Оҫта Повесть (6) Рәлис УРАҘҒОЛОВ

Әкрәм башын артҡа ташланы. Күҙҙәрен алартты. Бармаҡтары менән күҙенә төшкән сәсен "тараны".

— Нимә, "бөгөнгө заманда"? Баҙар тиһең инде... Мин — оҫта, — минең ошо ҡулдарым булғанда теләһә ниндәй баҙарҙа ла не пропайдешь!

— Шулай ҙа бит, тик һине күберәк ошо һаҫыҡ самогон менән алдайҙар шул. Шуны аңламайһың, һуңынан, ҡармаҡҡа эләккән балыҡ һымаҡ тыпырсынһаң да, унан ысҡына алмаясаҡһың бит. Ана, минең атайым...

Дыңҡ. Рифҡәттең балта һабынан һөйәлләнеп, тимер сүкештәй ҡатҡан усы өҫтәлгә төштө.

— Һ-һи-ин минең ҡайныны насар яҡлап иҫкә алма, йәме, һәйбәт кеше ине ул. — Оҙаҡ ҡына тын ултырғас, тағы стаканына самогон ҡойҙо. — Мәрхүмкәйҙе яҡшы яҡлап иҫләйек...

Был арала Гөлмәрйәм сығып киткәйне. Уның: "Эх, һин, бер ни аңламайһың", — тигән һүҙҙәре генә һауала эленеп ҡалды. Яй ғына ишек асылды. Унан бер-бер артлы өс баш күренде — был уның малайҙары ине. Үҙе яратып ҡына әйтеүенсә — "шалапайҙары".

— Во, минең шалапайҙар! Килегеҙ әле, килегеҙ бында, яратып алайым. – Атай кеше кеҫәһен һәрмәне. Закускаға тип һалған кәнфите иҫенә төштө. Тапты. Тик берәү генә ине, уныһының да ҡағыҙы бысранып, үҙе иҙелеп бөткәйне. — Бына мин һеҙгә кәнфит алып ҡайттым. Берәү генә лә, ярай, бүлешерһегеҙ. Берәүҙе өсәүгә бүлеп ашаһаң, бер һүҙле булаһың ул.

Малайҙар, иҫерек аталарынң шөрләберәк, ҡыйыр-ҡыймаҫ ҡына аяҡтарын шыуытты. "Һин ал да, мин ал", тигән шикелле, бер-береһен төрткөләнеләр. Кесеһенең ҡулы кәнфиткә үрелде. Уныһы, бәләкәй булғанғамы, атаһынан күберәк иркәләнгәнгәме, ҡыйыуыраҡ ине. Хәйер, "ҙурыһы", "кесеһе", тиһәң дә, йәш айырмалары әллә ни түгел. Бер-береһенең ике-өс кенә йыл. Үҙе әйтмешләй, уңған килен ул таба, Гөлмәрйәме был яҡлап һыр бирмәне.

Ләкин малайҙар аталары эргәһенә килмәне. Алмаз да, кәнфитте кескәй усына йомоп, тора бирҙе. Шым ғына бер-береһенә төртөштөләр. "Үҙең әйт", — тип шыбырланы өлкәне. "Юҡ, үҙең", — тине икенсеһе. Улдарының үҙҙәре өсөн ниндәйҙер мөһим һүҙе барлығын Әкрәм дә һиҙҙе. Хәмер шауҡымы һуҡһа ла, быныһына ғына башы етерлек. Үҙе уйлағанса, эскәс баш шәберәк эшләй ул, бахмурҙан ғына аң томалана.

— Йә, йомошоғоҙ бармы әллә, әйтегеҙ, "һә" тигәнсе үтәйбеҙ уны, — тине йомарт атай.

— Э-э... Юҡ та ул... Ней...

— Йә, улым, әйт, мәминт эшләйбеҙ, — Әкрәмдең усы һауаны ярҙы. — Ошолай өҙәбеҙ ҙә ҡуябыҙ. "Һә" тигәнсе.

— Ней... Атай, бөтә малайҙың да ҡармағы бар...

Әкрәм малайға һөйләп бөтөргә бирмәне, шарҡылдап көлөп ебәрҙе. Тегенеһе ҡуян шикелле бөрөшөп ҡалды.

— Һәй, улдарым, шул да булдымы проблема. Һеҙҙеке лә буласаҡ. Иш-шу ниндәйе бит әле... Теге ней, ҡолғаһы Үҙән талынан түгел инде... — Уның иҫенә үҙҙәре яғына балыҡҡа килеүсе балыҡсыларҙың йыйылма ҡолғаһы килеп төштө. — Пластмастан яһалғаны. Ҡала магазиндарында һатыла торғаны... Үәт! Малайҙарҙың күҙҙәре осҡонланды. Атаһынан шул һүҙҙәрҙе генә көткәйнеләр бит, дыу килеп урамға сығып йүгерҙеләр.

— Ур-р-ра... Беҙгә атай ҡармаҡ алып ҡайта-а...

— Әй, Айнур, беҙгә атай ҡармаҡ алып ҡайта. Лә-лә-лә...

— Һеҙҙеке кеүек тал ағасы түгел инде, магазиндыҡын...

Ярым асыҡ ҡалған ишектән улдарының шат ауаздарын ишетеп ултырған Әкрәм шешәһенең төбөнә тиклем төштө лә, алпан-толпан төпкө бүлмәгә инеп китте.

— Ы-ы... Алып ҡайтам, нишләп алып ҡайтма-аһын, ти, м-минең малайҙар-рға...

Дыңҡ. Шифоньерға килеп бәрелде. З-зы-ыңҡ — хужаһының ауырлығына сыҙамайынса, иҫке дивандың пружиналары ҡыҫылды...

...Көн артынан көндәр үтте. Кисен лаяҡыл иҫерек ҡайта ла Әкрәм, эргәһенә тағы малайҙарын саҡыра.

— Ш-шалапайҙа-ар, һ-һеҙгә м-мин бынамын тигән ҡ-ҡармаҡ алып ҡайта-ам...

З-зыңҡ... Тағы диван. Иртән инде бер ҡулы менән йөрәген тотоп, икенсеһенең ҡултыҡ аҫтына балтаһын ҡыҫтырып, тағы сығып китә. Кисен эргәһенә малайҙарын саҡыра...

Башҡа малайҙар таң һарыһы менән балыҡҡа китә. Уларҙың өйө эргәһенән үткәндә берәмләп ҡысҡырырға, көлөшөргә тотоналар. Бигерәк тә өй аша ғына торған Айнур шаштырып ебәрә:

— Әй, Илһам, әйҙә балыҡҡа. Атайың магазиндан ҡайтып етмәнеме ни әле? Ха-ха-ха...

Малайҙары урамға сыҡмаҫ булды. Балыҡ ҡайғыһы китте. Өсәү ниҙер уйнағандай итәләр ҙә, өйгә инеп, телевизорға ҡапланалар. Был арала урам яҡлап балыҡтан ҡайтыусыларҙың шат ауаздары ишетелә.

– Ҡарағыҙ, беҙҙеке күпме генә. Улары ла ташбаш менән сабаҡ...

— Зато Илһам менән Русландыҡы, Алмаздыҡы суртан. Магазин ҡолғаһы оҙоная шул, йылғаның уртаһына етә. Хи-хи-хи...

Ҙурыһы ҡустыларын тынысландыра — ағай кеше бит.

— Ҡайғырмағыҙ, атайым айныһа, алып ҡайта ул.

— Әсәй ниңә алмай һуң, оло юл буйына сығып көн дә һөт һата... — тип, мыш-мыш танауын тарта Алмаз.

— Беҙҙең бер Сыбайҡайҙың һөтө үҙебеҙгә лә эсергә кәрәк, өләсәйҙәргә лә. Ә һатҡаны мәктәпкә барырға дәфтәр алыр өсөн.

— Ҡармаҡ ҡиммәт торамы ни?

— Һо-о, кәнишнә, уның бит ҡолғаһы оҙоная-а-а... — Илһам аҙымлап күрһәтә. Ошолай саҡлы.

Тегеһенең ауыҙы йырыла. Күҙҙәре осҡонлана.

...Уф-фф... Ы-ыуффф... Әкрәм диванында бөгөрләнә: эсе яна, бар тәне тартыша, ойой, аяҡтарын көҙән йыра.

— Г-гөл-кә-әй... У-уффф, үләм...

— Нишләтәйем һуң, Әкрәм, нишләтәйем. Эргәңдә генә торалмайым бит. Тәк тә өсөнсө көн яныңдан китмәйем. — Иренең эскәненән, һәр "запой"ынан һуң ошолай ауырыуынан тамам биҙгәйне ҡатын. — Магазиндан сәкүшкә генә алып ҡайтып бирер инем, өйгә аҡса ҡайтарғаның юҡ. Һөт һатҡанын саҡ оно менән шәкәренә еткереп торабыҙ. Аптыраған, балаларҙы нисек мәктәпкә йыйнап ебәрергә булыр...

Ир күҙҙәрен йома. Ойой барғанын тоя. Ошоно ғына көткәндәй, уны әллә ниндәй килбәтһеҙ әҙәмдәр уратып ала, өҫтөнә ҡара бесәйҙәр һикерә. Улар әсе сыйнай, биттәрен, ҡулдарын тырнай. Теге кешеләр уны төрткөләй, туҡмай. Ах-ах, бар тәне ауырта Әкрәмдең. Ә был әҙәмдәргә ҡыҙыҡ: ыржаялар, һикерәләр, тағы туҡмайҙар. Улар араһында биттәре ҡыйшайған, танауҙары йәмшәйгән, күҙҙәре аларған ирҙәр ҙә, ҡатындар, бала-саға ла бар. Йөҙҙәре-е... У-уффф, үлтерәләр бит. Бына Әкрәм һыуға ташлана. Йөҙә алмай. Балыҡҡа әйләнә. Ләкин шунда уҡ уға ҡармаҡ һалалар — бауыр яғы ҡабырғаһына ырғаҡ инә.

Диванда бөгәрләнгән ир тертләп китте. Күҙҙәрен асты. Уф, төш, юҡ йән ғазабы кисерткән әллә нәмә икән был. Ойомаҫҡа кәрәк. Ойоноң иһә, тағы теге бесәйҙәр өҫкә һикерә. Уф, бауыры өҙөлә инде. Әллә, ысынлап та, ҡармаҡ-ырғаҡ тыҡтылармы? Бәлки, был төш булмағандыр? Ана бит, ярға ташланған балыҡ һымаҡ шаңҡыған: һыу эскеһе килә, һауа етмәй. Ошолай өсөнсө көн-төндө уҙғара. Йоҡлап булмай, эскә тәғәм ризыҡ бармай. Уф-ф... Ишек асылды. Уның артынса шат ауаздар ишетелде. Был Әкрәмдең улдары ине. Улар этешә-төртөшә, кемуҙарҙан аталары ятҡан диван эргәһенә үк үттеләр. Ауыҙҙары йырыҡ.

— Бына, атай, беҙ нисә балыҡ тоттоҡ, — тип, Илһам ҡулындағы полиэтилен тоҡсайҙы өҫкә күтәрҙе.

— Илһам биште тотто, мин алтыны. — Русландың теле телгә йоҡманы. Шатлығы эсенә һыймай. — Үәт, шәп ҡаба-а... Мин ҡармаҡты әллә ҡайҙа тиклем ырғыта алам!

— Ҡармаҡ? – Әкрәмдең хәлһеҙ тауышы ҡалтырап, күкрәк тәңгәленән ыңғырашып сыҡты. — Ҡ-ҡайҙан алдығыҙ һуң ҡ-ҡармаҡ, улда-ары-ым?

— Ә-әй, — тип ҡул һелтәне Илһам, "пүстәки, табабыҙ инде", тигән төҫлө ине уның хәрәкәте, — яһап алдыҡ.

— Н-нисе-ек?

— Шулай. — Малай, оло эш эшләгәндәй, етдиләнде. — Тростың бер сымын һүттем дә, плоскогубца менән бөктөм. И всү!

— Аҙаҡ кәтүк ебенә ағастан ҡалҡыуғыс ураттыҡ, — тип, шатлығын йәшермәне Руслан.

— Батҡылығын алюмин тимерсыбыҡтан эшләнек...

— Хәҙер, атай, беҙ балыҡтарҙы таҙартабыҙ ҙа, әсәй ҡайтҡас, һиңә бешерер...

"Һиңә бешерер..." Әкрәмдең күңеле тулышты, тамағына төйөр үрмәләне.

— Б-бешер... Бешере-ер... — Уның улдарын күкрәгенә ҡыҫып һөйгөһө килде. Тик хәле юҡ. Быуынһыҙ. — Әй-й, ба-балаларым...

Мең тәүбәһен әйтеп, эсмәҫкә һүҙ ҙә биреп, анттар әйтеп, атай кеше диванында бөгәрләнде. Тик аҙна ла үтмәне, тағы стакан һонған килеш шайтан уның алдына баҫты...

Эшләгәненең хаҡын hорай алмағаны, бер сәмәйгә алданып йөрөүе, тағы әллә нимәләр өсөн үҙен hүкте дауаханала ятыусы. Йоҡоhо ҡасты уның. Уйланды, борғоланды, тағы уйланды. Әйҙә уйланhын, ваҡыт етерлек, төнөн йоҡламаhаң – көндөҙ ятып тор, hүҙ әйткән кеше юҡ. Бында уны иркәләйҙәр, hәр hүҙенә ҡолаҡ hалалар, шәфҡәт туташтары йүгереп йөрөй. Бында кешене аңлайҙар, "алкаш" тип ҡарамайҙар, эскелек hинең ауырыуың, тимәк, дауаларға кәрәк, тиҙәр. Ана бит дауалаусы табип кистән нисек hөйләште!

– Акрамчик, hинең hуҡыр эсәгең ауыртhа, ашҡаҙаның эшләмәhә ҡайҙа бараhың? – ти был, hынсыл ҡарашын ташлап.

Бына дауаханала нисек кенә йөрөтәләр үҙен – Акрамчик! Ә ауылда-а... Ярай, уныhы суҡынып китhен, табиптың hорауына яуап бирергә кәрәк тәhа. Берәй ғиллә яталыр әле унда, ябай ғына күренhә лә.

– Балнисҡа барам инде, духтырға күренергә, хәҙер әбей-hәбей заманалары үтте.

– Шулай шул. Ә эсә башлағас ниңә наркологҡа килмәнең?

– Ыстаҡ, унда бары-ыу... Күҙҙе астырмаҫтар, алкаштан hалдырырҙар. Унан тағы, hеҙҙең hымаҡ духтыр барлығын кем белгән.

– Ә hеҙҙе алкаштан кем hалдыра hуң, бергә эскән әшнәләреңме, әллә hеҙҙең hымаҡтан файҙа күреүселәрме?

Тә-тә-тә-тә-ә... Бына ҡайҙа бора бит hүҙҙе был hарыбаш бисә. Күҙлек аҫтынан hынсыл ҡараш ташлаған күҙҙәрен оторо зәңгәрләтеп, ирендәрен ослайтҡан да яуап көтә. Эх, башҡа ер, башҡа ҡатын булhа белер ине лә бит Әкрәм ни эшләргә кәрәклеген, яуабын да табыр ине. Бында ярамай. Үҙ тиҫтерең генә булhа ла, ул – табип, hине ҡотҡарыусы.

– Һе, дуҫтарың ни, үҙең hымаҡ инде. Ана, Ирек hымаҡ. Улар нишләп көлhөн? Ҡалғандар, тим.

– Тимәк, hеҙҙең бушҡа эшләүегеҙҙән файҙаланып донъя көтөүселәр.

– Шулай булып сығалыр инде... – Әкрәм, бала-саға шикелле, башын түбән эйҙе.

– Шулай булып сыҡмай, ә нәҡ шулай. Уларға hеҙ ошо ҡиәфәттә кәрәк. Моғайын, бер литр самогонға утын ярып бирәhегеҙҙер әле, сиреккә мунса hалаhығыҙҙыр?

– ?.. – Әкрәм башын күтәрҙе лә табиптың күҙҙәренә ҡараны. – Ҡайҙан беләhегеҙ уны? Тик мин ул категорияға инмәйем. Мин – оҫта!

– Һеҙ барығыҙ ҙа оҫта, Акрамчик. Оҫта булмаhағыҙ, hеҙҙе эсермәҫтәр ине. Иң тәү эсергә өйрәтәләр, hуңынан инде биргән аҡсаларын үҙегеҙ ҙә шешәгә тығаhығыҙ, ошондай уҡ кешеләрҙән тауыҡ тиҙәге болғатылған самогон hатып алаhығыҙ. Бар, ошо турала уйлан. Әйткәндәй, ҡатының килгәс тә бында инhен, бәлки, ҡайтарырмын.

– Ни-ни... – Әкрәм үҙ ҡолаҡтарына үҙе ышанмай торҙо. – ҡырҡ, ҡырҡ...

– Һиңә ул саҡлы ятырға кәрәкмәй. Өс улың көтә, ҡатының, – тип теҙеп алып китте табип. – Унан hуң, бала-саға түгелhең дә... Былай дауаланыуың бик яҡшы. Әгәр риза булhаң, венаңа берәй препарат hалырбыҙ. Йә, ярай, бар сыҡ. Иректе саҡыр...

Өс малай үҫеүенә тиклем белеп бөткән! Моғайын, Ирек hайрағандыр әле. Теге көләмәстәгесә. Берәү күрәҙәсе булып йөрөй икән. Бер күршеhенең тормошон икенсеhенән hорай ҙа, тегеңә үткәнен hөйләп бирә, ти. Мыштым ғына йөрөhә лә, Иректең асылы бында – ситтә күренә шул. Йо-оҡ, Ирек әле ауылға ҡайта буламы hуң, ҡырҡ көнөн дә тултырасаҡ. Сестраға сат йәбешкән бит. Бер яҡлап маладис инде. Шәфҡәт туташы ғына түгел, табиптың үҙен дә ауыҙына ҡаратырға күп hорамаҫ хәҙер. Күҙ алдында тел биҫтәhенә әйләнде лә китте. Асылып етмәгән дегәнәк сәскәhенә ҡояш нуры етмәй генә торған тиерhең. Ул атлап йөрөштәрен ҡара әле. Элек араҡыға ебәрhәң дә өс сәғәт йөрөп килә торғайны, бер аҙымын атлағансы, икенсе аяғын эт ашаған бәндә коридор буйлап осоп ҡына йөрөй, термостар тотоп "пищеблок"ка ашарға алырға йүгерә. Харап инде, харап. Ауылдаштар күрhә, билләhи, ышанмаҫтар ине. Маладистан башҡа hүҙ юҡ...

Ирек палатаға инде.

– Әкрәм, әйҙә, әбиткә, бөгөн картуф менән балыҡ бирәләр...

Әкрәм, башын тотто ла, хәҙер-хәҙер, бара тор, тигән ишара яһап, ҡулын һелкте. Ҡолағы сыңланы, мейеһен үтмәҫ бысаҡ менән телгеләнеләрме ни — сыҙаша алманы...

— А-а-а...

— Сестра, сетра, врачты саҡырығыҙ, Әкрәмгә әллә нимә булды-ы...

Әкрәм башын артҡа ташланы. Күҙҙәрен алартты. Бармаҡтары менән күҙенә төшкән сәсен "тараны".

— Нимә, "бөгөнгө заманда"? Баҙар тиһең инде... Мин — оҫта, — минең ошо ҡулдарым булғанда теләһә ниндәй баҙарҙа ла не пропайдешь!

— Шулай ҙа бит, тик һине күберәк ошо һаҫыҡ самогон менән алдайҙар шул. Шуны аңламайһың, һуңынан, ҡармаҡҡа эләккән балыҡ һымаҡ тыпырсынһаң да, унан ысҡына алмаясаҡһың бит. Ана, минең атайым...

Дыңҡ. Рифҡәттең балта һабынан һөйәлләнеп, тимер сүкештәй ҡатҡан усы өҫтәлгә төштө.

— Һ-һи-ин минең ҡайныны насар яҡлап иҫкә алма, йәме, һәйбәт кеше ине ул. — Оҙаҡ ҡына тын ултырғас, тағы стаканына самогон ҡойҙо. — Мәрхүмкәйҙе яҡшы яҡлап иҫләйек...

Был арала Гөлмәрйәм сығып киткәйне. Уның: "Эх, һин, бер ни аңламайһың", — тигән һүҙҙәре генә һауала эленеп ҡалды. Яй ғына ишек асылды. Унан бер-бер артлы өс баш күренде — был уның малайҙары ине. Үҙе яратып ҡына әйтеүенсә — "шалапайҙары".

— Во, минең шалапайҙар! Килегеҙ әле, килегеҙ бында, яратып алайым. – Атай кеше кеҫәһен һәрмәне. Закускаға тип һалған кәнфите иҫенә төштө. Тапты. Тик берәү генә ине, уныһының да ҡағыҙы бысранып, үҙе иҙелеп бөткәйне. — Бына мин һеҙгә кәнфит алып ҡайттым. Берәү генә лә, ярай, бүлешерһегеҙ. Берәүҙе өсәүгә бүлеп ашаһаң, бер һүҙле булаһың ул.

Малайҙар, иҫерек аталарынң шөрләберәк, ҡыйыр-ҡыймаҫ ҡына аяҡтарын шыуытты. "Һин ал да, мин ал", тигән шикелле, бер-береһен төрткөләнеләр. Кесеһенең ҡулы кәнфиткә үрелде. Уныһы, бәләкәй булғанғамы, атаһынан күберәк иркәләнгәнгәме, ҡыйыуыраҡ ине. Хәйер, "ҙурыһы", "кесеһе", тиһәң дә, йәш айырмалары әллә ни түгел. Бер-береһенең ике-өс кенә йыл. Үҙе әйтмешләй, уңған килен ул таба, Гөлмәрйәме был яҡлап һыр бирмәне.

Ләкин малайҙар аталары эргәһенә килмәне. Алмаз да, кәнфитте кескәй усына йомоп, тора бирҙе. Шым ғына бер-береһенә төртөштөләр. "Үҙең әйт", — тип шыбырланы өлкәне. "Юҡ, үҙең", — тине икенсеһе. Улдарының үҙҙәре өсөн ниндәйҙер мөһим һүҙе барлығын Әкрәм дә һиҙҙе. Хәмер шауҡымы һуҡһа ла, быныһына ғына башы етерлек. Үҙе уйлағанса, эскәс баш шәберәк эшләй ул, бахмурҙан ғына аң томалана.

— Йә, йомошоғоҙ бармы әллә, әйтегеҙ, "һә" тигәнсе үтәйбеҙ уны, — тине йомарт атай.

— Э-э... Юҡ та ул... Ней...

— Йә, улым, әйт, мәминт эшләйбеҙ, — Әкрәмдең усы һауаны ярҙы. — Ошолай өҙәбеҙ ҙә ҡуябыҙ. "Һә" тигәнсе.

— Ней... Атай, бөтә малайҙың да ҡармағы бар...

Әкрәм малайға һөйләп бөтөргә бирмәне, шарҡылдап көлөп ебәрҙе. Тегенеһе ҡуян шикелле бөрөшөп ҡалды.

— Һәй, улдарым, шул да булдымы проблема. Һеҙҙеке лә буласаҡ. Иш-шу ниндәйе бит әле... Теге ней, ҡолғаһы Үҙән талынан түгел инде... — Уның иҫенә үҙҙәре яғына балыҡҡа килеүсе балыҡсыларҙың йыйылма ҡолғаһы килеп төштө. — Пластмастан яһалғаны. Ҡала магазиндарында һатыла торғаны... Үәт! Малайҙарҙың күҙҙәре осҡонланды. Атаһынан шул һүҙҙәрҙе генә көткәйнеләр бит, дыу килеп урамға сығып йүгерҙеләр.

— Ур-р-ра... Беҙгә атай ҡармаҡ алып ҡайта-а...

— Әй, Айнур, беҙгә атай ҡармаҡ алып ҡайта. Лә-лә-лә...

— Һеҙҙеке кеүек тал ағасы түгел инде, магазиндыҡын...

Ярым асыҡ ҡалған ишектән улдарының шат ауаздарын ишетеп ултырған Әкрәм шешәһенең төбөнә тиклем төштө лә, алпан-толпан төпкө бүлмәгә инеп китте.

— Ы-ы... Алып ҡайтам, нишләп алып ҡайтма-аһын, ти, м-минең малайҙар-рға...

Дыңҡ. Шифоньерға килеп бәрелде. З-зы-ыңҡ — хужаһының ауырлығына сыҙамайынса, иҫке дивандың пружиналары ҡыҫылды...

...Көн артынан көндәр үтте. Кисен лаяҡыл иҫерек ҡайта ла Әкрәм, эргәһенә тағы малайҙарын саҡыра.

— Ш-шалапайҙа-ар, һ-һеҙгә м-мин бынамын тигән ҡ-ҡармаҡ алып ҡайта-ам...

З-зыңҡ... Тағы диван. Иртән инде бер ҡулы менән йөрәген тотоп, икенсеһенең ҡултыҡ аҫтына балтаһын ҡыҫтырып, тағы сығып китә. Кисен эргәһенә малайҙарын саҡыра...

Башҡа малайҙар таң һарыһы менән балыҡҡа китә. Уларҙың өйө эргәһенән үткәндә берәмләп ҡысҡырырға, көлөшөргә тотоналар. Бигерәк тә өй аша ғына торған Айнур шаштырып ебәрә:

— Әй, Илһам, әйҙә балыҡҡа. Атайың магазиндан ҡайтып етмәнеме ни әле? Ха-ха-ха...

Малайҙары урамға сыҡмаҫ булды. Балыҡ ҡайғыһы китте. Өсәү ниҙер уйнағандай итәләр ҙә, өйгә инеп, телевизорға ҡапланалар. Был арала урам яҡлап балыҡтан ҡайтыусыларҙың шат ауаздары ишетелә.

– Ҡарағыҙ, беҙҙеке күпме генә. Улары ла ташбаш менән сабаҡ...

— Зато Илһам менән Русландыҡы, Алмаздыҡы суртан. Магазин ҡолғаһы оҙоная шул, йылғаның уртаһына етә. Хи-хи-хи...

Ҙурыһы ҡустыларын тынысландыра — ағай кеше бит.

— Ҡайғырмағыҙ, атайым айныһа, алып ҡайта ул.

— Әсәй ниңә алмай һуң, оло юл буйына сығып көн дә һөт һата... — тип, мыш-мыш танауын тарта Алмаз.

— Беҙҙең бер Сыбайҡайҙың һөтө үҙебеҙгә лә эсергә кәрәк, өләсәйҙәргә лә. Ә һатҡаны мәктәпкә барырға дәфтәр алыр өсөн.

— Ҡармаҡ ҡиммәт торамы ни?

— Һо-о, кәнишнә, уның бит ҡолғаһы оҙоная-а-а... — Илһам аҙымлап күрһәтә. Ошолай саҡлы.

Тегеһенең ауыҙы йырыла. Күҙҙәре осҡонлана.

...Уф-фф... Ы-ыуффф... Әкрәм диванында бөгөрләнә: эсе яна, бар тәне тартыша, ойой, аяҡтарын көҙән йыра.

— Г-гөл-кә-әй... У-уффф, үләм...

— Нишләтәйем һуң, Әкрәм, нишләтәйем. Эргәңдә генә торалмайым бит. Тәк тә өсөнсө көн яныңдан китмәйем. — Иренең эскәненән, һәр "запой"ынан һуң ошолай ауырыуынан тамам биҙгәйне ҡатын. — Магазиндан сәкүшкә генә алып ҡайтып бирер инем, өйгә аҡса ҡайтарғаның юҡ. Һөт һатҡанын саҡ оно менән шәкәренә еткереп торабыҙ. Аптыраған, балаларҙы нисек мәктәпкә йыйнап ебәрергә булыр...

Ир күҙҙәрен йома. Ойой барғанын тоя. Ошоно ғына көткәндәй, уны әллә ниндәй килбәтһеҙ әҙәмдәр уратып ала, өҫтөнә ҡара бесәйҙәр һикерә. Улар әсе сыйнай, биттәрен, ҡулдарын тырнай. Теге кешеләр уны төрткөләй, туҡмай. Ах-ах, бар тәне ауырта Әкрәмдең. Ә был әҙәмдәргә ҡыҙыҡ: ыржаялар, һикерәләр, тағы туҡмайҙар. Улар араһында биттәре ҡыйшайған, танауҙары йәмшәйгән, күҙҙәре аларған ирҙәр ҙә, ҡатындар, бала-саға ла бар. Йөҙҙәре-е... У-уффф, үлтерәләр бит. Бына Әкрәм һыуға ташлана. Йөҙә алмай. Балыҡҡа әйләнә. Ләкин шунда уҡ уға ҡармаҡ һалалар — бауыр яғы ҡабырғаһына ырғаҡ инә.

Диванда бөгәрләнгән ир тертләп китте. Күҙҙәрен асты. Уф, төш, юҡ йән ғазабы кисерткән әллә нәмә икән был. Ойомаҫҡа кәрәк. Ойоноң иһә, тағы теге бесәйҙәр өҫкә һикерә. Уф, бауыры өҙөлә инде. Әллә, ысынлап та, ҡармаҡ-ырғаҡ тыҡтылармы? Бәлки, был төш булмағандыр? Ана бит, ярға ташланған балыҡ һымаҡ шаңҡыған: һыу эскеһе килә, һауа етмәй. Ошолай өсөнсө көн-төндө уҙғара. Йоҡлап булмай, эскә тәғәм ризыҡ бармай. Уф-ф... Ишек асылды. Уның артынса шат ауаздар ишетелде. Был Әкрәмдең улдары ине. Улар этешә-төртөшә, кемуҙарҙан аталары ятҡан диван эргәһенә үк үттеләр. Ауыҙҙары йырыҡ.

— Бына, атай, беҙ нисә балыҡ тоттоҡ, — тип, Илһам ҡулындағы полиэтилен тоҡсайҙы өҫкә күтәрҙе.

— Илһам биште тотто, мин алтыны. — Русландың теле телгә йоҡманы. Шатлығы эсенә һыймай. — Үәт, шәп ҡаба-а... Мин ҡармаҡты әллә ҡайҙа тиклем ырғыта алам!

— Ҡармаҡ? – Әкрәмдең хәлһеҙ тауышы ҡалтырап, күкрәк тәңгәленән ыңғырашып сыҡты. — Ҡ-ҡайҙан алдығыҙ һуң ҡ-ҡармаҡ, улда-ары-ым?

— Ә-әй, — тип ҡул һелтәне Илһам, "пүстәки, табабыҙ инде", тигән төҫлө ине уның хәрәкәте, — яһап алдыҡ.

— Н-нисе-ек?

— Шулай. — Малай, оло эш эшләгәндәй, етдиләнде. — Тростың бер сымын һүттем дә, плоскогубца менән бөктөм. И всү!

— Аҙаҡ кәтүк ебенә ағастан ҡалҡыуғыс ураттыҡ, — тип, шатлығын йәшермәне Руслан.

— Батҡылығын алюмин тимерсыбыҡтан эшләнек...

— Хәҙер, атай, беҙ балыҡтарҙы таҙартабыҙ ҙа, әсәй ҡайтҡас, һиңә бешерер...

"Һиңә бешерер..." Әкрәмдең күңеле тулышты, тамағына төйөр үрмәләне.

— Б-бешер... Бешере-ер... — Уның улдарын күкрәгенә ҡыҫып һөйгөһө килде. Тик хәле юҡ. Быуынһыҙ. — Әй-й, ба-балаларым...

Мең тәүбәһен әйтеп, эсмәҫкә һүҙ ҙә биреп, анттар әйтеп, атай кеше диванында бөгәрләнде. Тик аҙна ла үтмәне, тағы стакан һонған килеш шайтан уның алдына баҫты...

Эшләгәненең хаҡын hорай алмағаны, бер сәмәйгә алданып йөрөүе, тағы әллә нимәләр өсөн үҙен hүкте дауаханала ятыусы. Йоҡоhо ҡасты уның. Уйланды, борғоланды, тағы уйланды. Әйҙә уйланhын, ваҡыт етерлек, төнөн йоҡламаhаң – көндөҙ ятып тор, hүҙ әйткән кеше юҡ. Бында уны иркәләйҙәр, hәр hүҙенә ҡолаҡ hалалар, шәфҡәт туташтары йүгереп йөрөй. Бында кешене аңлайҙар, "алкаш" тип ҡарамайҙар, эскелек hинең ауырыуың, тимәк, дауаларға кәрәк, тиҙәр. Ана бит дауалаусы табип кистән нисек hөйләште!

– Акрамчик, hинең hуҡыр эсәгең ауыртhа, ашҡаҙаның эшләмәhә ҡайҙа бараhың? – ти был, hынсыл ҡарашын ташлап.

Бына дауаханала нисек кенә йөрөтәләр үҙен – Акрамчик! Ә ауылда-а... Ярай, уныhы суҡынып китhен, табиптың hорауына яуап бирергә кәрәк тәhа. Берәй ғиллә яталыр әле унда, ябай ғына күренhә лә.

– Балнисҡа барам инде, духтырға күренергә, хәҙер әбей-hәбей заманалары үтте.

– Шулай шул. Ә эсә башлағас ниңә наркологҡа килмәнең?

– Ыстаҡ, унда бары-ыу... Күҙҙе астырмаҫтар, алкаштан hалдырырҙар. Унан тағы, hеҙҙең hымаҡ духтыр барлығын кем белгән.

– Ә hеҙҙе алкаштан кем hалдыра hуң, бергә эскән әшнәләреңме, әллә hеҙҙең hымаҡтан файҙа күреүселәрме?

Тә-тә-тә-тә-ә... Бына ҡайҙа бора бит hүҙҙе был hарыбаш бисә. Күҙлек аҫтынан hынсыл ҡараш ташлаған күҙҙәрен оторо зәңгәрләтеп, ирендәрен ослайтҡан да яуап көтә. Эх, башҡа ер, башҡа ҡатын булhа белер ине лә бит Әкрәм ни эшләргә кәрәклеген, яуабын да табыр ине. Бында ярамай. Үҙ тиҫтерең генә булhа ла, ул – табип, hине ҡотҡарыусы.

– Һе, дуҫтарың ни, үҙең hымаҡ инде. Ана, Ирек hымаҡ. Улар нишләп көлhөн? Ҡалғандар, тим.

– Тимәк, hеҙҙең бушҡа эшләүегеҙҙән файҙаланып донъя көтөүселәр.

– Шулай булып сығалыр инде... – Әкрәм, бала-саға шикелле, башын түбән эйҙе.

– Шулай булып сыҡмай, ә нәҡ шулай. Уларға hеҙ ошо ҡиәфәттә кәрәк. Моғайын, бер литр самогонға утын ярып бирәhегеҙҙер әле, сиреккә мунса hалаhығыҙҙыр?

– ?.. – Әкрәм башын күтәрҙе лә табиптың күҙҙәренә ҡараны. – Ҡайҙан беләhегеҙ уны? Тик мин ул категорияға инмәйем. Мин – оҫта!

– Һеҙ барығыҙ ҙа оҫта, Акрамчик. Оҫта булмаhағыҙ, hеҙҙе эсермәҫтәр ине. Иң тәү эсергә өйрәтәләр, hуңынан инде биргән аҡсаларын үҙегеҙ ҙә шешәгә тығаhығыҙ, ошондай уҡ кешеләрҙән тауыҡ тиҙәге болғатылған самогон hатып алаhығыҙ. Бар, ошо турала уйлан. Әйткәндәй, ҡатының килгәс тә бында инhен, бәлки, ҡайтарырмын.

– Ни-ни... – Әкрәм үҙ ҡолаҡтарына үҙе ышанмай торҙо. – ҡырҡ, ҡырҡ...

– Һиңә ул саҡлы ятырға кәрәкмәй. Өс улың көтә, ҡатының, – тип теҙеп алып китте табип. – Унан hуң, бала-саға түгелhең дә... Былай дауаланыуың бик яҡшы. Әгәр риза булhаң, венаңа берәй препарат hалырбыҙ. Йә, ярай, бар сыҡ. Иректе саҡыр...

Өс малай үҫеүенә тиклем белеп бөткән! Моғайын, Ирек hайрағандыр әле. Теге көләмәстәгесә. Берәү күрәҙәсе булып йөрөй икән. Бер күршеhенең тормошон икенсеhенән hорай ҙа, тегеңә үткәнен hөйләп бирә, ти. Мыштым ғына йөрөhә лә, Иректең асылы бында – ситтә күренә шул. Йо-оҡ, Ирек әле ауылға ҡайта буламы hуң, ҡырҡ көнөн дә тултырасаҡ. Сестраға сат йәбешкән бит. Бер яҡлап маладис инде. Шәфҡәт туташы ғына түгел, табиптың үҙен дә ауыҙына ҡаратырға күп hорамаҫ хәҙер. Күҙ алдында тел биҫтәhенә әйләнде лә китте. Асылып етмәгән дегәнәк сәскәhенә ҡояш нуры етмәй генә торған тиерhең. Ул атлап йөрөштәрен ҡара әле. Элек араҡыға ебәрhәң дә өс сәғәт йөрөп килә торғайны, бер аҙымын атлағансы, икенсе аяғын эт ашаған бәндә коридор буйлап осоп ҡына йөрөй, термостар тотоп "пищеблок"ка ашарға алырға йүгерә. Харап инде, харап. Ауылдаштар күрhә, билләhи, ышанмаҫтар ине. Маладистан башҡа hүҙ юҡ...

Ирек палатаға инде.

– Әкрәм, әйҙә, әбиткә, бөгөн картуф менән балыҡ бирәләр...

Әкрәм, башын тотто ла, хәҙер-хәҙер, бара тор, тигән ишара яһап, ҡулын һелкте. Ҡолағы сыңланы, мейеһен үтмәҫ бысаҡ менән телгеләнеләрме ни — сыҙаша алманы...

— А-а-а...

— Сестра, сетра, врачты саҡырығыҙ, Әкрәмгә әллә нимә булды-ы...

* *

– Юҡ! Юҡ! – Әкрәм ҡыҙарҙы. Ҡолаҡ остарына тиклем ҡыҙғылт-күк таптар үрмәләне. Күҙ ҡабаҡтары тартышты. Йөҙө йәмhеҙләнеп, ауыҙы салшайҙы. – Юҡ. Юҡ! – Ир ҡулын hелтәне лә, артына әйләнеп, ҡатынына өндәште: – Булдыра алмайым, Гөлкәй, булдыра алмайы-ым!

– Булдыраhың. Ана, килеп сыға. Хәҙер ул тиклем ҡыҙармайhың да, – тип, ҡатыны уны тынысландырҙы, бала-сағаны өгөтләгәндәй нотоҡ уҡырға кереште. – Аңла, hиңә Серега нимә тине, иҫеңә төшөр. Йә, тағы ҡабатлайыҡ.

Әкрәм көҙгөгә ҡараны. Йөҙөн тағы күҙҙән үткәрҙе. Ҡыҙарған, тулҡынланыуҙан күҙ ҡабаҡтарында күҙәнәктәре тартылып-тартылып ҡуя, танауы йыйырыла, ҡолаҡтары яна. Ул маңлайына төшкән сәсен артҡа hыпырҙы ла ҡатынының hорауына яуап бирергә әҙерләнде: төкөрөгөн йотто, тамағын ҡырҙы.

– Йә, ни көтәhең?

Гөлмәрйәм өй ишеген асып япты. Ишек төбөндә тапанды. Һуңынан, Айнурға оҡшатып, hүҙен башланы:

– Ней, ней, гадук, мейес сығарырға ине бит әле. Ней, теге hин киткәндән бирле ҡара мунса инәбеҙ. Шуны бөгөн әтмәләп булмаҫ микән?

– Юҡ. Юҡ! – Әкрәмдең тауышы ишетелер-ишетелмәҫ кенә сыҡты.

– Улай булмай ул, ҡартым, улай булмай. Ышаныслы итеп әйт, ҡаты итеп! Һинең hүҙҙәреңдән hуң ул лып ултырhын, ыҡ-мыҡ итhен. Хаҡын арттырырға тейешhең, ә элеккесә бер шешә сәмәйгә алданырға түгел. Йә, ярай, hин бында рипитисә эшләй тор, мин малдар ҡырына сығып инәйем, – тине лә Гөлмәрйәм, шәлен, фуфайкаhын алды.

Әйтеүе генә анhат, hабаҡташыңдың йомошон кире ҡағып, "юҡ" тиңсе әле. Серегаhын әйтәйем, әллә ҡайҙан мисәтле ҡағыҙ бирҙе, ауылды таш ҡала тиерhең. Һәр береhе таныш, hәр ҡайhыhы ҡоҙа, бар, ҡағыҙҙа яҙылғанса эшеңә хаҡ hорап ҡара.

Әкрәм тағы көҙгө ҡаршыhына баҫты. Үҙе Айнур, Шәрип, башҡа ауылдашы булып hөйләнде лә, үҙе үк көҙгөләге Әкрәмдең күҙҙәренә ҡарап: "Юҡ", – тип ҡырт киҫте.

– Ҡоҙа, – тине ул Шәрипсә, – hин ҡоҙа тейешле кеше кәкже, анау өйҙө эш итеп бөтәйек инде. Теге саҡ ни, ҡатыраҡ бәрелгәнмендер, ғәфү ит. Эскән кеше менән иҫерек кеше бер, тигәндәй, аҙыраҡ йотҡайным шул.

– Йо-оҡ, ҡоҙа. Минең эшем күп, шунан hуң күрше ауылда ла заказдар бар, уларҙан бынау ҡағыҙға яҙылғанса хаҡын алам.

– Һәй, ҡоҙа, миңә ул тиклемгә эшләмәhәң дә була инде, ҡоҙа кеше – үҙ кеше бит. Ҡап яртыhын түләрмен. Ҡана, аҙыраҡ тамаҡ сылатhаң да ярай.

– Юҡ, ярамай, ҡоҙа. Әйттем бит, ваҡыт юҡ. Бына, йышҡы-маҙарҙы барлайым да, күрше ауылға китәм...

Әкрәм көҙгөгә ныҡлап ҡараны. Бәй, йөҙө hис кенә лә ҡыҙармаған, зәңгәр-күк таптар ҙа юҡ, күҙ ҡабаҡтары ла тартышмай. Тимәк, ул өйрәнә башлаған. Инде өсөнсө көн көҙгө алдында хыялланғандар бушҡа китмәгән! Баҡhаң, туранан-тура "юҡ" тип әйтергә кәрәкмәй, инәлтеүе лә етә икән.

Әкрәм, ҡолас ҙурлыҡ суртан тотҡан балыҡсылай шатланып, ойоҡсан ғына аҙбарға йүгерҙе.

– Гөлкәй, Гөлкә-әй!

– Ыстаҡ, нимә булды?

– Өйрәндем, өйрәндем әйтергә! – Ир hикереп-hикереп сәпәкәйләп алды, сүгәләне, бер тубығына, бер күкрәгенә устары менән шап та шоп hуҡты. – Өйрәнде-ем!

Гөлмәрйәмдең дә шатлығы эсенә hыйманы. Эске кейемдән генә тиерлек сыҡҡан ире артынан өйгә табан йүгерҙе. Хәле бөттө. Ах-ух килде. Ситтән ҡарағанда мылтығын ташлап ҡасҡан hунарсыны баҫтырыусы дә-әү айыу hымаҡ күренде ул. Иллә-мәгәр күрше йорттоң тәҙрәhенә ҡапланғандар шулай уйланы. Ҡапҡа асып инеп килеүсе Айнур ҙа телhеҙ ҡалды. "Бөттө баш, Гөлмәрйәм Әкрәмде hуғып үлтерhә, суд юлын тапармын әле, – тип hөйләнә-hөйләнә тышҡы яҡлап ҡапҡаны кире япты. Һуңынан башына башҡа уй килде: "Һабаҡташ тағы ысҡынғандыр, шулай булhа, эх, бер аҡбашҡа мунса мейесен сығартыр инем". Ошо уй уны эскә үтергә әйҙәне. Соланға ингәс, ҡолаҡтарын тырпайтты.

– Юҡ. Йо-оҡ! – Әкрәмдең тауышы гел бер hүҙҙе ҡабатланы.

Моғайын, тәүбәhен әйттерәлер Гөлмәрйәме, тип уйланы Айнур. Әйттерhә лә әйттерер, үгеҙ ҙурлыҡ ҡатын бер алҡымынан алhа, "сәкүшкә" Әкрәм генә түгел, башҡалар ҙа кәзәләй аҡырыр.

– Юҡ! Юҡ!

Айнур өнhөҙ ҡалды. "Соланға тиклем ингәс, сығып китеүе лә әллә нисек, өйгә үтhәң дә hуғыштың тап уртаhында ҡалаhың", – тигән уй бырауланы мейеhен. Бәй, шап та шоп иренең битен сәпәкәйләй түгелме Гөлмәрйәм? Тегенеhе уның hайын тәүбәhен әйтә: "Юҡ! Юҡ!" Хоҙайым, күрәhеләре бар икән Айнурҙың. Эсвидитель итеп суд юлын тапатырҙар әле.

Шул саҡ ишек шар асылып китте. Ни күҙе менән күрhен Айнур, Гөлмәрйәм Әкрәмде өй эсе буйлап өйөрөлтә. Ишеккә лә уның аяғы эләккәндер, Айнурҙың танау төбөнән генә ике-өс тапҡыр үксә-табандары сатай-ботай үтеп китте.

– Ҡhым-ым... Ней, ней...

Дыңҡ. Гөлмәрйәм Әкрәмде иҙәнгә баҫтырҙы. Уңайhыҙ хәлдә ҡалған ир бармаҡтары менән сәсен артҡа тараны. Ауыҙ ситтәрен hөрттө. Гөлмәрйәм иhә ултырғысҡа йәйелде. Үрелеп кенә феләктән сүмесләп hыу алып эсте.

– Бына шулай, Айнур, хәҙер ҡартым эсмәгәс, күтәреп кенә йөрөтәм үҙен, – тине лә ҡатын, ихлас көләп ебәрҙе. – Ха-ха-ха... У-уф, хәлем бөттө. Ҡорhаҡ еппәреп ҡайтҡан, ауыр етмәhә... Әйҙә, үт, Айнур, хәҙер самауырын шыжлатам, пирук бешкән. Сәй эсербеҙ...

– Пируҡ ҡына ашатҡас, ҡорhаҡ китә инде ул, – тигән булды Айнур. Әле күргән-ишеткәндәрҙән hуң Гөлмәрйәмдең йомшарыуы сәйер hымаҡ ине. Әртисләнә беләләр, суҡынсыҡтар, талашҡандарын кешегә сығармайҙар инде йәнәhе, тип уйланы ул. – Мин ни, гадуктың хәлен генә белергә ингәйнем. Бар ауыл шаҡ ҡатып hөйләй, Әкрәм кейенеп-яhанып ҡайтҡан икән, тегеләй ҙә былай...

– Нимә, Айнур, минең иремә кейенергә лә ярамаймы әллә?! – Гөлмәрйәм зәhәр ҡарашы менән инеүсене телде. – Эйе, Өфөнән кейенеп ҡайттыҡ әле. Күтәрә алмағас, Серега машинаhы менән килтереп ҡуйҙы. Хатта мал ҡырына сыға торған фуфайкаларҙы ла, быйма-сүсинкәләрҙе лә яңырттыҡ. Бер генә йәшәйбеҙ бит донъяла-а. Шәмбе көн район үҙәгенә кәнсирт килә, ти, шунда ла барып килербеҙ, тип торабыҙ...

– Шулай инде, шулай. Мин ни, теге хәл белә торғанын да ҡуйынға тығып килгәйнем, – тине лә Айнур, өҫтәлгә шешә ултыртты.

– Уныhын ал, класташ. Берәй эшеңә ярап ҡалыр, ҡунаҡ-фәлән килhә лә, – тип, Әкрәм араҡыны Айнурға hуҙҙы. – Эсмәнек түгел, эстек инде, төбөн ҡоротоп булмай уның... Йә, сисен, сәй эсербеҙ.

Айнур уңайhыҙ хәлдә ҡалды. Әкрәмдең эсеүен ташлауын ишетhә лә, үҙ күҙҙәре менән күрмәгәс, ышанмағайны. "Эш бешмәҫ, ахыры, былай булғас", – тине ул эстән генә.

– Тотмағас ни, hинең менән hөйләшеп тә булмайҙыр, гадук, – тип, ул ишек тотҡаhына үрелде. – Йомош бар ине лә...

– Мунса мейесеме?

– Шул инде, шул. Һаман бер балыҡ башы.

– Гадук, минең заказдар күбәйеп китте бит әле. Күрше ауылдан Сәйфетдин ағай соланына "галанка" сығарып биреүҙе hорағайны. – Әкрәм сервант башынан "тариф"ты алды. – Бына ошоноң буйынса түләйем, ти

Айнур ҡағыҙҙы әйләндергеләне. Уның йөҙө үҙгәрә барҙы. Тамағын ҡырҙы. Күҙҙәрен йомоп торҙо ла, күҙгә генә күренәме тигән шикелле, ҡабат тарифҡа текәлде. Билләhи, Әкрәм күпме йәшәп, кешенең башында бүреге тиктомалдан күтәрелгәнен күргәне юҡ ине – Айнурҙың кәпәсе йәнләнде!

– Ме-мейе-ес... Икмәктеке – шул уҡ хәтле-е, "галландка" – у-ух, тә-әк, ҡара мунса мейесе – ата-аҡ, аҡтыҡы... – Шарҙай асылған күҙҙәр Әкрәмгә төбәлде. Асыҡ ауыҙ эсендә ҡыбырлаған тел өҙөк-өҙөк ауаздар сығарҙы. – Ме-ме-ме... Ҡайҙан, ҡ-ҡай-ҙан килгән хаҡ hуң у-ул?

– Ҡайҙан тип ни, бөтә ерҙә лә шулай. Ана, мисәтен ҡара, – тигән булды Әкрәм, елкәhен ҡашып. – Мин ни, hиңә сығарырға китеп бармайым да, Сәйфетдин ағай ошоға риза булып, шатланып ҡайтып китте, тимәксемен. Гарантия – бер йыл, тип саҡ әйтеп ҡалдым. Бер көндә тамамлағас, эсмәгәс, hәй, был бит сәпсим буш була, тип үрә hикерҙе прәме. Улайhа, ти, өс көн буйы оҫтаны эсерәhең, ашатаhың, hуңынан аҙна буйы баш төҙәттерәhең, унан килеп ярты йылда мейесе емерелеп төшә, ти.

– Ә миңә булhа, hабаҡташ булараҡ, күпмегә сығарырhың икән? Шул элекке хаҡ тип торам инде...

– Юҡ, hабаҡташ. Асыуланhаң асыулан, әйтәм бит, заказдар күп, тип, сығара алмам, ахыры. Һинән тариф менән алыуы уңайhыҙ, литр сәмәй хаҡына ла күп йөрөнөм, – Әкрәм үҙендә көс тойҙо, ышанысы артты.

– Тә-әк. – Айнур уйға ҡалды. – Эсмәйhең – плүс йөҙ hум. Ашамайhың – тағы плүс йөҙ hум. Бер көндә тиhең инде, ибет, уныhы ла плүс... Шулай ҙа күберәк килеп сыға, класташ. Күберәк.

– Асыуланмаhаң, иҫәпләп күрhәтәйемме, Айнур?

– Йә, булаштырып ҡара.

– Мейесеңдең котелын яhар, ҡалай табып, уны йәбештерер өсөн генә лә оҫталар шунса аласаҡ. – Әкрәм бер бармағын бөктө. – Һинең угольниктарың да, башҡа тимер-томороң да юҡ. Уныhы тағы ла. Плүс кирбестән мейес сығарыу. Һыуыҡта! – Оҫта тамам ҡыҙҙы, әйтерhең, элек бушҡа йөрөгәндәренең бар үсен ҡайтара ине ул. – Һин, Айнур, мин белгән класташ, тоғро дуҫ түгелhең инде хәҙер. Һыҡмырлыҡ, hаранлыҡ йоҡҡан үҙеңә. Әгәр шулай булмаhаң, hиңә бушҡа ла эшләп бирер инем. Ләкин hин – хәҙер башҡа. Араҡынан дауаланып була икән, тик ҡомhоҙлоҡтан ғына түгел. Йөҙөңдө йыртҡанға асыуланма, Гөлмәрйәм үҙ кеше, hиңә мин әйтмәhәм башҡа әҙәм өндәшмәҫ. Бар ҡайт, класташ, элек эшләгәндәр өсөн хаҡ hорамайым, минән мейес сығартыр булhаң – тарифтан hис төшәhем юҡ!

Айнур Әкрәмдән ул тиклемен көтмәгәйне. Һинме был, класташ, тигән шикелле, ҡараштарын ҡаршыhында торған йорт хужаhына текләне лә, телен көрмәләндереп, ауыҙ эсенән ниҙер мыңғырланы. Ҡуйынындағы шешәhен алып әйләндергеләне, ҡабат урынына тыҡты. Ул ҡағыҙҙағы тарифты бер Әкрәмгә hондо, бер кире алды, тағы бирҙе. Телен шартлатты. Башын сайҡаны.

– Дә-ә... – тине hуңынан, "ә"гә баҫым яhап. Тамам боҙолғанhың, йәнәhе. – Кеше hүҙенә ышанмағайным, үҙем күргәс, хәҙер инандым инде. Кулак булып, шабашникка әйләнеп ҡайтҡанhың балнистан. Класташ, имеш...

Ишек ябылғас та әле Айнурҙың тауышы оҙаҡ ишетелеп торҙо: "Харап, айныған берәү, ауырығаныңда күпме баш төҙәттерҙем үҙен, әллә миндә Әндрәй ҡаҙнаhы бар тип белә инде..."

Айнурҙың ҡыланышынан мәрәкә табып ултырған Гөлмәрйәм түҙмәне, пырхылдап көлөп ебәрҙе. Һуңынан, ирен ҡосаҡланы ла, уны маҡтарға тотондо:

– Маладис, ҡартым, hөйләшә беләhең. Шул тиклемен дә көтмәгәйнем. Былай булғас, Серега әйтмешләй, бурысты йыл эсендә лә түләй алабыҙ!

Бурыс. Уны уйлау менән Әкрәмдең тәне зымбырлап китә. Әлеге шул Серега инде. Теге саҡ дауаханаға ҡатыны менән икәү килгәйнеләр. Әкрәм ишектән сығыуы булды, иҫе китте – хеҙмәттәше яңы машинала ултыра!

– Ә hин теге анекдотты беләhеңме? – тип, hөйләп тә китте тел биҫтәhе: – Бүре ағас төбөндә ултыра икән. Ас. Ҡорhағы яна. Ҡараhа, ҡуян велосипедта китеп бара. Был ҡылый күҙ ҡайҙан сәпит алған икән, тип аптырай, ти. "Ә мин тартыуҙы ташланым, эсмәйем", – тип яуап биргән ҡуян. Икенсе көндө ҡылый матайҙа елдерә. Бүренең hорауына был тағы ла шулай яуаплай. Өсөнсө көнөндә оҙонғолаҡ – машинала! Бына шулай, дуҫ, эсеүемде ташланым мин, үҙ эшемде астым. Бригада ойоштороп, байҙарға коттедждар төҙөйбөҙ.

Әкрәм көләмәсте мең тапҡыр ишеткәйне. Ошо уҡ Серега ауыҙынан ғына ла йөҙ ҡабат булмаhа, туҡhан туғыҙы барҙыр. Нисә йыл буйы бер үк балыҡ башы, тигәндәй, бар хәбәре лә шымарып бөткән, ятланған.

– Ә ниңә аҙағын hөйләмәйhең? – тигән булды Әкрәм.

– Уныhы кәрәкмәй. Хотя, өйөңә ҡайтҡас, бүре шикелле шешәңде тапшырhа-аң...

Көләмәстең аҙағы шунан ғибәрәт: дүртенсе көнөндә ҡуян машинала китеп барhа, баш осонда ғына ниҙер тырылдай икән; ҡараhа, бүре – вертолетта! "Әй, бүре, ҡайҙан шул тиклем аҡса алдың?" – тип hорауға, тегенеhе: "Шешәләрҙе тапшырҙым", – тигән, имеш.

Серега машинаhын ҡаланан сығыу юлына түгел, киреhенсә, үҙәккә табан борҙо. Күп тә барманылар, улар баҙар ҡаршыhына туҡтаны. Моғайын, Гөлмәрйәм балаларға берәй күстәнәс алып сығалыр, тип уйланы Әкрәм.

– Әйҙә, баҙар гиҙеп киләйек, – тине хеҙмәттәше.

– Ыстаҡ, унда хаҡтар тешләшә бит, – тип ҡарышты Гөлмәрйәм. Шулай ҙа ҡулын пальто эсенә тығып, күкрәк тәңгәленән ниҙер эҙләргә тотондо. Ахыр сиктә, ҡулъяулығын – бәләкәй генә төйөнсәк сығарҙы. Ҡырып-hепереп йыйнаған аҡсаhы ине ул. – Мин балаларға кәнфит апкиләйем, Әкрәм, hин шунда ултырып тор, йәме.

Әкрәм үҙе лә машинанан сыҡмаҫ ине. Ҡала халҡы араhынан эш фуфайкаhы, hырма салбар, ямаулы быйма менән йөрөүе әллә нисек бит. Ҡалай ауырып йығылған, өҫтөндә лә шул кейем, тигәндәй. Гөлмәрйәмен әйтәйем инде, балнистан сыҡҡанда йүнлерәк кейем алып килеп була ине бит. Хәйер, попутка менән килгән шул, унан тағы, тиҙ генә сығарырҙар тип тә уйламағандыр. Серегаға бында килгәс кенә ингән.

– Юҡ, берегеҙ ҙә машинала ҡалмай, өсөбөҙ ҙә киттек, – тип ҡырт киҫте хеҙмәттәше. Әкрәмдең кейеменән уңайhыҙланғанын күргәс, өҫтәп ҡуйҙы: – Служак, эсеүеңде генә ташларға түгел, бөтөнләй имиджыңды үҙгәртергә кәрәк. Кейенмеңде, хатта йөрөшөңдө лә. Шунhыҙ ҡабат элекке хәлеңә ҡайтасаҡhың. Әйҙә, сыҡ машинанан.

Баҙар иҫ китмәле икән хәҙер ул. Аҡсаң булhа, күгәрсен hөтөнә тиклем бар. Әкрәм менән Гөлмәрйәм ауыҙҙарын асып, күҙҙәре күргән хаҡтарҙан ҡоттары алынып йөрөгән арала Серега кибет hайын туҡтай ҙа тегеләрҙе елтерәтеп шунда килтерә.

– Тәк, hылыу, ошо ирҙән бынамын тигән егет яhағыҙ, – тине ул оҙо-он палатка эсенә үткәс. Ә тауары, тауарының иге-сиге юҡ бында!

– Йә, Әкрәм, бире үт.

Әкрәмде әйләндерҙеләр, борғоланылар. Һылыу ҡыҙҙар, Гөлмәрйәм бар тип тә тормай, уның өҫ кейемдәрен hалдырырға тотондо, hырма салбар балаҡтарының ебен hүттеләр, эске күлдәгенә тиклем систереп бөттөләр. Әкрәм өшөнө, туңды. Унан да бигерәк, аҡылына hыймаҫтай был күренештән иҫен йыялмай торҙо. Көҙгө ҡаршыhына килтереп баҫтырғас, йығылып китә яҙҙы. Кем hуң унда? Ул күҙҙәрен сытырлатып йомдо ла, башын hелкеп, ҡабат асты. Көҙгөлә – Әкрәм: башында ҡиммәтле тиренән тегелгән бүрек, өҫтөндә йылы күн куртка, салбар, дөйә йөнөнән бәйләнгән свитер, ҡалын пумазый күлдәк, аяғында – сит илдә тегелгән ботинка!

– Хәҙер, ҡыҙҙар, бынау апайығыҙға куртка ҡарап бирегеҙ, – тине лә Серега, палатканан сығып, бер аҙға ғына юғалып торҙо.

– Ә-әкрәм, ә, Әкрәм, быны нисек түләп бөтөрбөҙ икән? – тип шыбырҙаны ошо арала Гөлмәрйәм.

Ир ҡулдарын йәйҙе, белмәйем, йәнәhе.

Серега инде. Артынан күҙ-баштары күгәргән, шешенеп бөткән, hәләмә генә кейенгән ике ирҙе эйәрткән.

– Ошо кейемдәрҙе алығыҙ, – тине ул, Әкрәмдең иҫке-моҫҡоhона күрhәтеп.

– Ҡ-ҡуй, Серега, эшкә булhа ла ярай у-ул...

– Юҡҡа көйәләнмә, дуҫ, хәҙер уныhына ла алырбыҙ!

Баҙар хәтәр нәмә икән. Әкрәмдең иҫ-аҡылы китте, ул йә hушын йыялмай тик торҙо, йә башы әйләнгән hарыҡтай ары атланы. Яңы өйләнешкән йәштәр hымаҡ, ҡатыны менән етәкләшкәндәр ҙә Серега артынан халыҡ ағымын йырып баралар. Инде сығып китергәлер инде, тип уйлап та өлгөрмәне ир... Ни күрhе-ен, алдында хазина hандығы асылдымы ни, туҡтап ҡалды – оҫта өсөн кәрәк булған барлыҡ эш ҡоралы hаталар!

– Бына нимә, егеттәр, стоянкала фәлән-фәлән номерлы машина тора, шунда балта оҫтаhы, тимерсе, ташсы өсөн кәрәкле бар инструменттарҙы ла илтерhегеҙ, – тип, Серега кеҫәhенән бер ҡап аҡса сығарҙы. – Бынау станок күпме тора? Ярайhы. Лобзик та кәрәк булыр, электр дреле, сварка агрегаты. Әйҙә, иҫәплә...

Өнөмө, төшөмө Әкрәмдең? Машина Өфөнән сыҡҡансы ул өнhөҙ ҡалды. Барлыҡ был ғилләләрҙең үҙе менән булғанлығына ышанмай барҙы.

– Серега, м-мин hиңә быларҙың ҡ-ҡасан түләп бөтөрмөн икән? – тип, саҡ телен әйләндерҙе.

– Эйе шул, Сергей, эйе, – иренең hүҙҙәрен Гөлмәрйәм дә элеп алды. – Өс-дүрт hыйыр hатhаҡ та түләп бөтөрлөк түгел бит...

– Ҡайғырма дуҫ. Түләмәhәң дә ярай. Мин, Әкрәм, hинең алдыңда мәңге бурыслы.

– Бурыслы? Тораhың да шулай тиhең, ниндәй бурыс, ти ул, – Әкрәмдең йөҙөнә асыуланыу ғәләмәттәре бәреп сыҡты. Ярhыны. – Әгәр ҙә hин шуның өсөн мине кейендергәнhең икән, Серега, ҡайтҡас та сисеп ҡулыңа тотторам, инструменттарҙы ла алып китерhең!

– Ҡыҙма, дуҫ, уның өсөн түгел. Әйтәм бит, hиңә яңы тормош башларға кәрәк, бөтөнләй бүтән кеше булып. Ә бурысҡа килгәндә, теләhәң hин уны биш-алты айҙа ла түләй алаhың, ләкин миңә бер-ике йылдан hуң бирhәң дә була.

Гөлмәрйәм иренең ҡолағына шыбырланы: "Ниңә ул hиңә ғүмере буйы бурыслы, Әкрәм?" Тегенеhе ҡулын ғына hелтәне. Юҡ менән баш ҡатырма, йәнәhе.

... Әкрәм хеҙмәт иткән мотоуҡсылар батальоны ул саҡта учениеға сыҡты. Казармаларҙа икешәр генә кеше ҡалды. Fәҙәттә, береhе уның каптеркасы. Һалдаттарҙың кейем-hалымын, машиналарҙың запас частарын, аҙыҡ-түлек – сухпайҙы, башҡа кәрәк-яраҡты hаҡлап тороусы кеше. Унда теләhә кемде ҡуймайҙар. Юҡҡа ғына каптерканы – ошо әйберҙәр hаҡланған бүлмәне – "хазиналар утрауы" тимәйҙәр бит. Өсөнсө ротаның каптерщигы Серега ине. Каптерка подвалда урынлашҡан, казарма – өсөнсө ҡатта. Учениеға сыҡҡан саҡта ротала бер "молодой"ҙы ҡалдыралар – ул кәрәк-ярағын hаҡлай, тумбаларҙағы әйберҙәрҙе, ҡыҫҡаhы, казарманы тәртиптә тота.

Шундай бер мәлдә Әкрәм учениенан ҡайтып төштө. Батальондан бер hалдат ҡулын hындырҙы ла санчасҡа алып килделәр. Ошо уңай менән егет часҡа ла hуғылырға булды. Казармаға инде. "Молодой" йоҡо hимертә. Шешенеп бөткән йөҙө, ҡыҫыла биргән күҙе шундуҡ асылды – астың асыуы яман, тигән шикелле, өшөп-туңып учениенан ҡайтыусы уның яңаҡ тирәhенә ҡундырҙы.

– Ничего себе, "зеленый" йоҡо hимертә, ә мин – учениела, – тип екерҙе Әкрәм. – Ҡайҙа Серега?

– К-кап-теркала. Мин уны тыштан бикләп ҡуйҙым. Улар яҡташтары менән байрам итә, – "зеленый" тотлоҡто. Пилоткаhын рәтләне, яға элмәген эләктерҙе, ҡайышын ҡыҫып быуҙы. – Ул таңға тиклем бер кемгә лә асырға ҡушманы.

– Астырмам мин hине, инәңде йыҡҡыры, киттек тиҙ генә!

– Ү-үлтерәсәк ул мине...

– Марш, алдан төш!

Подвал эсенә еңелсә төтөн таралған. Резина еҫе килә, картуфтыҡы танауҙы ҡытыҡларға тейеш бит, тип уйланы Әкрәм.

– Йәhәтерәк ас!

Йоҙаҡ шағыр-шоғор килде. Келә төштө. Ишекте асып ебәреүе булды, тыштағыларҙың иҫе китте: каптерка эсе ҡап-ҡара төтөн, тын алырлыҡ түгел.

– Се-ре-га! Һ-hин ҡайҙа, Серега?!

Тауыш-тын сыҡманы. Әкрәм иҙәнгә ятты ла эскә табан шыуышты. Һәрмәнеп барып, кемдеңдер башын тотто.

– Йә, ни ҡарап тораhың, шыуыш бында , – тип аҡырҙы ул "молодой"ға. Тонсоҡто. Төтөн үпкәгә тула, тын алғыhыҙ. – Тарт, тим бит, тарт!

Берәүҙе hөйрәп сығарҙылар. Тик ул Сергей түгел ине. Әкрәм ҡабат эскә шыуышты. Баяғы ерҙә генә тағы бер кәүҙә тапты. Уныhы ла дуҫы түгел.

– Бар, тиҙ генә сепрәк еүешләп сығар, – тип аҡырҙы ул бар көсөнә.

– Ниндәй сепрәк?

– Просты-ня, просты-ня, аңра!

Әкрәм буш сыҡты. Сергей юҡ. Еүеш простыняны башына ураны ла тағы эскә үтте. Һәрмәнде. Һис кемде табырлыҡ түгел – төтөн. Өмөтөн өҙөп инде сығырға ыңғайлағанда, мөйөштә генә кемдеңдер сүгәләп ултырыуын шәйләне. Серега! Дуҫы быуынhыҙ ине. Әкрәм уны hөйрәп сығарҙы.

– Бар, санчасҡа шылтырат, тиҙ генә килеп етhендәр!

– Ы-ы... Эйе, мин хәҙер, хәҙер... Иптәш сержант, ней, мине ултыртырҙар микән, ә?

– Марш! Йүгер тиҙерәк, маңҡа!

Әкрәм был өсәүҙең hәр береhен hелкеткеләне ауыҙҙарын ҡайырып, тын юлын ҡаплаған телдәрен ипләне. Шул арала төтөнгә тонсоғоп торған ут ялҡыны тышҡа бәреп сыҡты. Сержант, янғын hүндереү щитогынан огнетушителде эләктереп, эскә үтте. Күп тә үтмәй, урам яҡлап сирена тауышы ишетелде...

Бына шуны онотмай Серега. Әйтерhең, уны hыуға батып барған еренән ҡотҡарған да, пуля аҫтынан алып сыҡҡан. Барыhы ла осраҡлы булды. Бер ниндәй ҙә батырлыҡ юҡ бында. Серегалар картуф ҡыҙҙырырға була электр плитәhе ҡуйған да, йәшереп кенә алып ингән шайтан hыуын тәмләп, яҡташтар менән хәбәр hатҡан. Улары урам аша ғына торған күрше частан – стройбаттан. Яйын табып, бында ысҡынғандар. Серега каптеркаhын ҡара изоляция полиэтилены менән икегә бүлгәйне – шаршау урынына. Ана шул плиткәгә эләгеп торған да – гөжт! Күҙ асып йомғансы ут ялмаған...

Осраҡлы ғына хәл, ә өс кеше шытып ята ине, тип уйланы Әкрәм. Ә шул саҡта теге ҡулы hынған hалдатты бүтән шофер алып ҡайтhа? Уф, уйлауы ҡурҡыныс, Хоҙай hаҡлағандыр инде...

– Ниндәй уйға сумдың, ҡартым? – Гөлмәрйәм ирен кинәнеп, күңеле булғансы ҡосто. – Дауай, икәүҙән-икәү генә сәй эсеп алайыҡ та эш ҡарарбыҙ. Хәҙер малайҙар ҡайтып керер. Һин дә оҫтаханаңды көйләп бөт. Былай булғас, заказдар баштан ашыр. Тик hин генә ыштанhыҙ булма.

– Булырhың ыштанhыҙ, Серега муйындан бурысҡа батырып китте, – тине лә Әкрәм, алдына хеҙмәт хаҡтары яҙылған тарифты алып ултырҙы. – Бурыслы үлмәй ул, ғүмере бөткән фанилыҡтан китә, тиҙәр бит, Гөлкәй, ҡарап-ҡарап торам да, был ғына бурыс нимә инде ул йыл эсендә?

– Шулай шул. Хәҙер hинең бөтә төр ҡоралың бар. Әйҙә, шыжлат та выжлат. Малайҙарыңды өйрәт.

– Бына ҡара, бер тәҙрә рамы ғына ла бит күпме тора, яңаҡ hуғы-ыу... Ай-hай, ул тиклемен түләрҙәр микән? – Оҫта hәр эштең хаҡын ҡарап, башын сайҡап торҙо ла үҙен-үҙе тынысландырып, былай тип өҫтәне: – Түләрҙәр, мин бит кеше таламайым, ибет Гөлкәй, ә эшләгәнемде алам. Хәләл көсөмдөң, күҙ нурымдың, ваҡытымдың хаҡын. Ә ваҡыт нимә ул? Аллаhы Тәғәлә миңә биргән ғүмеремдең бер өлөшө. Ошо өлөш бит hис ҡасан да кире ҡайтмай.

Гөлмәрйәм иренең аҡылына иҫе китеп ултырҙы. "Ана бит минең йәнкиҫәккәйем, үҙе бәләкәй генә булhа ла башы ҡалай йоморо. Әҙәм уйламаҫ нәмәләр тураhында фекер йөрөтә", – тип уйланы ҡатын.

* *

Мунсаның стена-түбәләрен әйләнеп, иҙәндәренә тиклем ҡайнар тыны менән өтөп сыҡҡан пар саҡ ишекте бәреп асманы. Ләүкәлә ултырған ир миндеген таж да тож килгән таш өҫтөндә уйнатҡыланы ла йомшарған япраҡтарҙы яйлап ҡына тәненә тейгеҙҙе. Һуңынан инде хәрәкәтен йышайта барып, ошо тәндән үсен алырға кереште — миндек шап-шоп килде. Рр-әххә-әт... Яҙ, йәй һулышына һуғарылған пар, барыр урын таба алмайынса, әле стеналарға бәрелеп һуғылды, әле килеп үҙенән һис ҡурҡырға уйламаған ирҙе ҡуйынына ҡосто.

Әкрәм аҙ ғына тынған арала әрһеҙләнеп таштан бәргән парҙы һуланы. Ярыштарҙа сабып килгән ярһыу аттыҡы һымаҡ бар тәненән шыбырлап тир аҡты. Унан әллә ниндәй уҡшытҡыс иҫ килә ине: айҙар, улай ғына ла түгел, йылдар буйы эсеп ысҡынғандан һуң ҡан күҙәнәктәрен ағыулаған иблис менән шайтан ҡоҫҡолоғомо ул, әллә уларҙы ир тәненән ҡыуып сығарырға аҙапланған дауахана системаһыныҡымы — белмәҫһең. "Әйҙә сығығыҙ, минең тәнемдә һеҙгә урын юҡ", — тип үрһәләнә ине ирҙең йәне, йөрәген дөп тә дөп килтереп.

Әкрәм тағы бер тапҡыр миндеген таш өҫтөндә тотоп үҙен "туҡманы" ла, соланға сығып, эскәмйәгә һуҙылды. Быуынһыҙ тәнен земберләтеп күҙәнәктәре этешә-төртөшә әле аяҡ осона табан йүгереште, әле кирегә. А-ах! Әйтеп аңлаталмаҫлыҡ, һөйләүгә һүҙ тапмаҫлыҡ был тойғо-кисерештәр тик хистәре шартларҙай сиккә етеп ташҡан мөхәббәтлеләрҙә генә булалыр ул...

Һа-ай... Ошондай интектергес тә, тәнде иркәләп илерткес тә тойғоларҙы һаҫыҡ самогон, техник спирттағы әллә нәмәләр ҡушылған яһалма хәмер шауҡымы йүгерткән ытырғаныс кисерештәргә алыштырсы әле?! Ошоларҙан, ҡатыны наҙынан, сабыйҙарының шат тауыштарынан, әсәһенең өмөт осҡондары уйнаған ҡараштарынан мәхрүм булсы инде.

Мунса соланының һалҡынлығы ирҙең тәнендә бәпкә йөндәрен сығарған һайын, зиһене лә фанилыҡҡа ҡайта барҙы, тәне еңелсә ҡалтыранып ҡуйҙы. Ул тороп солан мейесенә утын өҫтәне лә, төнөн өшөп уянған бәндә өҫтөнә юрғанын тартҡан шикелле, тағы мунса эсенә — эҫе пар ҡуйынына сумды. Был юлы сабынманы ул. Тик мәтрүшкә ҡушып бәйләнгән йәш ҡайын миндеген таш өҫтөндә генә бер аҙ тотто. Хуш еҫле парлы һауаны һулап, оҙаҡ ултырҙы Әкрәм. Киләсәк тураһында, артабан нисек йәшәргә кәрәклеге хаҡында уйланды, үткәнен, бигерәк тә эсеп үткәргән көндәрен иҫләп йәнен үртәне. Артабан нисек йәшәргә? Кеше күҙенә күренеп, дауалаусы табибы әйтмешләй, реабилитация ваҡытын ҡайһылай үтергә? Һай-ай... Бигерәк хәшәрәт һаҙлыҡҡа төшөлгән булған икән. Тик улар эскән саҡта ғына күренмәйҙәр. Әле, шайтан һыҡраһының һуңғы тамсыларын тәненән тир менән сығарған һайын уларҙың урынын айыҡ күҙәнәктәр ала барғанда, барыһы ла аңлашыла һымаҡ, тормошҡа ла башҡа күҙлектән ҡарайһың.

"Нисек туңып үлеп ятмағанмын да, нисек ғәрип-ғөрәбә ҡалмағанмын? Ә бит бының һәр көндө булыуы мөмкин ине. Хатта һалҡын көндөң бер сәғәте еткерә. Ана, күрше ауыл Фатима апайҙы ғына ал. Һуңғы арала төшөрөргә һабышып киткән был апай, самогон алырға тип сығып, өй аша ғына торған йорт ҡапҡаһы алдында сүгәләп ултырған. Ойоп киткән дә бисара, үҙен усаҡ эргәһендә һымаҡ хис итептер инде, өҫтөндәге фуфайкаһын ғына түгел, эске күлдәгенә тиклем сисеп бөткән..."

Әкрәм үҙе һуң ниндәй генә көндәргә төшмәне. Үткән яҙҙы булған хәлде иҫләһә, тәне әле лә зымбырлап китә. Ул саҡта ла сираттағы ҡалымда нығыраҡ һуҡҡайны. Иҫерә башлағанын тойғас, ҡайтыу яғына табан ыңғайланы. Араҡы шауҡымы мейеһен тамам тауыҡтыҡына әйләндереп шыйыҡланымы, ҡорһаҡта көрәшкән әсегән бал менән суррогат араҡы бәләһеме — Әкрәмдең аяҡтары тыңлашмай. Әйтерһең, улар кәүҙәнән айырылғандар ҙа айырым атлайҙар. Ҡулдар ҙа сатай-ботай һелкенеп китә, эйелергә теләмәгән баш та күкрәк тәңгәленә һәленеп төшә, әле ҡайырылып, артҡа ташлана. Ҡалғанын хәтерләмәй — тыҡрыҡ эсендә ауған. Ҡулында бейәләйе, башында бүреге юҡ. Күпме ятҡандыр ул, ҡолаҡ тәңгәлендә нимәлер шыңшығанына, сыйнағанына уянып китте. Күҙҙәре асылды, тик тиҙ генә аңына килә алманы. Әйтерһең, йоҡлаған саҡта бер аҙға тәненән айырылған йәне һыуыҡ, өшөп дерелдәгән тәненә кире ингеһе килмәй ине. Ә баяғы тауыш һаман тынмай. Шул ваҡыт саҡ мейе һырҙарына айыҡ уй үрмәләне: "өйгә ҡайтып етә алмайынса ауғанмын бит". Торорға аҙапланды. Тик булдыра алманы. Ҡулдар ҙа тыңлашманы. Фуфайкаһы ла көндөҙ иретеп, кисенә туңдырған ергә һеңешкән. Әкрәм бер туҡтауһыҙ ҡалтыранды. Өшөнө. Тора-бара тамам айнығандай булды. Нисек тә торорға, ҡайтып йығылырға кәрәк, тигән уй мейеһен телгеләне. Ул тирә-яғын һәрмәргә кереште. Өшөгән ҡулдары ниндәйҙер йомшаҡ нәмәне һәрмәп тапты. Бүреге икән. Ә быныһы нимә? Атаҡ, үҙе йылы, ҡуҙғала. Шул саҡ ҡына ир эргәһендә эте торғанын аңланы. Бахырың, хужаһын йәлләп сыйнап сыйнай. Еңелсә өрә-өрә лә олоп ала. "Эт олоһа яҡшыға түгел инде ул, — тип ҡуя Әкрәм, — үлемем ошомо икән ни?"

Ҡулдарын саҡ ҡуҙғатып, таянырға тырышты. Бер, ике, өс... Ы-ыһһ... Башын күтәрерлек хәлгә еткәс, фуфайкаһын урынында уҡ систе. Уныһын боҙҙан тартып алырлыҡ хәле булмағас, ауа-түнә ҡайтыр яҡҡа һәлпәңләне. Ләкин оҙаҡ атлай алманы. Тағы ҡарлы-боҙло, лысҡылдап ятҡан күләүеккә ауҙы. Тороп китергә аҙапланды. Аяғы тайҙы, тамам хәле бөттө. Шул саҡ күҙенә килгән ике шәүлә күренде. Ҡатыны менән өклән улы икән.

— Уф-ф, Әкрәм, үләһең бит, — тип, Гөлмәрйәм башындағы шәлен систе лә, бала-сағаны урағандай, иренең башын, кәүҙәһен сорнаны. — Ярай әле Һарыбай булды, уның тауышына килдек. Йөрөмәгән ер, эҙләмәгән урын ҡалманы. Әйҙә, тиҙерәк, мунса яҡҡайным, йылынырһың. Уф, ҡасан ташларһың инде был эсеүеңде-е?

— Әт-тәү, ныҡ өшөнөңмө? — Икенсе яғынан ҡултыҡлаған улы атаһының туңған ҡулын үҙенең кескәй генә устарына һалып йылытырға аҙапланды. — Хәҙер, мунса йылы ул...

— Ы-ы... Эйе, эйе... — Дер ҡалтыраған Әкрәм өҙөк-өҙөк ауаздар менән сикләнде. Еүеш, боҙ ҡатҡан салбары уға атларға ҡамасаулай, тәнен оторо ҡалтырата ине. — Фуфай-кааа...

– Ярар, ҡасмаҫ, иртән барып алырмын. Башың иҫән булһа — мал табыла ул... — Гөлмәрйәм ирен ашыҡтырҙы. — Йәһәтерәк атла, үләһең бит...

Мунса. Әле хуш еҫле парҙы һулап, туғарылған эш атылай бар тәнен тағатып ултырған ошо мунсаға алып инеп, Гөлмәрйәм уның арҡаһын бал менән ышҡыны, стаканын тултырып араҡыһын ҡойоп бирҙе лә, тағы бал менән бар тәнен ыуҙы. Тик пар һалманы, ҡапыл эҫе ярамай, тине. Һуңынан өйгә алып ҡайтып, ике ҡат юрған аҫтына һалып ҡуйҙы. Ошо төндө Әкрәм башҡаса эсмәҫкә һүҙ бирҙе, сираттағы антын — туҡран тәүбәһен әйтте. Туҡран да бит көнө буйы ағасты туҡылдатҡас — башы ауыртҡанда башҡа туҡылдатмаҫҡа һүҙ бирә, ти. Иртәгәһенә антын онота ла тағы туҡылдатырға тотона. Әкрәм менән дә шулай булды. Ҡатыны мунсала әүеш-тәүеш итеп, үҙе белгәнсә дауалағандан һуң тәүбәһен әйтте лә, күп тә тормай, тағы ҡулына рюмка алды... Һуңынан тағы ошондай уҡ хәлдәр ҡабатланды. Һыуыҡ алдырҙы. Дауаханала ятты. Рюмкаға үрелде...

Әкрәмдең мунсанан ҡайтыуын барыһы ла дүрт күҙ менән көтә ине. Аталарының айныҡ булыуына һөйөнәшкән, һағынышҡан сабыйҙары: "Еңел пар менән, атай!" — тип үрле-ҡырлы һикереште. Ҡатыны уның ҡулынан еүешләнгән таҫтамалын алып, ҡороһон тотторҙо. "Әйҙә, баллап мәтрүшкә сәй эсеп ал, – тине лә, өҫтәлгә сынаяҡтар теҙҙе. Ҡапҡасы ситенән боҫ сығып торған кәстрүлен ултыртты. — Картуф та беште. Килегеҙ, күмәкләп ашап алайыҡ".

Боҫҡа ҡушылып, картуф еҫе өй эсенә таралды. Уға ҡарап торған унлаған күҙҙә кинәнес осҡондары уйнаны, танау эсен ҡытыҡлаған мөғжизә урттарҙы тартыштырҙы.

— Тә-әк, — тине ғаилә башлығы, — бөгөн йоморолай картуф ашайбыҙ. Картуф ашаған ҙу-ур үҫә ул. Әйҙәгеҙ, тотоноғоҙ. Ана, киҫәкләп ит тә һоғоноғоҙ. Һоғонған майлы ит көслө итә, боронғо батырҙар шулай ашаған.