Һуңлап килгән бәхет Повесть (4) Миңзәлә Хәлилова

***

           Юлдан арып-талып,әлһерәп ҡайтҡан Миңислам эҫе мунсала мәтрүшкәле миңдек менән сабынып,  сәй эсеп  алғас, иптәштәрен...һәм һөйгәнен  күреү өсөн гармунын ҡултыҡ аҫтына ҡыҫтырып, киске уйынға сығып та йүгерҙе.

-Оҙаҡ йөрөмә,балаҡайым, таң менән юлға икәнлекте онотма,иртәнсәк тора алмаҫһың,-тип ҡысҡырып ҡалды Әсмә улы артынан.-Эй,йәшлек!..

       Бер тотам ғына йәйге төндә йәшлектең ниндәй эше бар?Мөхәббәт ауыр һуғыш,яланғаслыҡ,аслыҡҡа баш эйә буламы?Уның үҙ ҡанундары,үҙ юлы!

        Бер генә күҙ менән булһа ла Зөһрәне күреп ҡалырға,уға тип инселәнгән яулыҡты тапшырырға кәрәк Миңисламға.

       Ауыл ситендәге йәштәр йыйыла торған туғайға осоп барып етте ул.Бында үҫмер малайҙар ,кейәүгә сығыр йәштәре еткән  ҡыҙҙар,бер-ике тол ҡатын да күренә.Йәштәр “Йөҙөк һалыш”,”Һуҡыр тәкә”,”Золотой-ритирам”уйнап, ҡапма-ҡаршы таҡмаҡ әйтешеп алдылар.Шунан түңәрәк тирәләп баҫып,”Ҡул күреш” уйнарға керештеләр.Ә Миңисламдың ҡулында гармун күргәс,ҡыҙҙарҙың күңелдәре бермә-бер күтәрелде,егет уларҙың күңелен тағы ла күтәрергә теләп,дәртле бейеү көйөн һуҙып ебәрҙе.Сәстәрен икенән үреп  төшөргән,зифа буйлы,ҡарлуғас ҡашлы,уймаҡ ҡына иренле Зөһрә бейеп төшөп китте.Аяҡтарына күҙ эйәрмәй.Ҡыҙҙар таҡмаҡ әйтергә кереште:

Ҡулымдағы балдағымдың

Исемдәре Зөһ(ө)рә.

Күңелдәремә оҡшайһың

Сәскәйҙәрең бөҙ(ө)рә.

Бөтәһе бергә көйҙө күтәреп алды.

Әллә-рилә,рәлилә,әллә-рилә-рәлилә.

Ҡыҙҙар,көй әрәм булмаһын тип, парлашып бейергә тотондолар.Шунан гармунға ҡушылып, йырлашып  алдылар.Тик йыр тамамланыуға  фронтта яҡындарын юғалтҡандарҙың ҡосаҡлашып илашҡанын күргән Миңислам, гармунын ҡуйып,ситтәрәк баҫып торған Зөһрә эргәһенә килде.Башҡаларға һиҙҙермәй генә ҡыҙҙың усына  яулыҡ тотторҙо. Егеттең ҡулына сәскә сигелгән ҡулъяулыҡ инеп ятты.

        Кемдеңдер үҙенә текләп ҡарағанын һиҙемләгән егет,тирә-яғына күҙ һалды. Түңәрәктең ситендә уйсан ғына йылмайып баҫып торған уҡытыусы Зәйнәпте шәйләне.

Енәйәт өҫтөндә тотолғандай,уңайһыҙланып киткән ҡыҙ  ғашиҡтар яғына ыңғайланы.

-Миңислам! Нурислам ағайыңдан  хат киләме?

-Килә ине,Зәйнәп апай!Әле был арала нишләптер хаттары туҡтап тора.

-Хат яҙһаң,минән сәләм күндер,йәме!

-Ярай!

-Ҡарап торам ,торам да һин шул тиклем ағайыңа оҡшағанһың икән,шул уҡ ҡараш,бөҙрә сәстәр,хатта йылмайыуың да уныҡы кеүек.

-Бер туғанбыҙ бит,Зәйнәп апай, оҡшашлыҡ барҙыр инде.Кемдәрҙер мине әсәйемә оҡшағанһың, тигән булалар ,имеш,ағайым-ҡарттайыма тартҡан.Бер Ыласыновтар тоҡомо бит!-тип йылмайҙы Миңислам. 

                                                             ***

        Бәләкәй саҡтан бер-береһен белеп,бергә уйнап үҫкән,хатта Нурисламға биш йәштәр самаһында “кейәүгә сыға “яҙғанын иҫенә төшөрөп,Зәйнәп хәтирәләргә сумды.Егетте үҙен белә- белгәндән алып оҡшатып йөрөнө ул.Нурислам да, ҡустыһы Миңислам кеүек, оҫта гармунсы булып танылды.Зәйнәп һөйгәненә күп  ҡыҙҙарҙың күҙе төшөп йөрөгәнен дә һиҙемләй,ләкин егеттең йөрәге тик берәүҙе күргәндә генә ситлегенә һыя алмай тулағанын йөрәге менән тоя ине.Киске уйындарҙа Зәйнәп гармун көйөнә бейеп төшөп киткәндә,күҙҙәрен алалмай , һоҡланып ҡарай. Берәй егет ишараты ҡыҙҙы бейергә саҡырһа, гармунын туҡтата һала,имеш ,бармаҡтарына ял бирә.

       Еңгәләре аша Нурисламдың ғаиләһе көҙгә яусы ебәрергә теләүҙәре тураһында хәбәр сала-сарпы ишетелеп ҡалғайны.Унан яҙғы һабантуйында ла осрашыуға ла өмөт итеп йөрөгәйне Зәйнәп,әммә еткән ҡыҙын әсәһе күҙ уңынан ысҡындырманы. Атаһының “ҡыҙҙарҙы ҡырҡ урындан тыйырға кәрәк”тигәнен  бер бөртөк ағаһы ла хәтеренә һалып ҡуйған,һеңлеһен ҡарауыллап ҡына йөрөнө.

       Ғашиҡтар бер-береһенә йыраҡтан ғына мәғәнәле ҡараш ташланылар,унда ла Зәйнәп уңайһыҙланып , керпектәрен тиҙерәк ергә төбәне.

      Унан Нурисламға  яуға саҡырып ҡағыҙ килде...Ике көндән военкоматҡа барып етергә.Шул кисте йәштәр уйында осрашты. Белдермәҫкә тырышһа ла Нурисламдың күңеле әллә ҡайҙа ынтылды,бәләкәй сағынан оҡшатып йөрөгән Зәйнәп бына эргәлә,ҡул һуҙымы ерҙә генә.Нисек уны иптәш ҡыҙҙарынан айырып һөйләшергә, аңлашырға? Шул саҡ йәштәрҙән кемдер берәү Балҡантауға менергә тәҡдим итте.Ә йәштәргә бер ым,ишара етә ҡалды.Кемдәрҙер етәкләшеп,берәүҙәр йәнәшә атлап һөйләшеп,көлөшөп тауға үрмәләнеләр.Нурислам үҙе лә һиҙмәҫтән Зәйнәп эргәһенә барып етте,шул саҡ ҡыҙыҡай, аяғы тайып,саҡ артҡа йығылып китмәне,табан аҫтында үлән генә ыңғырашты.Егет ҡыҙҙың ҡулынан тотоп алды ла башҡа ысҡындырманы. Бына барыһы ла гөрләшеп Балҡантау башында баҫып торалар.Тау башынан йондоҙҙар тағы ла яҡтыраҡ, сағыуыраҡ күренә.Бер тотам ғына йәйге төн үтеп тә бара,офоҡта һыҙылып ҡына яҡтылыҡ төҫмөрләнә.Бер тына бейеп,йырлашып алғас,йәштәр берәм-берәм таралыша башланы,  тау түбәһендә Нурислам менән Зәйнәп кенә тороп ҡалды.Егет төнгө һалҡынданмы, ҡурҡыуҙанмы  ҡалтыранған ҡыҙҙы күкрәгенә ҡыҫты.Зәйнәп тә иркәләнеп кенә егеттең ҡосағына һыйынды.Был илаһи минутта Ер шары,гүйә,   ғашиҡтарҙың хәлен аңлап,  күсәрендә яйлабыраҡ әйләнде,уларҙың яңы ғына бөрөләнгән һөйөү хистәрен үҙенең  йылы сәңгелдәгендә иркәләп бәүетте.Ирендәр ҡушылды,ҡайнар мөхәббәт хисе уларҙың баштарын әйләндерҙе,ҡанлы һуғыш та икенсе планға күсте.Мөхәббәт солғанышында  тик икеһе генә.Уларҙың һөйөүенә шаһит йондоҙҙар шатланышып күҙ ҡыҫышты,иртәнге шаян ел йәштәрҙең сәсе менән уйнаны,тау битендәге ағаслыҡта һандуғастар һағышланды, йоҡо аралаш өкө уфылдап ҡуйҙы.

-Зәйнәп!Ҡәҙерлем!Балҡантау-ғашиҡтар төйәге. Ҡасандыр ике ғашиҡ йән,Заятүләк менән Һыуһылыу, ошо тауҙа бер-береһенә һөйөү хистәрен сискән,тап беҙ баҫып торған ерҙәрҙә ҡыҙыҡай  һөйгәнен тыуған яғына оҙатҡан. Һағыныуҙан зарығып, һарғайған   Һыуһылыуы эргәһенә Заятүләк килеп өлгөрмәгән.Уларҙы  тап Балҡантау башында ерләгәндәр.Ысынлап шулай,миңә был хаҡта Хажғәли ҡартатайым һөйләне.Бына ошо изге урында ,ғашиҡтар төйәгендә, минең һиңә бер генә һорауым бар. Мине көтөрһөңме ,йәнем?

-Көтөрмөн,Нурислам!Тик һин генә үҙеңде һаҡла!Зинһар өсөн иҫән әйләнеп ҡайт,беҙҙең яҙмыш Заятүләк менән Һыуһылыуҙың аяныслы яҙмышына оҡшай күрмәһен!-Зәйнәп һөйгәненең киң күкрәгенә йәшле күҙҙәрен йәшерҙе.Уларҙың мөхәббәтенә шаһит булған Ай ҙа,ҡамасауламайым тигәндәй, болотҡа инеп юғалды.

   ...Көттө Зәйнәп,Нурислам поезда китеп барғанда ла ,яу яланынан да бер нисә хат яҙҙы. Ул өсмөйөшлө хаттарҙы ҡыҙ кеҫәһендә генә йөрөттө,һәр бер һүҙен төн уртаһында уятып һораһалар ҙа ятлап бирә алыр ине,моғайын.Йоҡлағанда мендәр аҫтына һалды,һөйгәненең ҡулдары тейгән ҡағыҙҙы битенә терәне, иҫенә төшкән һайын  ҡулына алды. Урамда Нурисламдың әсәһе  Әсмәне  күрһә,йылы хәбәр ишетергә була,аҙымдарын әкренәйтте.Тик ...Әсмәгә  һуңғы арала иренән дә,улынан да хаттар килеүҙән туҡтаны.Әле бына бөгөн  Зәйнәптең  Миңисламды күргәс,йөрәге жыу итеп ҡалды.Хәс ағаһы!..

         Аҡлан ситендә тоҡандырылған усаҡтың алһыу телдәре,  тирә-йүнде яҡтыртып, ҡараңғылыҡты артҡа сигендерә.Түңәрәктең  ситендә   Миңислам , Нурислам ағаһы кеүек башын ҡырын һалып, гармун телдәрен барлай,көй ыңғайына уң аяғын тыпылдатып ултыра.Зөһрә бейергә төшһә,ике бите осонда  Нурисламдыҡы кеүек ,  уймаҡтай ғына соҡор барлыҡҡа килә.Матур йылмайып,ҡыҙҙың бейеүен күҙәтә.

       Ике йәш йөрәктең бер-береһенә һөйөү тулы ҡараш ташлағанын һуҡыр ғына күрмәҫ ине.Уларға ҡарап,Нурислам менән икеһенең Балҡантау түбәһендә ҡаршылаған таңды,тәүге тапҡыр һөйгәненең һурып үбеүен,уның мөхәббәт тулы күҙҙәрен  иҫенә төшөрөп, күңеле иланы Зәйнәптең.  

                                                            ***

***

          ...Үткән йыл бронь менән  ҡаңғырып йөрөгән уҡытыусы Закир  военкомат тупһаһын тапай торғас,яуға китеп тә барҙы.Уның  урынына көсләп тиерлек Зәйнәпте балалар уҡытырға ҡуштылар.

-Уҡый,яҙа беләһең,балалар һине яратыр,эшлә инде,-тигәнгә риза булды ҡыҙ.

        Был тәҡдимгә  риза булыуының тағы бер бик мөһим сәбәбе бар.Хат ташыусы сатан Ҡыям ағай хеҙмәт армияһына алынғас,ауыл советы секретары уның урынына Зәйнәпте күрһәтте.Ҡыҙҙың икеләнеп тороуын һиҙеп:

-Һуғыш ваҡытында ҡайҙа ҡушалар,шунда бараһың,ҡулыңдан килерҙәй эштән баш тартмайҙар!Кемдер хат ташырға тейеш бит!Тағы кемде ҡушайым?-тип өҫтәне.

           Ҡыҙ ҡурҡа-ҡурҡа ғына эш башланы,сөнки хаттарҙы ҡар, буран,ямғыр тип тормай, һигеҙ саҡрым алыҫлыҡта ятҡан ауылдың почта бүлексәһенән барып алырға кәрәк.Быныһы бер бәлә булһа,иң үҙәккә үткәне-ҡара ҡағыҙ тапшырыуы булды. Иң беренсе  ҡара ҡағыҙ үрге оста йәшәгән Ҡанитә инәйгә килде,оло улының үлем хәбәре ине . Зәйнәп,хатты тотоп, Ҡанитә инәйҙең өйө эргәһенә өс тапҡыр килде,тик ҡапҡа асып инергә  баҙнатсылығы етмәне.Ҡыҙының был хәлен әсәһе һиҙеп ҡалды:

-Ул ниндәй хат ул сумкаңда?

-Эй,Ҡанитә инәйгә лә...

-Ҡанитә?!.Ә ниңә ...тапшырмайһың?

-Ни бит..  Ул бит ...

-Ни мыҙылып, хәбәр һөйләй алмай тораң?

-Ул бит... Насип ағайҙың...ҡара ҡағыҙы!..-Зәйнәп сеңләп илап ебәрҙе.-Әсәй!Нисек тапшырайым?Насип ағай...Ҡанитә инәйҙең берҙән-бер улы...

     Зарифа  ҡыҙының ҡулынан хатты алып, ауылда бөтәһе лә хөрмәт иткән тракторсы Хөсниямалды эйәртеп, икәүләп Ҡанитә инәйҙәргә киттеләр...

      Тик ошо көндән башлап Зәйнәптең урам буйлап  килгәнен күрһәләр, ҡатындар йүгереп өйҙәренә инеп ҡасыр булды.Ҡыҙ бала өсөн был хәл күтәреп булмаҫлыҡ ҡайғыға әйләнде,ҡара ҡағыҙҙы алып,юл буйына илап ҡайта,тапшыра алмай хәлдән тая,үҙен ғәйепле һанай. Шундай ауыр  сағында ҡыҙҙы уҡытыусы итеп мәктәпкә саҡырҙылар,ә батып барыусы һаламға ла йәбешә,ти. Зәйнәп өсөн был эш ана шул батып барыусының  һаламға йәбешеүенә тиң ине.

       Әлбиттә ,ҙур яуаплылыҡ ятты ҡыҙҙың  нескә генә иңдәренә,әммә бөтә ауыл халҡы өсөн – ул хәҙер уҡытыусы,аң-белем таратыусы.Хатта оло апайҙар, олпат инәйҙәр ҙә уға хөрмәт менән ҡарай башланы, балалар ярата,ауылдаштары үҙҙәренең ҡыҙға булған мөнәсәбәтен ҡырҡа үҙгәртте , ҡайһы бер уҡый-яҙа белмәгән ҡатындар,  һөрөм еҫе һеңгән өсмөйөшлө  хаттарҙы уҡытып,ирҙәренә яуап хаты яҙҙыртып та китә.

  Саҡ ун туғыҙ йәше тулып уҙған Зәйнәп һуңғы арала үҙенә- үҙе  урын таба алмай.

        Нурислам менән бер көндө һуғышҡа алынған атаһы Ғәйзулланан да шул көндән башлап бер хәбәр ҙә юҡ.Ҡайғы бер яңғыҙы йөрөмәй тиҙәр,ана ағаһы  Ғәйнулланы ла һалдат хеҙмәтенән  ана ҡайта ,бына ҡайта,тип көтөп торғанда,өмөттәр томан кеүек юҡҡа сыҡты.Ни уның ҡош телендәй генә хәбәре юҡ, һыуға төшкән кеүек ғәйеп булды берҙән –бер яҡыны.

     Бына бөгөн Нурисламға  ныҡ оҡшаған ҡустыһы Миңисламға  ҡарап,йөрәге тағы урынынан ҡупты,тауҙай һағыныу хисе йөрәгенә таш булып ятты.Һөйгәненең тауышын бер ишетергә зар-интизар булып,хаттарын да ,үҙен дә тыны менән тартып алырҙай булып,йөрәге тулай.Бөтә матур хыялдары,уй-ниәттәре,аяҙ киләсәге Нурислам исеме менән бәйле .

      Йәштәр таң атып килгәндә өйҙәренә таралышты.Ҡояш офоҡтан дилбегә буйы күтәрелгәндә Таштауҙың  бейек  үренә йүгерә-атлай бер малай  менеп бара ине...

                                              ******

          ...Үткән йыл бронь менән  ҡаңғырып йөрөгән уҡытыусы Закир  военкомат тупһаһын тапай торғас, яуға китеп тә барҙы.Уның  урынына көсләп тиерлек Зәйнәпте балалар уҡытырға ҡуштылар.

-Уҡый,яҙа беләһең,балалар һине яратыр,эшлә инде,-тигәнгә риза булды ҡыҙ.

        Был тәҡдимгә  риза булыуының тағы бер бик мөһим сәбәбе бар.Хат ташыусы сатан Ҡыям ағай хеҙмәт армияһына алынғас,ауыл советы секретары уның урынына Зәйнәпте күрһәтте.Ҡыҙҙың икеләнеп тороуын һиҙеп:

-Һуғыш ваҡытында ҡайҙа ҡушалар,шунда бараһың,ҡулыңдан килерҙәй эштән баш тартмайҙар!Кемдер хат ташырға тейеш бит!Тағы кемде ҡушайым?-тип өҫтәне.

           Ҡыҙ ҡурҡа-ҡурҡа ғына эш башланы,сөнки хаттарҙы ҡар, буран,ямғыр тип тормай, һигеҙ саҡрым алыҫлыҡта ятҡан ауылдың почта бүлексәһенән барып алырға кәрәк.Быныһы бер бәлә булһа,иң үҙәккә үткәне-ҡара ҡағыҙ тапшырыуы булды. Иң беренсе  ҡара ҡағыҙ үрге оста йәшәгән Ҡанитә инәйгә килде,оло улының үлем хәбәре ине . Зәйнәп,хатты тотоп, Ҡанитә инәйҙең өйө эргәһенә өс тапҡыр килде,тик ҡапҡа асып инергә  баҙнатсылығы етмәне.Ҡыҙының был хәлен әсәһе һиҙеп ҡалды:

-Ул ниндәй хат ул сумкаңда?

-Эй,Ҡанитә инәйгә лә...

-Ҡанитә?!.Ә ниңә ...тапшырмайһың?

-Ни бит..  Ул бит ...

-Ни мыҙылып, хәбәр һөйләй алмай тораң?

-Ул бит... Насип ағайҙың...ҡара ҡағыҙы!..-Зәйнәп сеңләп илап ебәрҙе.-Әсәй!Нисек тапшырайым?Насип ағай...Ҡанитә инәйҙең берҙән-бер улы...

     Зарифа  ҡыҙының ҡулынан хатты алып, ауылда бөтәһе лә хөрмәт иткән тракторсы Хөсниямалды эйәртеп, икәүләп Ҡанитә инәйҙәргә киттеләр...

      Тик ошо көндән башлап Зәйнәптең урам буйлап  килгәнен күрһәләр, ҡатындар йүгереп өйҙәренә инеп ҡасыр булды.Ҡыҙ бала өсөн был хәл күтәреп булмаҫлыҡ ҡайғыға әйләнде,ҡара ҡағыҙҙы алып,юл буйына илап ҡайта,тапшыра алмай хәлдән тая,үҙен ғәйепле һанай. Шундай ауыр  сағында ҡыҙҙы уҡытыусы итеп мәктәпкә саҡырҙылар,ә батып барыусы һаламға ла йәбешә,ти. Зәйнәп өсөн был эш ана шул батып барыусының  һаламға йәбешеүенә тиң ине.

       Әлбиттә ,ҙур яуаплылыҡ ятты ҡыҙҙың  нескә генә иңдәренә,әммә бөтә ауыл халҡы өсөн – ул хәҙер уҡытыусы,аң-белем таратыусы.Хатта оло апайҙар, олпат инәйҙәр ҙә уға хөрмәт менән ҡарай башланы, балалар ярата,ауылдаштары үҙҙәренең ҡыҙға булған мөнәсәбәтен ҡырҡа үҙгәртте , ҡайһы бер уҡый-яҙа белмәгән ҡатындар,  һөрөм еҫе һеңгән өсмөйөшлө  хаттарҙы уҡытып,ирҙәренә яуап хаты яҙҙыртып та китә.

  Саҡ ун туғыҙ йәше тулып уҙған Зәйнәп һуңғы арала үҙенә- үҙе  урын таба алмай.

        Нурислам менән бер көндө һуғышҡа алынған атаһы Ғәйзулланан да шул көндән башлап бер хәбәр ҙә юҡ.Ҡайғы бер яңғыҙы йөрөмәй тиҙәр,ана ағаһы  Ғәйнулланы ла һалдат хеҙмәтенән  ана ҡайта ,бына ҡайта,тип көтөп торғанда,өмөттәр томан кеүек юҡҡа сыҡты.Ни уның ҡош телендәй генә хәбәре юҡ, һыуға төшкән кеүек ғәйеп булды берҙән –бер яҡыны.

     Бына бөгөн Нурисламға  ныҡ оҡшаған ҡустыһы Миңисламға  ҡарап,йөрәге тағы урынынан ҡупты,тауҙай һағыныу хисе йөрәгенә таш булып ятты.Һөйгәненең тауышын бер ишетергә зар-интизар булып,хаттарын да ,үҙен дә тыны менән тартып алырҙай булып,йөрәге тулай.Бөтә матур хыялдары,уй-ниәттәре,аяҙ киләсәге Нурислам исеме менән бәйле .

      Йәштәр таң атып килгәндә өйҙәренә таралышты.Ҡояш офоҡтан дилбегә буйы күтәрелгәндә Таштауҙың  бейек  үренә йүгерә-атлай бер малай  менеп бара ине...

                                              ***