға ауыр ине.

Рәмил, бер ҡайҙа ла сыҡмайынса, өс көн ижад итте. Дүртенсе көндө күңеле ниңәлер баҙарға тартылды. Һүрәтен һатып алған ҡатынды ла төшөндә күргәндәй булды. Һуңғы ваҡытта уға яҡшы төш тә күрергә яҙманы. Ҡара, йәмһеҙҙәре менән генә һаташты. Ә бөгөнгө төшө яҡты, күңелле булды. Йыраҡтан яҡтылыҡ һибеп, картинаһын алған ҡатын уға табан атлай, ҡулын Рәмилгә һуҙа. Яҡтылыҡҡа уның күҙҙәре сағылды, түҙә алмайынса, башын аҫҡа эйҙе. Шул урында уянып китте. Кәйефе күтәрелеп, диванынан тиҙ генә һикереп торҙо, һаҡал-мыйығын ҡайсы менән төҙәткеләп алды. Сәсе лә еткән икән, еүешләп тарап ҡуйҙы. Сәй эсеп алғас, картиналарын күтәреп, баҙарға ашыҡты. Өс көн килмәгәс, уның урынын башҡалар алған. Ҡайҙа барырға белмәй торҙо. Башҡа урынға күсер ине, картина алыусы ҡатын килһә, таба алмаясаҡ. Бер ҡайҙа ла бармаҫҡа булды, шунда ҡыҫылды. Төшкә тиклем картинаһын бер кем дә алманы, теге ҡатын да күренмәне. Өшөй башланы. Берәй нәмә ҡапҡылап алырға кәрәк, тип уйлап торғанда теге ҡатын күренде. Рәмилгә нисектер күңелле булып китте. Яҡын кешеһен күргәндәй булды. Йөҙөнә йылмайыу сыҡты. Ләйсән дә уны шундуҡ таныны:

– Мин һеҙҙең янға килә инем, – тине йөҙөнә бер аҙ йылмайыу сығарып.

– Рәхим итегеҙ, – тине Рәмил ҡаушап ҡалыуын һиҙҙермәҫкә тырышып. – Картиналарым әллә оҡшап китте?

– Эйе, оҡшаны, тағы берҙе алырға ине. – Ләйсән уның йөҙөнә иғтибарлабыраҡ ҡараны. Рәссамды оло йәштәге кешелер тип уйлағайны, бер ҙә олоға оҡшамаған.

– Һеҙгә ниндәй картина кәрәк? – Рәмил, дәртләнеп китеп, картиналарын күрһәтә башланы.

Ләйсән картина алырмын тип уйламағайны, рәссамдың ихласлығына ҡаршы тора алманы. Уның тағы баҙарҙа, кеше араһында йөрөп ҡайтҡыһы килгәйне. Рәссамды ла күрергә ине иҫәбе. Был талантлы кешегә ярҙам итеү теләге уянды. Тик нисек кенә ярҙам итә ала һуң? Картиналарын ғына һатып алыу бер хәл, башҡа юл табырға кәрәк, тип баш ватты. Талантлы рәссам баҙарҙа картина һатып йөрөргә тейеш түгел. Ижади эштәре кешеләргә, хатта илебеҙгә хеҙмәт итергә тейештер.

– Ошоноһон алырмын, – тине Ләйсән, ҡышҡы тәбиғәт сағылдырылған рәсемгә күрһәтеп.

– Яҡшы, һеҙҙә зауыҡ бар, – тине Рәмил, картинаны һуҙып.

– Хаҡы күпме?

– Кәрәкмәй, быныһын теге көндә алған картинаға ҡушып бирәм.

– Бушҡа алырға ярамай.

– Ә һеҙ бушҡа алмайһығыҙ, түләп ҡуйҙығыҙ бит инде. – Рәмил ҡатындың йөҙөнә, күҙенә оҙағыраҡ ҡарарға тырышты. Рәссам күҙлегенән ҡарап сыҡты. Ҡайтҡас та башлаған портретын эшләп бөтөрәсәк.

– Картиналарығыҙ ҡиммәт торорға тейеш. Һеҙ, түбән хаҡ ҡуйып, һәләтегеҙҙең баһаһын төшөрәһегеҙ.

– Бөгөнгө көндә кем үҙ хаҡын бирһен инде, – тине Рәмил уфтанғандай итеп. – Ярай улайһа, бер мең бирегеҙ, – тип ҡатын менән килешкән булды.

– Картиналар яҙыуығыҙҙы ташламағыҙ – һеҙгә минең кәңәшем шул. Һау булығыҙ!

– Рәхмәт, тағы килегеҙ. Көтәм һеҙҙе.

Ләйсән бөгөн алған картинаһын стенаға элмәне. Аҡ сепрәккә төрҙө лә, кейем шкафының эсенә йәшереберәк ҡуйҙы. Уның ҡолағында рәссамдың һүҙҙәре яңғыраны: тағы килегеҙ, көтәм һеҙҙе. Был һүҙҙәрҙе Ләйсән көҙгөгә ҡарап бер нисә тапҡыр ҡабатлап алды. Улар онотолор ҙа, башҡа иҫкә төшөрә алмам тигәндәй башына һеңдереп ҡуйҙы. Рәссамдың күҙҙәре кемделер хәтерләтте түгелме? Кемдең күҙҙәре шулай янып, дәрт биреп тора әле? Ҡапыл күҙҙәренә йәш тығылды. Атаһының күҙҙәре шундай ине бит! Аварияға осрағансы, атаһы эштән йылмайып ҡайтып инер ҙә, килегеҙ әле, балаҡайҙарым, беләһегеҙме мин һеҙгә нимә алып ҡайттым, тип, ике ҡулын йомарлап алға һуҙыр ине. Апаһы менән Ләйсән атаһының ҡулына һикерәләр. Кәнфиттәрҙе биргәс, балаларын ҡосаҡлап ала. Ҡыҙҙар тәмлекәсте ҡәҙерләп йөрөтөп, һуңынан ғына ашап ҡуялар ине.

Их, атаһы бөгөн иҫән булһа! Күҙҙәренән йәштәр бәреп сыҡты. Диванға ятып үкһеп илап ебәрҙе. Иҫән булһа, аяҡтарына иң яҡшы протез эшләтеп, махсус машина ла алып бирер инеләр. Йәшәмәне бит бер аҙ. Их, атай!..

Ләйсәндең быға саҡлы бер кемдә лә атаһыныҡы кеүек күҙҙәр күргәне юҡ ине. Бына ни өсөн уның баҙарға барғыһы, рәссамды күргеһе килеп торған икән! Атаһы иҫтәлегенә Ләйсән был рәссамға ярҙам итәсәк. Шул саҡта уның күңеленә тыныслыҡ урынлашыр, атаһының рухы алдында аҙ ғына булһа ла яҡшылыҡ эшләгәндәй итеп тоясаҡ үҙен.

Ни ғәжәп, Ирек бөгөн эштән иртәрәк ҡайтты. Ләйсән дивандан тормағайны әле.

– Берәй хәл булдымы әллә? – тип һорап ҡуйҙы Ләйсән иренән.

– Ниңә улай тиһең?

– Былай иртә ҡайтҡаныңды хәтерләмәйем.

– Һине һағынып ҡайттым, әллә көтмәгәйнеңме?

– Һуңлап ҡайтыуыңа өйрәнеп бөткәнмен инде, – тине Ләйсән үпкәһен белдергәндәй. Илағанын һиҙҙермәҫ өсөн иренә тура ҡарамаҫҡа тырышты.

– Мин йыуынып сығам, – тип, Ирек ваннаға инеп китте. Ләйсән кофе әҙерләй башланы. Йыуынып сыҡҡас, иренең кофе эскәнен белә.

Бер аҙҙан, сәстәрен таҫтамал менән һөртә-һөртә, Ирек сыҡты.

– Кофе әҙерме, Ләйсәнем? – тип һораны. Һуңғы ваҡытта улай тип өндәшкәне булмағас, Ләйсән аптырап ҡуйҙы. Нимә булған иренә? Һағыныуы шулай еткәнме? Әллә минең баҙарҙа йөрөп ҡайтҡанды белгәнме? Нисек кенә булһа ла, бик сәйер тойолдо. Иректең кәйефен төшөрөүен уйлап, һорарға ҡыйманы. Берәй ваҡыт белер әле, тип үҙен тынысландырҙы.

Кофеһын эсеп бөтөргәс, Ирек Ләйсәнде ҡосаҡлап алды. Ҡатынын ни тиклем һағынғанын шунда ғына аңланы. Һуңғы ваҡытта уның менән һөйләшеп ултырғаны ла юҡ. Элек уларҙың һөйләшеп һүҙҙәре бөтмәй ине. Эшкә сумып, Ләйсәнде онота яҙған бит.

Был эшҡыуарлыҡ тигән нәмә бик мауыҡтырғыс икән. Күтәрелгән юғарылыҡтан түбән төшмәҫ өсөн, көнө-төнө эшләргә, эҙләнергә кәрәк. Ҡайҙа ғына булһаң да, башыңда шул эш. Дуҫтары менән йыйылышып ял иткәндә лә телефон тынғылыҡ бирмәй. Был эшкә тотонғас, Ирек шуны аңланы: ғаиләңде ҡайғыртһаң, эшең артта ҡала, эшеңде ҡайғыртһаң, ғаиләң онотола. Ләйсән менән аралашыу, хәл белешеү күпселек телефон аша ғына. Ирек өйләнешкән йылдарын һағынып иҫкә ала. Һәр ваҡыт бергә булды улар. Әммә күңелле йәшәлһә лә, аҡса етмәүе үҙәккә үтә торғайны. Әле улар аҡсаға мохтажлыҡ кисермәй, бер кемгә буйһонмайҙар. Ярлы булһалар, сит илдәрҙе, яҡшы ял йорттарын да күрә алмаҫ инеләр. Ата-әсәһе нисәмә йылдар колхозға бил бөгөп, ял йорттарына түгел, ҡалаға ла бара алманы. Бысраҡта, тиреҫ араһында, аяҡтарына резина итек кейеп үтте ғүмерҙәре. Сиргә һабышып, был донъянан ваҡытһыҙ китеп барҙылар. Шуғалырмы, Ирек бәләкәйҙән уҡырға тырышты. Ата-әсәһенең йәшәйешен дауам иткеһе килмәне. Урта белем алғас, нефть институтында уҡырға ниәт итте. Беренсе йылда инә алманы, конкурс ҙур ине. Йыл буйына әҙерләнеп, икенсе йылына тағы китте. Ҡабул итеү комиссияһы был юлы тырыш егетте кире бороп ҡайтарманы. Шул көндән башлап уның тормошо үҙгәрҙе.

Ләйсән дә Иректең уны ихлас күңелдән тыңлаған саҡтарын юҡһына. Күптән асыҡтан-асыҡ һөйләшкәндәре лә юҡ. Ләйсән – әңгәмәләшергә әүәҫ ҡатын, һүҙһеҙ тороуҙы йәне һөймәй, шуға өйҙә бер үҙең ҡалыу уның өсөн яза кеүек. Үҙен бер кемгә кәрәкмәгән кешеләй хис итә. Ә бөгөн Иректең иртәрәк ҡайтыуы уға булған бөтә үпкәһен онотторҙо. Ике аралағы өҙөклөк ялғанып ҡалғандай булды.

Ҡатын-ҡыҙға ихлас күңелдән яратыуыңды күрһәтһәң, ул аҙ ғына һөйөү һүҙенә лә риза булып, үҙен бәхетле итеп тоя ала. Тик беҙ, ирҙәр генә, үҙебеҙҙең ҡәҙерле кешеләребеҙгә иғтибар бүлергә ашығып бармайбыҙ. Йәнәһе, беҙҙең эшебеҙ күп, ваҡытыбыҙ юҡ.

Ана Ләйсән Иректең ҡосағында нисек иреп бара, иренең ҡолағына бышылдай:

– Минең менән үҙеңде бәхетле тояһыңмы?

– Ниңә улай тип һорайһың?

– Һуңғы ваҡыт йырағая башлағандай тойолдоң.

– Уның ҡарауы, нисек йәшәп ятабыҙ – мохтажлыҡ кисермәйбеҙ.

– Бәхет өсөн ул ғына аҙ түгелме?

– Миңә ҡалһа, аҙ түгел.

– Минең иркенләп һөйләшкем килә, янымда оҙағыраҡ булыуыңды теләйем. Бер үҙемә бик күңелһеҙ.

– Ауылыңа ҡайтарайыммы?

– Һин мине аңламайһың. Мин әсәйемде һағындым, тимәнем.

Шул саҡ телефон шылтыраны. Шуны ғына көткәндәй, Ирек уға яуап бирҙе.

– Ярай, ярай, барырмын. – Иректең был һүҙенән һуң Ләйсәндең кәйефе төштө, иренә булған үпкәһе арта ғына барҙы. Иректең аҡланған һүҙҙәре ҡолағына инмәне лә.

– Оҙаҡламай ҡайтырмын, – тип Ирек Ләйсәндең битенән үбеп сығып та китте.

Тағы күңел булғансы һөйләшеп тә булманы, тип Ләйсән ғәрлегенән битен ҡаплап илап ебәрҙе. Нисә йыл инде шулай. Иректең был тынғыһыҙ эше, уларҙың тормошона үтеп инеп, үҙ-ара булған мөнәсәбәтте икенсе планға ҡалдырыуы Ләйсәндең эсен бошора башланы. Һаман шулай дауам итһә, аҙағы насар тамамланыуы мөмкин. Кәрәкмәй миңә һинең байлығың, элекке Ирек кенә кәрәк, тип үкһей башланы. Үҙен утрауҙа яңғыҙ ҡалғандай хис итте. Күңелен баҫыр өсөн һыуытҡыстан шарап алып эсте.

Бер аҙҙан тынысланғандай итте. Түшәгенә һуҙылып ятып, күҙҙәрен йомдо. Шул саҡ уның күҙ алдында рәссам хасил булды. Ләйсәндең Иректән башҡа ят ирҙәр менән ҡосаҡлашҡаны ла булманы. Өйләнешкәндән алып уға тоғро. Бер ваҡыт дуҫтары менән табын артында ултырғанда, Мәскәүҙән килгән бер ир бәйләнеп ҡарағайны, Ләйсәндең киҫкен әйтеүенән һуң туҡтаны. Аҙаҡ теге, эскән башы менән, һеҙҙең ҡатындарығыҙ бик тоғро икән, тип һөйләнеп йөрөнө. Бөгөн килеп, үҙенең ҡыланышына үҙе аптыраны Ләйсән. Нисек инде күҙ алдына башҡа ир килеп баҫһын? Үҙен хыянат иткәндәй тойҙо...