Яралы бәхет Хикәйәт (аҙағы) Зәйтүнә Айытбаева

Тамаҡ ашап ултырған еренән тышҡа сыҡҡыһы килеп(үлем боғаҙынан алғандыр инде) сығыуы булды – хәле бөтөп килеп тә инде:
–Хәкимә, мин китәм,– тигәс, ҡатыны уға аптырап әйләнеп ҡараны. Хәлде һиҙеп, йәһәтләп, урынына һалды.
–Ыҙалатҡан саҡтарым өсөн ғәфү ит, бәхиллегенде бир,– тип ҡатынынан ғәфү һорап өлгөрҙө ул, ҡатынының ҡулдарынан тотоп.
–Уй, Алла, балаларҙың яңы аяҡҡа баҫҡан сағы... Ҡуй, бушты һөйләп ятма, – иренә ныҡ эҫенгән Хәкимә ни эшләргә лә белмәне. Бына һөйләгән һүҙҙәре аңлашылмай ҙа башланы, 10-15 минут эсендә китеп тә барҙы Кәшфулла.
–Йә инде, минән ғәфү һораған булды бит әле. Загысҡа торманым бит, шуға ныҡ үпкәләне шул, –тип һөйләне аҙаҡ Хәкимә килендәшенә.
–Шул загыс тип ҡаңғырҙығыҙ инде, хәҙер уға ана бер ни ҙә кәрәкмәй, торһаң да булыр ине, ҡайнаға шул тиклем һәйбәт кеше булды.
–Хәл юҡ инде, үткән эшкә салауат, тием инде хәҙер. Шул ҡағыҙ, тип теше төштө бит үҙенең дә, яҡшы йәшәгәс етмәйҙер...
–Ярата ине бит ҡайнаға һине, загста тормағасың һаман ҡыҙғанғандыр инде, мәрхүм.
Йылдар үтте. Хәкимә йыл һайын иренә аяттар бағышлап, ҡөрьән аштары ашатты. Бик ғәйепле тойҙо ул үҙен ире алдында. Биш бала үҫтереп тә ЗАГС-ҡа ла тормаһын әле, үпкәләмәҫ ерҙән үпкәләрһең. Радио тыңланы, телевизор ҡараны, аят-сүрәләрҙе яҡшы белгәс, уны ауылда мулла урынына йөрөттөләр. Гәзит-журнал алдырҙы, район гәзитен бик яратып уҡыны.
Кәшфуллаһының баҡыйлыҡҡа күсеүенә лә 10 йыл үтеп китте. Бер көн шулай район гәзитен уҡып ултыра ине, таныш исем-фамилияны күреп терт итеп ҡалды. Зарифын яҙғандар! Уның Зарифын, ғүмере буйына күңелендә йөрөткән, һаман да асығын белмәүҙән йөрәген яндырған Зарифын яҙғандар. Ундай кеше юғала буламы һуң? Ҡаһармандарса һәләк булды, тигәндәр. Белоруссияла ятып ҡалған Зарифы. Ҡайһы ерҙә ерләнгәнлегенә саҡлы күрһәткәндәр! Хәкимәнең эй барып ҡәберен булһа ла күргеһе килде Зарифының. Тик балалары аңламаҫ, тип уйланы. Икенсенән Кәшфуллаһы алдында уңайһыҙ, ғәйепле кеүек тойҙо үҙен ире алдында ул үлгәс. Гәзитте матур итеп бөкләп һалып ҡуйҙы, уйҙары үткәнен байҡаһа алып уҡып-уҡып алыр булды. Унан һуң күп тә тормай Зариф тураһында ҙур мәҡәлә баҫылып сыҡты, унда инде Хәкимәнең үҙе тураһында ла яҙғандар ине. Тик исем-фамилияһы менән яҙһалар ҙа ауыл халҡы үҙҙәренең ауылында йәшәп ятыусы Хәкимә икән тип уйламаны, әҙме ни бер иш фамилиялы кешеләр. Быға Хәкимә ҡыуанды ғына. Гәзитте бөкләп тегеһе янына һалып ҡуйҙы. Эстән генә мәҡәлә авторҙарына бөткөһөҙ рәхмәт яуҙырҙы. Бына бит, яҙған булғас, 47 йыл үткәс булһа ла асығын белде.Ул рәхмәттәрҙән Белоруссия эҙәрмәндәренә лә өлөш сыҡты.
Загс-ҡа торорға тура килде Хәкимәгә Кәшфуллаһы менән.
Яңғыҙ йәшәй ине ул ваҡытта Хәкимә. Фронтовик ҡатындарына миллион аҡса сыға, тип шаулай башланылар бер ваҡыт. Буш һүҙҙер, миңә ул тиклем аҡса нимәгә ,өйөм бар, тиеп уйлаһа ла Хәкимә ҡыҙыҡһынып яңылыҡтарҙы ҡарай башланы. Дөрөҫкә оҡшай бит был хәбәр, тик нисек итеп юлларға икән, тип аптыранып алып китте. Әмәлгә ҡалғандай улы килеп инде. Улы ла, килене лә йыбанмай уның, көнөнә 2-3 төшөп әйләнгән саҡтары була. Өйөнә ингән берәүҙе лә буш сығармай Хәкимә. Ҡайһы берәүҙәр көлөп:
–Хәкимә инәйгә барһаң ашамай, эсмәй барыр кәрәк, тип тә әйткәндәр, ти. Ысынмылыр, бушмылыр был хәбәр, әммә ингән берәүҙе сәйгә ултыртырға тырыша ул. Бына әле лә улына йәһәтләп сәй ҡуйып ебәрҙе, уныһы шул арала ҡайнап та сыҡты.
–Ох, үҙемдең киленем, егәрле шул, – тип электр самауырын маҡтап ебәрҙе лә улын өҫтәл артына саҡырҙы.Әбей оҙаҡ уйлап, сурытып торманы:
–Улым, фронтауик ҡатындарына миллион аҡса сыға ти, шул дөрөҫмө икән?
–Сыға ла ул, әсәй, тик һиңә булмай шикелле ул...
–Ништәп миңә булмаһын, ти. Атайың фронтауиктаһаң.
Улы көлөмһөрәп баш сайҡаны:
–Ну, әсәй, атайым бит һиңә берәй кәрәге тейер, Загс-ҡа торайыҡ, тине, һин тыңламаның, кем ире менән Загста булған, шуларға ғына сыға. Шуға күрә артыҡ ҡыҙыҡһынманыҡ та.
Хәкимә әбейҙең бик ныҡ миллионды алаһы килеп китте:
Уй, хәҙер ҡалайтабыҙ инде, анауы хәтлем аҡсанан ҡолаҡ ҡағырбыҙ микән?
–Ну-у, суд аша теркәйҙәр, ти ул... Тик һинең барыуың кәрәк, ти. Шуға күрә һине ыҙалатып, йөрөмәҫ тә ҡуйырбыҙ, тип һөйләшкәйнек киленең менән.
–Атағатаҡ, мин әллә судҡа ғына йөрөй алмайыммы ни? Бала сағым да, йәшлегем дә ауыр заманға тура килде... Юллайбыҙ, ауыҙығыҙҙы ла асмағыҙ, алабыҙ тигәс алабыҙ. Ана бит,суд аша булһа ла алып була ,тигәндәр, тиһең бит.
–Ярай, алайһаң, киленең менән һөйләшәйем дә... Былай һәйбәт булыр ине, өйөңдөң башын быйыл берәй нисек алыштырып бирербеҙ, тип һөйләшкәйнек. Үҙебеҙҙекенән тартып-һуҙып, һинең пенсияңды бүлгесләп торғансы рәхәтләнеп, уйһыҙ эшләр инек. Ҡалананмы, ҡайҙан квартира алырға ла була шикелле ул.
–Ю-у-ҡ, атаң һалған өйҙө ташлап әллә ҡайҙа китәһем юҡ. Ошо өйөмдө тәрбиәләп бирерһегеҙ. Ныҡ әле өйөм, тағы ла бер 50 йыл торор әле.
Бына судҡа көн дә килеп етте. Унан алда бер төн йоҡлай алмай ыҙаланы Хәкимә әбей. Күҙ алдына Кәшфуллаһы килде лә баҫты, килде лә баҫты. «Йә инде, бабайғынамды ҡайһылай үпкәләткәнмен загысҡа тормай, ана бит улыбыҙ ҙа үпкәләп тора.» - шундайыраҡ уйҙар мейеһен ҡайнатты уның.
Иртәгәһен таң һарыһынан тороп намаҙын уҡыны ла Кәшфуллаһына бағышлап оҙаҡ итеп доғалар ҡылды.
Нисә йыл бергә йәшәүҙәре, биш баланы бергә тәрбиәләүҙәре тураһында справка бирҙеләр уға, ә Хәкимәгә ул ысын ЗАГС ҡағыҙынан да ҡәҙерле тойолдо. Ураған һайын, бына бит, ҡартайып, яңғыҙ ҡалғас булһа ла торорға тура килде загысҡа, ҡалай ғына бабайымды бушҡа үпкәләткәнмен, тип уйланып-һөйләнеп алыр булды.
Бирҙеләр уға ул аҡсаны, өйөн дә йүнәттереп алды, балаларына ла өлөш сығарҙы. Тик яңғыҙ йәшәүе ҡыйын булып китте лә улына күсеп сыҡты ла китте. Өйө ауыл уртаһында балҡып ултырҙы ла ҡалды...
Эй, яҙмыш... Бала сағы ауыр булһа ла Килдеғолдағы яҙмышы бик матур булды уның. Кәшфуллаһы менән 5 бала үҫтерҙеләр. Балаларынан уңды Хәкимә. Бабайы менән 4 балаһын эйәле башлы иткәйне инде, берәуһе генә ҡалғайны ҡулында. Тик шул Кәшфуллаһы менән Загс-ҡа тормауы күңелен өйкәп тик торҙо, бабайы ныҡ үпкәләп тулаған сағында, - эй, һинән ҡалып бер 10 йыл йәшәһәм инде, тигән һүҙҙәрен үкенеп уйлар булып китте. Тик бергә йәшәүҙәре тураһында справка алғас ҡына, – инде бәхиллегеңде бир бабай, риза бул, -Кәшфуллаһынан ғәфү һораны...

ЯРАЛЫ БӘХЕТ
(эпилог)
Был яҙмаларым әсәйемдең тормош юлынан алынған. Хикәйә алымы менән яҙылғас бер аҙ өҫтәүҙәрҙә,үҙгәртеүҙәр ҙә етәһелер инде.Әсәйем тураһында ла, атайым тураһында ла бик күп яҙырға була. Әлегә эпилог итеп һеҙҙең иғтибарға әсәйем мәрхүмә иҫән саҡта яҙылған, "Таң" гәзитендә баҫылған статъямды ҡуям.

ҠАҺАРМАНЛЫҒЫ АЛДЫНДА БАШ ЭЙӘБЕҘ.
Бөгөнгө яҙаһы яҙмаларым атайым, уның күргән кисергәндәре тураһында. Атайым Көмөшбаев Шәһит Исмәғил улы 1914 йылда Бөрйән районы Килдеғол ауылында тыуған. Бер туған ҡустыһы Нух ағайым һәм 3 һеңлеһе бар ине, хәҙер бөтәһе лә мәрхүмдәр инде, ауыр тупраҡтары еңел булһын. Атайымдың әсәһе Гөлйемеш өләсәйем йомшаҡ күңелле, изге бер йән эйәһе булып иҫтә ҡалған.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда атайым Белорет районында эштә була һәм һуғыштың тәүге көндәренән үк, ауылына ла ҡайтып тормай, үҙ теләге менән һуғышҡа китә. Гвардия өлкән сержанты атайым Шәһит Исмәғил улы 246-сы уҡсы дивизияның 914-се полкында отделение командиры була. Төнъяҡ-көнбайыш,1-се Балтик буйы, 1-се Украина, 4-се украина фронттары составында һуғыштарҙа ҡатнаша. 4 мәртәбә яралана. Һуңғы яраны Латвияла ала. Был яранан бик оҙаҡ госпиталдә ятырға тура килә – яралары оҙаҡ уңала, барыбер бер аяғы ҡыҫҡараҡ булып ҡала. Шәбәйгәс тағы ла фронтҡа китә. Атайымдың командир булыу өҫтөнә политрук та булып йөрөүе уның аңлы, абруйлы, талапсан шәхес булыуы тураһында һөйләй.Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн ордень-миҙалдар менән бүләкләнә. Ә һуңғы ҙур наградаға – «Ҡыҙыл байраҡ» орденына һуғыш аҙағында тәҡдим ителә.
1945 йылдың 6-сы июнендәге бойороҡ менән (пр.№0164/4) менән личный составынан 14 кеше ошо юғары наградаға эйә булып ул исемлектә атайым да була. Тик был хаҡта атайым белмәй әле.Һуғыш бөтөүгә Совет армияһы һалдаттарға ныҡ ҡытлыҡ кисерә.Атайым тағы ла хәрби хеҙмәттә тороп ҡала. Гвардия өлкән сержанты Шәһит Көмөшбаев тыуған ауылы Килдеғолға 1945 йылдың декабрь аҙағында ғына ҡайтып төшә. 1946 йылда әсәйемә өйләнә. 2 йыл үткәс кенә ҙур бүләк – награда, « «Ҡыҙыл байраҡ» ордены уны эҙләп таба.
- Орденды алғас атайың иланы, - тип һөйләй әсәйем, - шул тамуҡтан иҫән ҡайттым бит, ә күпме кеше ятып ҡалды, был орденда уларҙың да өлөшө бар. Ҡайтырмын тип, ауылымда йәшәрмен тип, әсәйемде күрермен тип уйламай ҙа торған инем, хәйер, уйларлыҡ булдымы ни? Шулай ҙа саҡ ҡына буш ваҡытым булһа, Аллаһы Тәғәләнән иҫән ҡайтарыуын һораным.
Атайым дингә битараф түгел ине, бик күп сүрәләр белде һәм беҙгә лә өйрәтә ине. Өләсәйем мәрхүмә лә намаҙ ҙа уҡыны, ураҙа ла тотто.
Атайымдың иң ҙур ғорурлығы булып «Батырлыҡ өсөн» миҙалы торҙо. Ысынлап та был миҙалға лайыҡ булыусылар уны күкрәктәренә ҙур ғорурлыҡ менән тағып йөрөгәндәр, сөнки был миҙал яуҙа батырлыҡ күрһәткәндәргә генә бирелгән.
Атайым, әсәйемә өйләнгәс, тәүҙә Ҡотан, Мәндәғол яҡтарында колхоз рәйесе, парторг булып эшләй. Һуңынан ауылға ҡайта ла колхозға эшкә төшә. Әсәйем һатыусы эшенә тотона һәм пенсияға сыҡҡансы һатыусы булып эшләй.
Һәр нәмәнең ҡәҙерен белеп,колхоздың аҙ ғына эш хаҡына, һуңыынан пенсияһына ҡәнәғәт булып йәшәне атайым. Яралары, бигерәк тә аяғы һыҙлап ыҙалатыр ине,маңлайын ҡаш буйлап һыҙып үткән пуля эҙенән ҡаштары ялбырлап үҫеп китер ине,илай-көлә уларҙы ҡырҡып алыр ине. Уның һыҙланыуҙарын әсәйемдән, өләсәйемдән, балаларынан башҡа берәү ҙә белмәгәндер, моғайын.Һыр бирергә яратманы ул, беҙҙе лә ныҡ булырға өйрәтә ине. Маҡтаныу түгел, беҙ – 5 балаһы ла эшкә шәп булдыҡ, шуға ла беҙҙе яратып, «минең гвардиям” тип кенә йөрөттө. Әсәйем менән 34 йыл бик матур, һоҡланғыс ғүмер кисерҙеләр. 1980 йылда бик иртә, 66 йәшендә генә баҡыйлыҡҡа күсте ул, 3 ейәнен, 1 ейәнсәрен генә күреп өлгөрҙө. Ә хәҙер, Аллаға шөкөр, әсәйемдең 22 ейән-ейәнсәре, 60 бүлә-бүләсәре бар. Балаларынан уңды әсәйем, һәр беребеҙ был тормошта үҙ урынын тапты. Бөтәбеҙ ҙә хеҙмәт ветераны. Ейән-ейәнсәрҙәре лә был тормошта үҙ урындарын табып, эшләп йөрөйҙәр, бына тигән иттереп донъя көтәләр.
Бүлә- бүләсәрҙәренең күбеһе мәктәп уҡыусылары – уҡыу алдынғылары. Әсәйем дә һуғыш ветеранына тиңләштерелгән тыл һәм хеҙмәт ветераны. Һуғыш бөткәнсе Иҫке Монасип ауылында Кәлтәгәү тигән ерҙә фермала эшләгән.
-Бөтәһе лә баштан үтте инде, нисек тә малды үлтермәҫкә тырыштыҡ, билбыуарҙан ҡар йырып утын-бесән ташыныҡ, бесән бөтһә уҫаҡ, йыла һөйрәр инек. Хөкүмәт беҙҙең һуғыш осорондағы хеҙмәтте юғары баһаланы.1944 йылда СССР Юғары Советының маҡтау ҡағыҙына лайыҡ булһам,1945 йылда « Һуғыш йыдарындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалын һәм ҡиммәтле бүләк тапшырҙылар. Өфөгә алдынғы малсылар слётына делегат итеп һайландым, тип хәтер йомғаҡтарын һүтә әсәйем. Әсәйем тәүҙә колхозда төрлө эштәрҙә йөрөй, ә1950 йылдан 1977 йылға тиклем – пенсияға сыҡҡансы ауылда һатыусы булып эшләй. Һатып алыусылар менән яғымлы мөғәлләмә итеүе, ваҡыт менән иҫәпләшмәй эшләүе уның халыҡ араһындағы абруйын арттыра, райпо идараһы ла тырыш һатыусының хеҙмәтен юғары баһалай. «Коммунистик хеҙмәт ударнигы», «Биш йыллыҡтар отличнигы» һ.б, һ.б – әсәйемдең титулдары бихисап. Заманында фотоһы райондың почёт таҡтаһынан төшмәне. Әлеге көндә ул апайым менән еҙнәм ҡарамағында иҫке Монасип ауылында йәшәй. Беҙ уларға сикһеҙ рәхмәтлебеҙ – әсәйемде бала урынына тәрбиәләйҙәр. 88 йәшенә тиклем әсәйем яңғыҙы йәшәне, йорто«Өлгөлө йорт» исемен йөрөттө, йортонан нур, йылылыҡ бөркөлөп торҙо. Беҙ, балалары, атайымдың үлемһеҙ рухы алдында баш эйәбеҙ, ә сабыр, аҡыллы, иңдәренә төшкән ауырлыҡтарҙан бөгөлөп төшмәгән, беҙгә һәр саҡ терәк булған әсәйебеҙ менән сикһеҙ ғорурланабыҙ. Рәхмәт һиңә, әсәйем!
Атай-әсәйҙәребеҙҙең тормош юлдары беҙгә лә,киләсәк быуынға ла бик фәһемле. Беҙ илебеҙҙең азатлығы, тыныслығы өсөн көрәшкән ата-олатайҙарыбыҙҙың оло ҡаһарманлығы алдында баш эйергә, ошо гүзәл илдә йәшәй алыуыбыҙ менән уларға бурыслы икәнлегебеҙҙе аңларға тейешбеҙ. Ниндәй матур илдә йәшәйбеҙ беҙ! Илебеҙ өҫтөндә һәр ваҡыт азатлыҡ ҡояшы балҡыһын, Хоҙай беҙҙе оло ғәрәсәттәрҙән, афәттәрҙән һаҡлаһын.