Һуңлап килгән бәхет Повесть (7) Миңзәлә Хәлилова

***

      Украина биләмәһе,Гитлер планы буйынса,ауыл хужалығын алға ебәреү өсөн ҙур баҫыу ролен үтәргә тейеш ине.Шуға күрә бөтә Рейхты аҙыҡ-түлек менән тәьмин итерлек мөмкинселекте ҡулдан ысҡындырмаҫ өсөн,баҫып алынған ерҙәрҙә  урындағы халыҡ сәсеү,уңыш йыйыу эштәренә йәлеп ителде.Тик аслыҡтан миктәгән халыҡтың эше бик үк ырап барманы. Ауыр һуғыштар менән үҙебеҙҙең тылға сигенгән  ғәсҡәрҙәр ауыл хужалығы техникаһын да дошмандарға ҡалдырмаҫ өсөн үҙҙәре менән алып китергә тырышты.Алып китә алмаған осраҡта,улар юҡ ителде,шартлатылды. Ә немецтар һәйбәтерәк нәмәләрҙе Германияға оҙатты.Ҡасандыр әллә-нисә трактор ярҙамында сәселгән игенде,комбайнһыҙ,  ҡул көсө менән генә йыйып бөтөрлөк түгел,эшсе көсө лә бит ҡарт-ҡоро,бисә-сәсә.Оккупанттарҙың аҙыҡ-түлекте лә күп итеп етештерергә тырышыуҙары - илдәрендә ҡалған халҡын һәм һалдаттарын туйҙырыуға икәнлеге көн кеүек асыҡ .

        Немец командованиеһы булған уңышты юғалтыуһыҙ тиҙ арала йыйып алыу өсөн  ауыл халҡына  ярҙамға лагерҙан әсирҙәрҙе алып килергә ҡарар итте.Тотҡондарҙың аяғын һыйыр бәйләй торған сынйыр менән бығаулап,лауылдап торған эттәре менән ҡамап,автомат менән ҡоралланған конвоирҙар әсирҙәрҙе көн дә иртә таңдан баҫыуға эшкә алып килә,алып ҡайта ,шулар араһында Нурислам да бар.

         Йонсоу,ауырыу,хәлһеҙ һалдаттарҙы күреп, ҡатын-ҡыҙ уларға  нисек тә  ярҙам итергә,үтеп барышлай ,фашистар күрмәгәндә ,сепрәккә төрөп,икмәк,картуф бирергә тырыша.Уларҙың был аҙымын Михайло ҡарт та күрмәмеш  тә белмәмеш.

         Хәлдән тайып,арып уҙып барған колоннаға ҡатындар берәм-берәм йүгереп сыға , бына Валя ла икмәкле ҡулын һуҙған ыңғайы әсирҙең битенә күҙ һалып өлгөрҙө.

Был бит теге бөркөт ҡарашлы ғорур егет!Бер секундҡа ғына күҙҙәр осрашты, Нурисламдың ирен ситендә генә йылмайыу ишараты күренде.Таныны!

          Егет:”Рәхмәт!”-тип бышылданы ла колоннаның уртаһына күсте.Уның урынына икенсе әсир баҫты.Был яҙылмаған закон ине.Үҙең алғас,иптәшеңә лә мөмкинлек бир.

          Икенсе көндө Валя ,һаҡта торған һалдатҡа ниҙер әйтеп, Нурисламға ымланы,   аҡ сепрәк киҫәгенә төрөп бер телем икмәк бирә алды,шунан икмәк өҫтөнә бәләкәй генә сало киҫәге лә һала башланы.Ашау эләгә башлағас,егеттең йөҙөнә бер аҙҙан нур йүгерҙе,юҡ юҡта ирендәрендә йылмайыу ишараты барлыҡҡа килде.

        ...Аҙаҡҡы көн баҫыуҙа эшләгәндә көн буйы ямғыр яуҙы. Әсирҙәрҙең өҫтөндә ҡоро еп юҡ!Хатта немец һалдаттары үҙҙәре лә өшөнө,шуға күрә  юлды ҡыҫҡартыу өсөн, ауыл аша ҡайтырға сыҡтылар.Уларҙан саҡ ҡына алдараҡ ҡайтҡан ҡатын-ҡыҙ ,бала-саға , был уңайлы мәлде файҙаланып ҡалды,тиҙерәк икмәк,картуф сығара һалды. Йылы оя,тәмле ризыҡ көткәнен  аңлаған овчаркалар ҙа баштарын баҫып,тая-тая алға йүгерә,эшкә барғандағы кеүек яу һалып абаламайҙар.Оҙон плащ кейеп ,көләпәрәһен башына баҫырып,ҡарауылда барыусылар ҙа йылы аш көҫәп, лагерға ҡайтырға ашыға.

          Шул саҡ Валя ситтән килгән Нурисламға картуф һуҙҙы,ул ынтылғансы икенсе әсир ҙә ҡыҙҙың ҡулындағы ризыҡҡа ташланды. Нурислам ,аяғы тайып,юл ситенә ҡоланы.Былай ҙа ҡойма ямғырға,аяғы аҫтында уралып ятҡан бысраҡҡа йәне көйөп килгән фашист,ҡулындағы овчаркаһының бауын ысҡындырҙы,уныһы ажғырып Нурислам өҫтөнә ташланды,былай ҙа өҙөлөп төшөргә генә торған һәләмәһен йолҡорға,ҡайһы ере эләгә,шунан тешләп тартҡыларға кереште.

         Валя бер Нурисламға,бер тирә-яғына ҡарап :

-Найн!Найн!-тип ҡысҡырырға тотондо.Ҡыҙҙың ҡарашы тупһала торған Фрицманға төштө.Валя өйгә ҡарай йүгерҙе,йүгереп барған ыңғай:

-Ярҙам ит уға,зинһар ярҙам ит!Үлтерә бит!Фрицман,ярҙам ит!-тип ялбарырға кереште.Фрицмандың тик тороуын күргәс, алдына тубыҡланып,аяҡтарын ҡосаҡланы.

       Валяның был ҡыланышына аптырап ҡалған Фрицман эттең хужаһына ҡул иҙәне,тегеһе овчаркаһын бауынан тартып алды,ә эт һаман алға ынтыла,үсен ҡандырырға теләп,әсирҙе ашарға,таларға ,ысҡынырға итә. Нурисламды иптәштәре тиҙерәк һөйрәп торғоҙҙо,әсирҙәр тулҡыны ауа-түнә алға атланы.

       Сәстәренән,өс-башынан һыу ағып торған Валяны Фрицман өйгә әйҙәне.

                                                             ***

     ...Ҡыш ул йылды бик һыуыҡ килде.Әсе селләлә әллә күпме һалдаттың ғүмере өҙөлдө.Радомски хәҙер тағы ла аяуһыҙыраҡ ысулдар эҙләп тапты.Йәнәһе,әсирҙәрҙе мәҙәниәтле немец ҡағиҙәләренә өйрәтә-улар йәшәгән землянкаларҙы елләтә.  Бөтә әсирҙәрҙе бер ҡат кейемдә генә урамда теҙеп ҡуя,тышта зыңҡылдап торған асы һыуыҡ.Улар бер сәғәт  баҫып тора,ике сәғәт.Былай ҙа хәлһеҙ бисаралар торған ерҙән киҫкән ағас һымаҡ ауалар.Иҫән ҡалғандар ишеге шаран-яра асыҡ торған землянкаларға ҡайта,йылынырға тырышып,бер-береһенә һыйынып ята.Иртән уяныуға тағы әллә күпме мәйет...

       Ә иң ауыры- яланғас әсирҙәрҙе урамда теҙеп ҡуйып,өҫтәренә шланг менән һыу һиптереү,имеш,уларға санитар эшкәртеү үткәрәләр .Боҙҙай һалҡын һыуҙан ҡасып ҡотолоп булмай ,ул эҙләп таба. Ҡолаһаң,йә автомат,йә пулеметтан атыу яңғырай.Бер кеше өсөн әллә нисәүҙең ғүмере ҡыйыла! Ҡайһы берәүҙәр был вәхшилеккә түҙәр әмәлдәре ҡалмағас,үҙҙәре үк автоматҡа күкрәген ҡуя,йә электр тогы үткәрелгән ҡоймаға ырғый.Тик Нурислам әсәһе,Зәйнәбе хаҡына бөтә ауырлыҡтарға түҙергә әҙер!Тик иҫән ҡалырға,ошо тамуҡтан имен ҡотолорға.

       Валя   Нурисламды тағы бер тапҡыр үлемдән ҡотҡарҙы. Нисек итеп,кем менән һөйләшкәндер,әммә егеттең  өҫтөнә йылы кейем,аяғына  төпләнгән аҡ  быйма бирә алды.Шулайтып,Нурислам Валя арҡаһында ҡышты имен сыҡты. Ә иптәштәре араһында һыуыҡтан өшөп, аслыҡтан шешенеп ,ауырыуҙарҙан мандый алмай,беттән йонсоп, күпме кеше ҡырылды. Иҫәбе-һаны юҡ!

       Икенсе бәхетле осраҡ әсирлектән ҡотолоу менән бәйле булды.1943 йылдың көҙөндә  Киев ҡалаһы  эргәһендә ойошоп,фашистарҙың ҡотон алыусы партизандар отряды хәрәкәт итеүсе ғәсҡәрҙәр менән берлектә иҫән ҡалғандарҙы  азат итте.Инде ҡотолдом тигәндә ,егеттең бергә бөтә ауырлыҡты күтәргән күп дуҫтары һәләк булды.  Нурисламға был юлы ла бәхет йылмайҙы:сыҡмаған йәне генә ҡалған,ләкин рухы һынмаған һалдат партизандар отрядына барып эләкте. Уларға ҡушылып, фашистарҙан  яу ҡырында ятып ҡалған,әсирлек ғазаптарын күтәрә алмай шәһит үткән бөтә дуҫтары, иптәштәре өсөн үс алды.Партизандар күперҙәрҙе шартлатты,поездар туҡтаған станцияларҙы утҡа тотто,хәрби техника тейәлгән поездарҙы юлдан елгәрҙе,немец штабтарын ҡулға алды. Отрядҡа тирә-яҡ ауыл,утарҙарҙан быға тиклем фашист итеге аҫтында интеккән халыҡ күпләп килеп ҡушыла башланы .

          Партизандар отрядында кешеләр һаны артҡан һайын,уларҙы ашатыу,торор урындарын булдырыу ауырлашты.Отрядтан өс төркөм    аҙыҡ-түлек запасын тулыландырыу өсөн ауылдарға сығып китте.Нурислам эләккән төркөм ул ике йылға яҡын интеккән концлагерь тирәһенә барып сыҡты.Фашистар сигенгәндә бөтә ҡаралтыларҙы яндырғандар, ауылдарҙы юҡ иткәндәр.Күп ерҙә, күңелде шомландырып,өйҙәрҙең мөрйәләре генә һерәйеп ултыра.Нурисламдың  иптәштәре ауыл буйлап таралды,ә егеттең аяҡтары үҙенән үҙе  үлемдән,аслыҡтан ҡотҡарған украин ҡыҙы  йәшәгән өйгә  алып килде.Бына уны фашист овчаркаһы  өҙгөләгән  урам,ә быныһы... ул йәшәгән йорт.Нурислам һаҡ ҡына баҫып ишек алдына инде,ипләп кенә ишек шаҡыны. Шығырҙап ҡына ишек асылып китте, һап-һары сәсле,күк йөҙөләй зәңгәр күҙле ҡыҙ бала ҡыҙыҡһынып Нурисламға ҡарап торҙо ла:

-Атай!Атайым ҡайтты!-тип ҡысҡырып ебәрҙе.Тауышҡа йүгереп сыҡҡан ҡатынҡай кәүҙәһе менән балаһын ышыҡланы.

-Юҡ!Ул һинең атайың түгел,Олеся,бар өйгә ин! -Ҡатын баланы  өйгә индереп ебәрҙе.Үҙе ишек төбөндәге сит кешегә тиҙ-тиҙ генә баштан алып аяғынаса күҙ йүгертеп сыҡты.

-Һеҙ кем булаһығыҙ?Кем кәрәк?

-Был өйҙә бер ҡыҙ йәшәй ине,ә мин...мин Нурислам...һеҙҙең эргәләге концлагерҙа булғайным.

-Һеҙгә ...Валя кәрәктер ул,Валя,сыҡ,һине ...һорайҙар.

        Тауышҡа йүгереп килеп сыҡҡан ҡыҙ,егеткә ҡарап туҡтап ҡалды.Йөҙө һарғайған,яурындары төшкән,ана илайым,бына илайым тип  торғандай күҙҙәрҙә мөлдөрәмә тулы һағыш.

-Был ...һеҙ!Иҫән!-Ҡыҙыҡай ишеккә һөйәлде.-Мин бик шатмын,һеҙ ...иҫән-һау ҡотолғанһығыҙ!Аллам,рәхмәт,исмаһам, бер һәйбәт яңылыҡ.

-Минең исемем ...Нурислам.Һеҙ Валя,Валентина икән.Рәхмәт һеҙгә ,мин һеҙҙең арҡала үлемде еңеп,иҫән ҡалдым.

      Нурислам ҡыҙҙың ҡулын тотоп алды.

       Күптәнге таныштар кеүек һөйләшкәнен күргән Ганна йәштәрҙе өйгә саҡырҙы. Ун көн тирәһе элек мең бәлә менән Свердловск өлкәһенән  эвакуациянан ҡайтып төшкән ғаиләне яндырылған өйө урынында ҡара мөрйәһе генә һерәйеп ҡаршыланы .Ганна ике балаһы менән ваҡытлыса апаһының өйөнә йәшәргә  инде.

Нурисламды күргәс ,һеңлеһенә сат йәбеште ҡатын.Егет балалар менән аралашҡан арала ,Валяны тышҡа саҡырып ,йылан кеүек ыҫылданы:

-Һин хәҙер тиҙ генә ҡый-ҡыпырыңды йыяһың да был басурман менән китәһең.Мин һинең өсөн ауыл халҡы алдында рисуай булаһым килмәй. Ана мин ҡайтҡан көндө үк бөтә кеше һинең  немец һеперткеһе булыуың тураһында   таҡылдап һөйләп торҙо,  дошман менән түшәк бүлгәнһең,беҙҙең йөҙөбөҙгә серкеү килтерҙең!

-Мин...мин ...мин бит ғәйепле түгел!Ул мине... көсләне!Мин ҡаршы тора алманым!

-Нишләп башҡа ҡатындар түшәлеп ятмаған!Тик һине генә “фашист ҡалдығы”тип һөйләйҙәр!Басурманыңды илап ышандыраһыңмы,йырлапмы-ул һинең эшең,тик уның менән сығып китәһең,ауыл тирәһендә түгел,Украинала эҙең булмаһын!Беҙҙең турала,туғандарың хаҡында ла онот!Мин балаларымдың һинең өсөн ғәрләнеп,оялып йәшәүен теләмәйем.Әгәр кире ҡайтһаң,үҙем шәхсән барып власть вәкилдәренә һөйләйәсәкмен,балаларымдың матур киләсәге өсөн мин бер нәмә алдында ла туҡтамаясаҡмын. Үлемдән оят көслө.Кит тә ...беҙҙе онот! Әгәр ул риза булһа,аяғын үбеп йәшә!

-Эй,түтәй!Һин үҙең оккупанттар аҫтында йәшәһәң,ике балаң өҫтөнә,бәлки,тағы икәүҙе табып ултырыр инең әле!..

-Ә һин шулаймы?-Апаһы примус өҫтөндәге ҡайнар һыулы кәстрүлде эләктереп алды ла йәшен тиҙлегендә Валяға һелтәне.-Ах ты,окаянная!

         Ҡулдары,битенең бер өлөшө ҡайнар  һыуҙан өрөлөп менгән Валентинаның үтенесен Нурислам кире ҡаға алманы,ҡотҡарыусыһына изгелек эшләү теләге ҙур ине шул,ҡыҙҙы үҙе менән бергә отрядҡа алып китте.

                                                              ***

...Бына һуғыш та аҙағына етеп килә,ажарланып торған дошман ,үҙенән көслөрәк бүренән  ҡурҡып ,ҡойроғон бот араһына ҡыҫтырып,кире ояһына табан елдергән эт ише,сигенә,ҡаса.

         Тәбиғәттә яҙ хөкөм һөрә. Емерелеп,янып,көйөп ятҡан донъя менән бер рәттән һалдат кеүек үк йә ботағы,йә олоно яралы ағастар бөрөгә тумаланғандар.Тәбиғәт ҡануны шундай.Бөтә тирә-яҡ ,гүйә, яңынан тыуа,йәшелләнәАяҡ аҫтында батҡаҡҡа иҙелеп,йәне яраланһа ла баш күтәрергә көс тапҡан йәшел үлән сәләм бирә.Ни хәл генә  итеп был мәхшәрҙә  иҫән ҡалғандарҙыр, ана аллы-гөллө  күбәләктәрҙең дә осҡаны  күренгеләй.

      Тыуған яғына ҡайтыу ниәте менән йәшәгән Нурислам Валяның өмөтөн өҙөүҙән ҡурҡып,һүҙ башлай алмай йөрөй.Шулай бер кис һуғыштан һуң ни буласағын күҙаллап хыялланған саҡта,ҡайтыу тураһында һүҙ сыҡҡас,ул ҡыҙға Зәйнәп хаҡында һөйләп бирҙе.

-Мин ,Валя,һиңә шул тиклем рәхмәтлемен.Һин булмаһаң ,мин ошондай йылы,матур,йәмле яҙҙы   күрә лә алмаҫ инем.Әммә тыуған ауылымда мине йәрәшкән кәләшем көтә.Беҙ уның менән бергә булырға һүҙ ҡуйыштыҡ.Вәғәҙә-иман.Мин вәғәҙәмде боҙа алмайым.

-Нурислам!Николенька!Мин һинең менән ерҙең сигенә лә китергә әҙермен.Зинһар мине үҙең менән ал!

-Валя!Валюша!Һин һәйбәт ҡыҙһың,үҙеңдең бәхетеңде табырһың,ана күрәһеңме, күпме егеттәр һинең өсөн өҙөлөп тора!Унан аңлайһыңмы,мин –мосолман,икенсе милләттән киленде туғандарым,әсәйем ҡабул итмәйәсәк.

      Был һүҙҙәрҙе ишеткән Валя һикереп тороп егеттең муйынына аҫылынды,унан тиҙ генә тубыҡланып, Нурисламдың аяғын ҡосаҡланы.

-Коля,Коленька! Мосолманда бит ике ҡатын алырға ярай ,тиҙәр!Мин һиңә икенсе ҡатынлыҡҡа барырға ла ризамын.Ҡалдырма,зинһар,ташлама! Ташлаһаң, йәшәмәйәсәкмен! Хәҙер үк үҙемә ҡул һалам!Һинһеҙ миңә донъяның йәме юҡ!

      Рәхмәтле була белеү һөйөүҙән дә көслөрәк булып сыҡты,аҙарынып илаған,өҙгөләнгән ҡыҙҙың өмөтөн өҙөүҙән ҡурҡты,ысын күңелдән йәлләне Нурислам.

      Артабанғы Еңеү көнөнә тиклемге көндәрҙе иңде иңгә терәп  бергә үттеләр. Партизандар  отряды командиры уларҙың никахын  теркәне.

                                                     ***