Йырланмаған йырым һин Повесть (7) Венер ИСХАҠОВ

ххх

 

 – Ну, фәхишә, эләктеңме? Хәҙер кәрәгеңде бирәм. Барыбер үҙеңде эләктерҙем бит! Нимә, һиңә башҡа ирҙәр бөткәнме, ә?! – Фәриҙә иренең һөйәркәһен инде сәсенән эләктерҙем тигәндә тегеһе әллә ҡайҙа ғәйеп була ла ҡуя. Артынан баҫтырып хәлдән тайҙы. Шәп ҡаса! Ғәйебе булмаһа, ул тиклем ҡасмаҫ ине. – Юҡ, һин минән ҡасып ҡотола алмаҫһың. Бәй, ире лә бергә  йүгерә түгелме? Шулай шул! Ҡара әле оятһыҙҙар! – Тағы артынан ҡыуып китте. Бына теге албаҫтының сәсенән  матҡып алды ла шап иттереп башына сәпәне. Шул мәлдә генә Фәриҙә ҡулы ауыртыуға түҙмәй йоҡоһонан уянып китте. Уянды ла, бының бары төш булыуына ышана алмай, бер килке ята бирҙе. Унан ҡулы һыҙлай башлауын тойҙо.  Теге бисураға елләйем тип ҡаҡ стенаға бәргән икән.

Кәримә килеп киткәндән бирле Фәриҙәнең күңелендә дауыл ҡупты, шомло хәбәр йөрәген кимерҙе.    “Һин мине белмәйһең әле! Күрһәтер­мен әле мин һиңә  һөйәркәне! Хәстрүш!”  Үҙ алдына енләнә, үҙ алдына туҙына. Гүйә, эсенә ниндәйҙер шайтан оялап алды ла, һис кенә уға тыныс ҡына йәшәргә  ирек бирмәй. Төндәрен һаташып уяна, әллә кемдәр менән айҡаша, баҫтырыша, әрләшә.

Иртән һауыт-һабаһын йыуып торған еренән  бер сынаяғын иҙәнгә бәреп ватты. Үҙен үҙе әрләне. “Иҫәр, был тиклем дә бер ҡатлы булырмын икән! Берәүһе йомшаҡ һөйләп ҡатыға ултыртып китте бит. Ә ул һаман да шул Фәриҙә. Кешегә аҡыл кермәһә кермәй икән! Юҡ, бынан һуң ул асығауыҙ Фәриҙә булмасаҡ! Ул үлде! Әлдә әхирәте килеп күҙен асты әле. Былайһа, һаман шуның алдында өйөрөлөп-сөйөрөлөп йөрөр ине. Хәҙер Фәриҙәнән яҡшы тормош көтмәһен! Шиш!” Ҡатын хатта йоҙроҡтарының үҙенән-үҙе төйнәлгәнен дә һиҙмәне. “Өйгә керетмәйем! И все!”  Иренән нисек үс алырға белмәгән Фәриҙә кинәт уның барлыҡ кейемдәрен шатыр-ботор бер тоҡсайға тултырҙы ла, коридорға сығарып бырағытам тигәндә, туҡталып ҡалды. “Шунан сығарып олаҡтырҙым, ти? Ә ире шуны ғына көтөп йөрөһә? Ҡалай яҡшы булды әле, китергә йәтеш булды әле тип ҡыуана-ҡыуана китер. Юҡ, артыҡ ирем юҡ әле, берәүгә лә бирәһем юҡ. Яңғыҙым ул баланы нисек ҡарайым?!”

 

ххх

 

Тәүҙәрәк уҡыуын институтта дауам итә алмауына Хәсәндең кәйефе төшһә лә, филармонияла эше уңышлы ғына киткәс, дәртләнеп китте.  “Бәлки, киләһе йыл инермен, бала бер аҙ үҫһә, еңелерәк тә булыр”, тип уйланы.     

Коллективта йәш йырсыны  йылы ҡаршыланылар. Республикалағы иң билдәле  эстрада төркөмөнә алдылар уны. Бригада етәксеһе Зөһрә Фәрит ҡыҙы – халыҡ араһында абруй яулаған йырсы. Бәләкәйҙән радионан, телевизорҙан йырҙарын тыңлап үҫкән мәшһүр йырсы менән ҡасандыр  бергә эшләрмен тип күҙ алдына ла килтермәгән Хәсән уның ябайлығына хайран ҡалды.   Ғәжәп ярҙамсыл, ихлас кеше Зөһрә апай!

– Диплом алыу ғына һеҙҙең ысын йырсы булыуығыҙҙы аңлатмай әле, – тине ул йәш кешегә кәңәшен биреп. – Үҙ өҫтөңдә бер туҡтауһыҙ эшләгәндә генә халыҡтың һөйөүен яулаған артист дәрәжәһенә күтәреләсәкһең. Тамашасыға   әйтер фекерең булһын. Мәғәнәһеҙ йырҙар башҡарып, күпме таланттар үҙенең йөҙөн юғалта. Халыҡ һине тауышыңдан  айырып, танып  торһон. Кешене ҡабатлама. Башҡарыу манераңды тап.  Рамаҙан Йәнбәков, Фәрит Бикбулатов кеүек мәшһүр йырсылар дәрәжәһенә етеүеңде теләйем. Һинең тауышыңдан, йырыңдан, ана шул артист йырлай,  тип белеп торһондар.

Хәсәнде   килеү менән   миҙгел асыу концерт программаһына  индерҙеләр. Әлбиттә, бындай бәхет һәр кемгә тәтемәй,  коллективтан иң-иңдәрҙе генә һайлап алдылар. Шуға ла ҡайһы берәүҙәр йәш йырсыға һоҡланып ҡараһа, ҡырын ҡараусылар ҙа булманы түгел. 

Студент саҡта концерттар менән йыш йөрөһәләр ҙә, Хәсәндең филармонияла был тәүге сығышы ине. Тамашаның режиссеры ла, Зөһрә Фәрит ҡыҙы ла егетте ҡат-ҡат иҫкәртте:

– Бындай концертта етәкселәр күп була. Мәҙәниәт министрлығынан, хөкүмәттән вазифалы ҡунаҡтар саҡырылған.  Шуға ла һынатырға ярамай...

– Килешле хәрәкәттәр менән башҡарырға тырыш...

– Сәхнәлә иркен тоторға кәрәк үҙеңде.

Ысынлап та,  Хәсәндең йырын барыһы ла оҡшатты. Танылған сәнғәт әһелдәре лә, тамашасылар ҙа уға гөрләтеп ҡул сапты, кемдер “браво”  ҡысҡырҙы. 

Концерт тамамланғас, ситтә уңайһыҙланып торған Хәсәнде йәштәр уратып алып, күккә сөйҙө, кемдәрҙер уңышы менән ҡотланы. Хатта талапсанлығы менән айырылып торған маҡтауға һараныраҡ бөйөк йырсы Рамаҙан Йәнбәков тә  был юлы һоҡланыуын йәшермәне.

– Шәп йырланың, ҡустым! – тип килеп ҡулын ҡыҫты ул. – Оҡшаны. Йырлағас, ана шулай йырларға кәрәк, кинәнеп, күкрәк киреп, йырҙан көлөп түгел. Тап һинең кеүек кешеләрҙең урыны профессиональ сәхнәлә булырға тейеш. – Унан Хәсәндең ҡайһы яҡтан булыуы, халыҡ йырҙарын йырлау-йырламауы  менән ҡыҙыҡһынды. – Ысын йырсы халыҡ йырҙарын да яҡшы белергә тейеш. Кәрәк булһа, һораш, үҙем дә ярҙам итермен. Уңыштар теләйем.

Һуңынан оперативкала  етәкселәр, күпте күргән өлкән йырсылар Хәсәнде ҡотлап, маҡтап һөйләнеләр.  Гәзиттәрҙә миҙгел асыу тантанаһына арналған мәҡәләлә Хәсәндең исемен дә телгә алып, яҙып сыҡтылар. Былар барыһы ла йәш йырсының кәйефен күтәрҙе, ҡанатландырҙы, үҙ-үҙенә ышанысын тағы ла арттырҙы

Сәхнә тормошо үҙ яйы менән бара торҙо. Бер аҙҙан Хәсәнде иптәштәре йырсы итеп кенә түгел, оҫта алып барыусы булараҡ та асты. Сираттағы гастролгә йыйынғанда  төркөмдә нәфис һүҙ оҫтаһы  булып эшләгән артист ҡапыл ауырып китте. Шул мәл Зөһрә Фәрит ҡыҙы:

–       Һинең телмәрең яҡшы, юморға ла байһың, әйҙә концерттарҙы алып бар, – тигәс, шатланып риза булды егет. Эстрада монологтарын һайланы. Оҡшап китте Хәсәнгә конферансье  һөнәре.  Был йәш йырсы өсөн үтә лә танһыҡ, сөнки концертта  дүрт-биш кенә йыр башҡарыу аҙ һымаҡ уға. Өҫтәүенә    бының өсөн түләнгәс тә, бик һәйбәт булып ҡалды.

Бөгөн Хәсән шуларҙы уйлай-уйлай гастролдән ҡайтып килә. Элекке һымаҡ гастролгә бер нисә айға сыҡмаһалар ҙа, йыш йөрөйҙәр.  Коллективта Хәсән иң йәше. Шуға ла уға бөтә нәмә ҡыҙыҡ. Халыҡ уның исемен ишетеү менән ҡул саба, йырлап бөткәс, туҡтауһыҙ алҡышлап, ҡабат-ҡабат сәхнәгә саҡыра.

Әле бына район үҙәгендә сығыш яһанылар, унда Хәсәнгә хатта гөлләмә лә бүләк иттеләр. Ҡайтышлай магазиндан улына матур ғына костюм да һатып алды.

Автобуста артистар гөж килә, ә уның күңелен аңлашылмаған ниндәйҙер шомло хис биләп алған...

Кәләшен, улын  һағынып, уларҙы ҡыуандырайым тип  йылмайып ҡайтып ингән  Хәсән бүлмәләге тәртипһеҙлекте күреп,  шаҡ ҡатты.

– Бәй, ни булды?

– Бына мин һинән һорарға тора инем шулай тип. Шунан һөйәркәң менән күңелең булғанға ауыҙың йырылып ҡайттыңмы?!

– Аңламаным! Ниндәй һөйәркә тураһында һөйләйһең ул? – Ҡатынынан быны көтмәгән Хәсән аптырап ҡалды.

– Башыңды иҫәргә һалма, бөтәһен дә беләбеҙ инде. Һин мине иҫәргә һанағас та.

– Һеҙҙә бейеүсе Гөлбинә бармы?

– Бар.

– Шуны кем тип уйлайһың?

– Кем тип уйлайым? Бейеүсе.

– Ниңә шуның менән типтерәм тип әйтмәйһең?

– Кит,  Фәриҙә,  нимә   уйлап   сығарҙың  ул? Хыялый булып бараһыңмы? Уның бына тигән ире бар. Фәрит ағай менән бына тигән йәшәп яталар. Ике балалары үҫә.

– Әллә ирҙәре булғандар йөрөмәй тиһеңме? Как раз шулар инде башҡа кеше ирҙәрен аҙҙырыусылар.

– Ярай, Фәриҙә, юҡ өсөн талашмайыҡ. Үҙегеҙҙе һағынып ҡайттым.  Буш ваҡыттарҙа концерт ҡуйып, аҡса ла эшләнек әле.

Хәсән кеҫәһенән апаруҡ ҡына аҡса сығарҙы, күстәнәстәрен өҫтәлгә йәйеп һалды, ҡулындағы сәскәһен кәләшенә һондо ла үпмәксе булып уға үрелде. Шул мәл Фәриҙә гөлләмәне иҙәнгә  һелтәп ебәрҙе лә шап иттереп уның сикәһенә усы менән сәпәне.

Хәсән көтөлмәгән хәлдән  шаңҡып ҡалды.

– Нишләйһең ул? Алйып бараһыңмы?

– Бына һин алйып бараһың, шикелле!

Хәсән иҙәндәге сәскәләрҙе  йыйып, өҫтәлгә һалды. 

– Кем уйлап сығарҙы ул һөйәркәне? Әйт әле?

– Хәбәр  эйәһе  менән  йөрөмәй.  Күргәндәр инде...

– Күргәндәр?! – Хәсән аптырап ҡабатлап һораны.

Бер аҙҙан Фәриҙә  үҙенең арттырыбыраҡ ебәргәнен аңланы шикелле, тынысланғандай булды. Йөҙөнә йылмайыу сатҡылары сығарып, сәй ҡайнатырға ҡуйҙы, гөлләмәне вазаға ултыртып, күстәнәстәрҙе һыуытҡысҡа урынлаштырҙы, аҡсаны йыйып ҡуйҙы.

 Хәсәндең кәйефе бер  ҡырылғас, өҫтәл янында ла һүҙҙәре берекмәне. Кәләше һаман төпсөнөүен белде.

– Ҡайҙа йоҡланығыҙ?

– Ҡайҙа булһын! Кешелә фатирҙа инде. Клуб мөдире алып ҡайтты. Ауылда кем һиңә гостиница әҙерләп ҡуйһын!

– Һин фатирға кемдәр менән төштөң?

– Бөтәбеҙ ҙә бергә.

– Ыстаҡ, нисек улай? Оятығыҙ бармы һеҙҙең? – Фәриҙәнең күҙе маңлайына менде. – Аңлашылды былай булғас!

– Нимәһе аңлашылды?

– Белмәй әйтмәйҙәр икән: әртистәр гастролдә ирле-бисәле булып бөтәләр тип.

– Уны кем һөйләй һуң?

– Бөтәһе лә һөйләй. Иң гулящий халыҡ – ул әртистәр, тип.

– Фәриҙә, юҡ менән башты ҡатырма әле.

– Ә-ә-ә, бына йөрөп ҡайттың да хәҙер минең ауыҙҙы тыймаҡсы булаһыңмы? Юҡ, мин үҙемдең баштан көлөргә юл ҡуймаясаҡмын...

Хәсәндең ашауы ашау, эсеүе эсеү булманы. Бер нисә көн буйы концерт ҡуйып, халыҡтың ҡабат-ҡабат һорап йырлатыуынан күтәрелгән кәйефенең бер нисә минутта остоғо ла ҡалманы. Улын ҡосаҡлап, һөйөп-һөйөп алды. “Уҡытыусым ҡайһылай дөрөҫ әйткән, яңылыштым, ахырыһы”, тигән уйҙары күңеленән сыҡманы. “Үҙемдең бер ҡатлылығым  арҡаһында иртәрәк өйләндем. Их, һиңмай” тигән шик ҡорт шикелле йөрәген кимерҙе. Ҙур хата эшләүен аңланы. Әммә уфтанып бер ни ҡылып булмай. Бала бар. Улын ғәжәп яратты Хәсән. Хатта бер нисә сәғәткә айырылып торғанда ла  уны һағынып өлгөрҙө. Гастролдәргә бармағанда, төшкө ашҡа өйгә ҡайтып йөрөнө. Улы менән күңеле булғансы уйнап, шаяртып кәйефен күтәрә ине. Әммә бындай бәхетле көндәрҙе урлау, кәйефте боҙоу өсөн Фәриҙә сәбәбен табып торҙо.

“Утһыҙ төтөн булмай! Фәриҙә бында бала ҡараһын, ә ул ҡыҙҙар менән гүләйт һуҡтыра. Ҡара әле, бигерәк бер ҡатлы инде! Бығаса ни эшләп башына инеп тә сыҡмаған.  Барыбер бер эләктерәсәк бит! Ул ваҡытта  теге кәнтәйенең дә, үҙенең  дә кәрәгең бирәсәк”. Теге ваҡыттан һуң Фәриҙәнең  тыныслығын бөтөнләй урланылар.

Тиҙҙән Хәсән эшләгән төркөм  тағы ла гастролгә йыйынды. Ире йыйынып сығып китеү менән Фәриҙә улын әхирәтенә ҡалдырҙы ла шым ғына артынан юлланды.  Бына ул филармония ҡаршыһында торған автобусты күрҙе. Тимәк, ошо автобус менән баралар. Бер аҙҙан егеттәр автобусҡа музыка аппараттарын кереттеләр. Унан ҡатын-ҡыҙҙар, уларҙан һуң егеттәр автобусҡа инә башланы. Бәй, ни күрә, иренең ҡулында үҙенекенән тыш тағы бер олоғара сумка. Эргәһендә аҡ  яғалы пальтола ҡыҙ тора.  Шул тамуҡ киҫәүенең генә сумкаһы. Үҙҙәре нимәлер һөйләшкән, көлөшкән була. Был хәлде күҙәтеп торған Фәриҙәнең асыуы алҡымына тығылды. “Бына хәҙер күрһәтәсәк ул һеҙгә ғишыҡ уйынын! Бына хәҙер! Фәриҙә һеҙ уйлағанса дүрәк түгел ул!” Ул арала тейәлер әйберҙәрҙе автобусҡа тейәп, ултырып бөттөләр, шикелле. Шуны ғына көтөп торған Фәриҙә йәшен  тиҙлегендә  автобус эсенә йүгереп барып инде лә ишек төбөндә баҫып торған ханымдың  башлығын йолҡоп та алды.

– Оятһыҙ!  Бына  һин  икәнһең  кеше ирен аҙҙырып йөрөүсе!

– Аңламайым, нимә эшләүегеҙ был?! – Иренә нимәлер һөйләп  торған   ҡатын аптырауҙан шаҡ ҡатты ла ҡалды.

– Быны  мин  һеҙҙән  һорарға теләгәйнем! – Фәриҙә ҡатынға күҙенең ағы менән сәнсеп ҡараны.

Бындай йәмһеҙ күренеште көтмәгән Хәсән дә ҡапыл  аптырап ҡалды, унан урынынан һикереп тороп Фәриҙәгә яҡынланы.

– Фәриҙә, нимә эшләүең  был? Ниңә кеше аптыратаһың? Нимә эшләп бер гонаһһыҙ кешене рәнйетәһең?

– Ни эшләүемме?! Быны һинән һорарға кәрәк?! – Ярһыған ҡатын хәҙер Хәсәнгә ябырылды. – Ҡара әле, оялмай ҙа миңә нимә ти! Бергәләшеп уйнаш итергә сыҡтығыҙмы, әртис ишараттары?!

Бындай һүҙгә Зөһрә Фәрит ҡыҙы ла түҙмәй урынынан  килеп торҙо.

– Һеңлем, ни һөйләйһең? Ниндәй уйнаш итеү ти ул?  Бында берәү ҙә боҙоҡ юлда йөрөмәй. Тауыш ҡуптарырға һинең ни хаҡың бар әле? 

Әммә Фәриҙә берәүҙе лә тыңлар, ишетер хәлдә түгел ине. Ул үҙенекен теҙҙе:

– Эйе, беләм мин һеҙҙе! Минең артыҡ ирем юҡ! Ошо фәхишә менән иремде бергә гастролгә ебәрәһем юҡ! – Фәриҙә, тыны ҡурылып, сәсәп, ҡысҡырып илап ебәрҙе.

– Һеҙ ныҡ яңылышаһығыҙ, һеңлем. Зөһрә Фәрит ҡыҙы ҡатынды тынысландырырға тырышты. – Был Нәргизә була, бер ниндәй ҙә артист түгел. Беҙҙең танылған баянсы Мәрәһимдең ҡатыны. Ирен  оҙатырға килгән.

Күпме йөрөп тә әлегәсә бындай хәлде күргәне лә, ишеткәне лә булмаған артистар шаҡ ҡатты. 

– Мине алдамағыҙ! Мин иремде һеҙҙең менән йөрөтәһем юҡ! – Күҙе аларған Фәриҙә Хәсәнгә килеп йәбеште. – Нимә ҡатып ҡалдың? Әйҙә, төш, ҡайттыҡ!

– Һеңлем, тыныслан әле! – Зөһрә Фәрит ҡыҙы йәнә Фәриҙәгә ҡараны. – Ҡайҙан килде башыңа ундай боҙоҡ уй? Беҙ эшкә сыҡҡанбыҙ. Беҙгә концертҡа барып өлгөрөргә кәрәк. Хәсәнде алмаштырырлыҡ минең кешем юҡ. Беҙҙең эш планын боҙорға һинең хаҡың юҡ.

Әммә Фәриҙәне тынысландырыу мөмкин түгел ине. Ул был минутта ҡорбанын йолҡҡосларға әҙерләгән йыртҡысты хәтерләтте. Сәсе-башы туҙған, йөҙө ҡып-ҡыҙыл булып, ҡан тамырҙары бүртеп сыҡҡан.

– Әйҙә ҡайттыҡ, ни эшләп тораһың! – Ул Хәсәнгә сытырман йәбешеп, уны салондан һөйрәй башланы.

Бөтә халыҡ алдында оятҡа ҡалған Хәсән был мәлдә үҙен хас та тәртип боҙоп тотолған бала хәлендә тоя ине. Ул арала шофер, етте, ҡуҙғалырға ваҡыт тигәнде белдереп, машинаны бипелдәтте. Ахырҙа урынынан торҙо:

– Һеңлем, беҙгә ҡуҙғалырға ваҡыт. Былай ҙа тотҡарландыҡ, билдәләнгән ваҡытҡа барып етергә кәрәк, – тине Фәриҙәгә тура ҡарап.

– Хәсән төшмәйенсә, мин төшмәйем! Күрәләтә иремде  уйнаш итергә ебәрәһем юҡ!  Әртистәрҙе беләм инде. Күҙемде астылар!

– Һеңлем, һинең оятың бармы, юҡмы? – Зөһрә Фәрит ҡыҙы йәнә телгә килде. – Тота килеп беҙгә яла яғырға һинең ни хаҡың бар?

– Ҡара әле, туғаным, тыныслан, – тине йырсы Гөлсәсәк тә.  – Әллә күпме эшләп бындай хәлде  әлегә күргәнебеҙ юҡ ине...

– Мине тыймағыҙ! – Фәриҙә  хәҙер инде Гөлсәсәккә ябырылды. – Һине лә беләбеҙ кемдәр менән теттергәнеңде!  Фәрештә түгелһең! Әллә исемде һиңә тәк торғандан тоттороп ҡуйғандармы?! Юҡ шул! Беләбеҙ!

Был ҡатын менән башҡаса һөйләшеү мәғәнәһеҙ икәнен яҡшы аңлаған артистар өндәшмәне. Барыһының да кәйефе ҡырылған ине. Хәсән иһә иптәштәренең күҙенә күтәрелеп тә ҡарай алманы. Оят, ғәрлек ине уға.   Сумкаларын эләктереп, автобустан төшөүҙән бүтән сара ҡалманы Хәсәнгә... Уның урынына икенсе йырсыны көскә табып, барыр ерҙәренә күпкә һуңлап, ҡуҙғалып китергә мәжбүр булдылар.

Башҡаса Хәсән филармонияға барманы,  ғариза яҙҙы ла эштән китте. Шулай итеп, ни бары йыл ярым эшләп ҡалды ул филармонияла...

 

ххх

Альбина ТАҠАЛОВА һүрәте