Уйылып ҡына китәм уйҙарға... Повесть (3) Рәйсә Иҫәнбаева

                             Өләсәйле өй

        Ваҡыт шым ғына  колхоз эше менән бергә үтә торҙо.  Шулай ҙа иң ауыры баланы нисек кешегә белдермәй үҫтерергә. Әсәһе шулай талап итте. Балаға ете- һигеҙ ай булғанда, һеңлеһе Даръя икенсене тамамлап килгәндә генә әсәһе лә яҡты донъя менән хушлашты. Валентина баланы күршелә генә йәшәгән Ефросинья әбейгә, бөтә хәлде һөйләп, аңлатып, шунда ҡалдырҙы. Әсәйен ерләгәс, бер көндө Валентинаны  ауыл советына саҡырып килделәр. Ул барһа, унда Ефросинья ултыра. Валентина әбейгә ҡарап ҡурҡып китте.
     Ул килеп инеү менән, Ефросинья һүҙ башланы.
    – Минең һеҙгә бер үтенесем бар: Ҡаналағы апайымдың ҡыҙын хеҙмәт армияһына алғандар, ә балаһы яҙылмай ҡалған. Атайын белмәйем. Ул кейәүгә сыҡманы. Бына шул балаһын миңә ҡалдырып киткәйне, әле һәләк булған ҡағыҙы бар. Апайым унан алда үлде.Шуға баланы үҙебеҙҙең милләт кешеһе күршем Валентинаға яҙҙырайым тигәйнем. Мин дә бит һикһәнгә етәм биш- алты йылдан. Шуға ул бала тағы етем ҡала. Яҙығыҙ Валентинаға. Ул кейәүгә сығып, балалар табып бергәләп үҫтерерҙәр. Детдомға бирмәгеҙ. Туғандарҙан шул ҡустым бар, ул килеп етер ул. Ул да Ҡанала. Шул кисә барыһы менән дә һөйләштем. Һеҙҙән генә ризалыҡ менән яҙыу кәрәк.
     Бына шул көндән ун биш йәше тулып килгән Валентина Зәлифәнең ҡыҙына әсәй булып, атаһының исемен атай урынына яҙҙырып, баланы ҡурҡмайынса  алып ҡайтты. Шулай ҙа Зәлифәнең һуңғы үтенесен ул әсәһенә лә Ефросинья әбейгә лә еткермәне.” Әгәр бала үлеп ҡуймаһа, һин уны ал, беҙҙең ауылға, беҙҙең өйгә алып барып, шунда йәшә. Барыһын дә әсәй ҡайтһа, уға һөйлә. Үҫтер һин уны. Үҙ исемең...”– ҡапыл ул башын бороп йәһәт кенә бала күмелгән ергә ҡараны ла иҫтән яҙҙы...
     Шулай итеп, 1944 йылдың йәйендә Валентина Зәбирәне ҡулына күтәреп, һеңлеһе Дарья- Дәриғәне эйәртеп, үҙ йортон бикләп Зәлифәнең ауылына, уларҙың өйөнә килеп тора башланы. Көҙгөлөгөнә Зарифа ҡайтып, өйөнөң асыҡ булыуы, бер бәләкәй баланың бер йәшлек баланы уйнатып ултырыуын күреп башта бер ни ҙә аңламаны. Аҙаҡ эштән ҡайтҡан Валентина-  Вәлимәне күргәс, тағы нығыраҡ аптырауға ҡалды.
      Кис еткәс, урамда аяҡ тауышы баҫылып, унда – бында ас эттәрҙең сыйнашыуы, ашап туйғандарының ырылдап өрөүҙәре туҡталғас, сәй артында бөтә хәлде ентекләп Вәлимә һөйләп бирҙе. Тире лә һөйәк ҡалған Зарифа ҡыҙының башынан кисергәндәрен бары шул Марина аша ла түгел, ә уның ейәнсәрен үҙ исеменән яҙҙырған, һуғыш ыҙаһын ун дүрт йәше лә тулмай иңәнә һалып, көсләнелгән ҡыҙҙың балаһын күкрәгенә ҡыҫып үҫтерергә тырышҡан һәм бына шул бала арҡаһында ирҙәргә нәфрәт менән ҡараған Вәлимә – Валентина аша ишетеп,  бик ныҡ шаңғыны.
    Ул ҡайтып бер аҙ хәл алғандан һуң, Ҡыуалатҡа барып сит милләт кешеләренең ҡәбере араһынан ҡыҙы Зәлифәнең ҡәберен эҙләп тапты. Көн кискә ауышҡансы, ҡәбер янында үҙ телендә барлыҡ теләктәрен уҡып, ҡыҙының күптән һыуынған ҡәбер тупрағы өҫтөн баҫҡан ҡый үләндәрен таҙалағас:
       – Балаҡайым, бер бөртөгөм минең, атайың рухына, һинең рухыңа атап ҡорбандар салып аяттар уҡытырмын. Һинең ҡыҙыңа сараһыҙлыҡ көнөнән әсәй булып, Аллабыҙҙы үҙ көнө өсөн, үҙ диненән ваз кисеп  көтөп үҫтергән Валентина- Вәлимәгә фатиха ҡылып, аҡ һүҙемде һалырмын. Һинең кеүек ауылдың ыҙа сигеп, яфаланып, үҙ-үҙенә ҡул һалған ҡыҙҙарҙың, уларҙың әсәләренең күҙ йәштәре үсен Ташбулаттан алырмын. Алмаһам, исемем Зарифа булмаһын,–тип, яулығын төҙәтеп бәйләп, ҡәберлекте ташлап сыҡты ла, бите буйлап аҡҡан күҙ йәштәрен һөртөп, үҙҙәренең ауылына ҡарай атланы.
      Эйе, ул бөгөн балаларҙы өләсәйле булыу бәхете менән йәшәргә ынтылып атланы. Өләсәйле өй йылы була, өләсәйле өй аш- һыуы менән йомарт, әкиәттәре менән бәхетле була бит ул. Ул юл буйына үҙенең әкиәт һөйләгән, донъя риүәйәттәрен һөйләгән өләсәһенең әйткән, һөйләгәндәрен хәтерләп, ниндәйҙер аңлатып бирә алмаған эске тулҡынланыу менән ҡайтты.

Ҡәбер өҫтөндәге ант

      Ҡыуалаттан ҡайтыу менән Ташбулаттар өйөнә барырға уйланы, тик бик кисләтеп кенә ҡайтҡанға күрә, ҡуҙғалмаҫҡа булды. Урыҫтар белмәй әйтмәй: “Иртә кистән аҡыллыраҡ”. Иртәнге эш хәйерле булыр, тип уйланы. Ҡыҙҙары менән йылы өйҙөң урындығына ултырып, аяҡ һуҙып ултырып сәй эсеп алды. Дәриғә менән Зәбирә эргәһенә килеп ултырҙылар. Зәбирә:
     – Өсәй, әкиәт ҡасан һөйәйең, – тине.
      – Өләсәй арыған, ятып ял итеп ала, ә әкиәтте иртәгә һөйләтерһегеҙ, – тине Вәлимә.
       – Тағы иртәгәме?
      – Дәриғә, һин бит ҙурһың, күрмәйһеңме өләсәй арыған.
      Дәриғә Зәбирәне етәкләп мөйөштәге йоҡлай торған урындыҡҡа менеп ултырып уйнай башланылар. Зарифаны үҙе теләп сыҡҡан юлы бер ваҡытта ла арытмай ине. Был юлы ул бит ҡыҙын күрергә барҙы. Уның менән һөйләште. Был юл уны арытманы, ә ҡыҙының ҡәберендә биргән анты алҡымына килеп төйөлдө. Бына шуны сисер ос төйөнөн эҙләп тәрән уйға батҡайны.
     Иртәнсәк Зарифа бик иртә торҙо, нисек тә Ташбулат фермаға сығып китмәҫ борон өйөнә барып өлгөрөргә тигән уй башын төйҙө. Ныҡ ҡына кейенергә тип уйланы ла, киреһенсә, еңелсәрәк кейенде. Уның шундай ғәҙәте бар: ашығысыраҡ эшләйһе булһа, осоп йөрөгәндәй булып тиҙ ҡылана, йәһәтерәк атлай. Бала саҡтан шулай булды. Әсәһе, мәрхүм, гел уның шулай еңелтә кейенеп, ашығып йөрөгәнен күрһә: “ Нәҡ тә атайың кеүекһең. Ул шулай бер эште эшләргә алдына алһа, ашау – тиҙ, кейем – йоҡа, еңел,  йөрөү йүгеректекенә әйләнә лә китә ине, мәрхүмкәйемдең. Анау граждандар тигән һуғышы ғына башына етте,”– ти торғайны. Әле лә ул шул ғәҙәте буйынса, ишекте ашығып япты ла, йәһәт кенә аҫҡы урамдағы кисеү ҡаршыһында башҡа өйҙәрҙән үҙенең төҙөклөгө, ҙурлығы, тәрбиәлелеге менән айырылып торған өс ҡапҡалы йортҡа ҡарай йүнәлде. Өс ҡапҡалы йортто ауылда хәллерәк йәшәгәндәр генә эшләтә, йәнәһе, береһе йөк менән инер өсөн, икенсеһе урамға мал- тыуар ҡыуып индерергә, өсөнсөһө– үҙҙәре инеп сығып йөрөү өсөн.
       Бындай өйҙәр ауылда бер нисә генә. Шуларҙың иң ҙуры шул Раҡай улыныҡы. Раҡайҙы утыҙ беренсе йыл ҡулға алдылар, бер комсомол егетте Ҡана юлында үлтергәндәр ине. Шуның янында ятып ҡалған шарфты Раҡайҙыҡы тип таныусы табылған. Унан һуң тағы ике кешене ҡулға алдылар. Улары ла Раҡайҙың ҡуштандары. Комсомол егет Раҡайҙың оло улын егерме туғыҙынсы йылда уҡ кулактар менән Себер яғына ебәреүҙә активист булып бергә йөрөгәйне. Бына шунда килеп, мал- тыуарын тартып алып, ғаиләһен һөргөнгә ебәреүҙә ҡатнашҡан дүрт ирҙең дә башына еттеләр. Дүртеһенә лә шулай үҙ хөкөмдәрен ойоштороусылар тотолоп тора килделәр. Раҡай ул ваҡытта ике улын колхозға үҙе риза булып индергәйне. Ҡыҙҙары ниңәлер үлеп торған. Ауыл халҡы ҡайҙан белгәндер инде, ҡыҙҙары үлгән һайын бер хәбәр гел генә ҡалҡып сыға торҙо. Имеш, йәш сағында әрме хеҙмәтен тултырып ҡайтып килгәндә, бер сиған ҡыҙы осраған да “Мине бисәлеккә ал, өйлән, – тип инәлгән, – Миңә әсәйем мосолманға иргә бараһың, ике генә бала табаһың, шунда ғына үлемдән ҡотолаһың, тине.. Мин һине иремдән ҡасып яратҡанымдан таптым. Атай тигән кешең белмәй, тик бына табор башлығы ғына белә . Һинең кейәүгә бирер йәшең тулыуға ул һине үлтерергә ант иткән,– тип мине ҡасырҙы. Һин ал мине, ике генә балабыҙ буласаҡ,”– тигән, имеш. Тик Раҡай риза булмағас, теге сиған ҡыҙы “ Ҡыҙ балаларыңдан ҡайғы күрәсәкһең” –тигән, тип һөйләп алалар ине. Бына уның ысынлап та ҡыҙҙары үлеп торҙо. Ике ҡатынының да ҡыҙҙары гүр эйәһе, дүрт ир балаһы ҡалды. Өс улы арыу ғына, ауыл халҡына зыяны теймәне, шулай ҙа олоһон Себер ебәрҙеләр. Бына Ташбулаты әҙәм киреһе булды. Бала сағынан тиҫтерҙәре менән татыу уйнаманы, уның менән уйнағандар тик бит- ҡулдарын һыҙырылыуҙан, күҙҙәре  күгәреүҙән баштары сыҡманы. Шуға уның менән аралашмаҫҡа тырыштылар. Атаһы ҡулға алына торған йылы егерме йәше тулып, инде өйләндерәбеҙ тип оло ҡатыны һөйләп йөрөгәндә генә, ошо хәл килеп сығып, өйләндереү ете- һигеҙ йылға кисектерелә килде. Ул ике әсәй уртаһында йәшәй бирҙе. Ике ҡатын бер береһенән ҡыҙғанып, был улдарын осондороп тәрбиәләнеләр. Бер нисә тапҡыр өйләнергә ынтылды, буғай, тик ҡыҙҙарҙың ата- әсәләре риза булманылармы, нисек тә ул өйләнмәй йөрөй бирҙе. Һуғыштан дүрт йыл алда ғына Юлыҡ яғынан алған ҡатыны уға йыл да тип әйтерлек бала табып, ул балаларҙың өҫ- башын тәрбиәләп, өйөнән дә сыға алмай ултыра ине, хәҙер ҙә шулай икән.
     Шул уйҙары менән ҡапҡа алдына барып етеүгә, уртансы ҡапҡа асылып, эйәрләнгән атын етәкләп, Ташбулат килеп сыҡты.
    –Йә, Ташбулат, минән ҡотолғандай булып оҙатҡайның төрмәгә, ҡотола алманың. Мин үлмәнем, бына ҡайттым. Ана һинең ағайың менән атайың ғына Себер һыуығында ҡайта алмай этләнәләр. Бәлки һуғышҡа ла киткәндер. Улар бит кеҫәләрендә байлығын һалып алып китә алманылар, һиндә ҡалды. Бына иҫәпләшер көн яҡынлашты. Ҡыҙымдың башына еттең, тик ҡыуанысың оҙаҡҡа бармаҫ. Минең иремә булған үсеңде ҡыҙымдан алған икәнһең. Ул хәбәреңде, яулығың менән уртаҡлашмауың арыу булыр ине. Бына минең кәпәс юҡ уртаҡлашырға, бына ошо яулығым һинең аяҡ аҫтында ятһын, тик һиңә был ерҙе ҡабат тапарға насип булмаһын, тип яулығым менән ант иттем, ҡабат башыма һалмаһам да үкенмәм, тик һине ауылда йөрөтмәм– тине лә, башындағы яулығын һыпырып алып, Ташбулаттың атының аяғы аҫтына ташланы.
     Уныһы өркөп, ҡапҡа бағанаһына башы менән бәрелде, тик йүгән хужаһы ҡулында ныҡ тотолғас, шул ерҙә тынып ҡалды. Ташбулат ауыҙын асып һүҙ әйткәнсе, ҡырт боролоп үҙҙәренең яғына ҡарай ғорур баҫып, әйтерһең еңеү яулап ҡайтып барған кеше кеүек, өҫкө урамға ҡарай атланы. Әле бер ни уйларға өлгөрмәгән Ташбулат: “ Ниндәй ҡыйыу, оһо, ағайымдың бушҡа ауыҙ һыуы ҡороп йөрөмәгән икән,”– тип уйланы.
    Ошо көндән башлап Зарифа Зәлифә кеүек Ташбулаттан михнәт күргән ҡыҙҙарҙың әсәләре менән эңер төшкәс кенә, кеше күҙенән йәшереп кенә һөйләшергә йөрөнө. Шулай йөрөй – йөрөй, төнөн йорт һаҡлаған эттәр ҙә уның аяҡ тауышын танып, сәңкелдәгән, өргән тауыштарын сығармай башланылар. Йөрөгән таш шымара, тигәндәй, Зарифа төрмәнән шулай бик ҡыйыуланып, закон менән үҙ кешеләй һанлашып ҡайтҡан ине. Уның йөрөүе бушҡа булманы. Әмәлгә ҡалғандай, өс йылдан ашыу мейес артында йомарланып, Зәлифәнең ҡанына буялған кейемдәр ҙә үҙ файҙаһын күрһәтте. Вәлимә ниңәлер бында килгәндә, уларҙы күрһә лә, Зәлифәнең һөйләгәндәрен хәтеренә төшөрөп, был әйберҙәргә теймәне.
        – Әсәйем минең кейемдәремде райондан килгән  милиционерҙар алдына ташланы ла , бына һеҙгә һеҙҙеңсә даказать итә торған нәмәләр. Был нәмәләр менән мин һеҙҙең тупһағыҙҙы бер түгел, бер нисә тапармын әле, – тигәйне.
    Береһе :
    –Яп ауыҙыңды, ҡарғалай, туҡтамай ҡарҡылдама, үҙеңә килер бәлә, – тине, – Ташбулат шунда хатта хихылдап көлөп торҙо, – тип һөйләгәне хәтерҙә булғас, Вәлимә уларҙы урынынан ҡуҙғатманы.
    Уның күңеленә, тик, кәрәк булыр тигән уй ғына килде. Ул нәмәләр ысынлап та кәрәк булды, барыһы ла Зарифаның юл моҡсайына төшөп ятты. Бер нисә тапҡыр район үҙәгенә барғанда, ул моҡсай сәйәхәт моҡсайы булып йөрөп ҡайтһа, нисәнселер барғанында Зарифа буш ҡул, көр күңел, асыҡ сырай, дәрт менән ҡайтты. Ошо көндән һуң ул яңынан Ташбулат тураһындағы балаһының ҡәбере өҫтөндә ант иткән эште, тәфтишселәр ярҙамы менән ыңғай тамамларға тигән уй менән йәшәй башланы. Хәҙер ул шул осорҙа Ташбулат тарафынан мәсхәрәләнеп, береһе аҫылынған. икенсеһе ауырлы икәнен белгәс, һыуға батып үлгән, береһе хеҙмәт армияһына китеп ҡайҙалығын белдереп хат яҙмаған ҡыҙҙарҙың әсәләре менән тағы ла йышыраҡ һөйләшә башланы. Тик был юлы ул ҡатындарҙы кискеһен һәр береһендә алмашлап та, бөтәһе менән бергә лә һөйләште. Зарифа хәҙер тәфтишселәр ярҙамы менән эште ыңғай тамамланырына үҙе лә, теге ҡатындарҙы ла ышандыра алды. Күптәр бәлки быны хуп та күрмәгәндәрҙер, ниңә тигәндә, ҡайҙалыр, тегендә йәнгә талаш менән ер өсөн, ил өсөн ҡаты алыш барһа, бында ул үткән эшкә салауат тимәй, бола ҡуптара. Ҡайһылыр өйҙә астан интегеп, үлем түшәгенә йығылған  ҡатындар, ҡырлыҡ, әпсүк ашап ағыуланған балаларҙың йән әсеһе менән илап, үлемгә дусар булған мәлендә, ауылда берәү яҙмышын белмәгән Зәлифә һәм уның кеүек рәнйетелгән ҡыҙҙар  яҙмышы өсөн алыш барыуын күптәр хупламағандарҙыр. Зарифа үҙен үҙе лә хуплап бөтмәй. Тик бала яҙмышы уны алҡымынан алған, үҫеп килгән ейәнсәренең моңһоу ҡараған йөҙө күҙ алдында. Был бала ҡасандыр, барыһын белеп, “ Ә һин өләсәй, әсәйем өсөн нимә эшләнең?”– тигән һорау бирмәҫме... Шул ваҡытта ул ни тип яуап бирер... Бына ошо уйҙар уны башлаған йомошон үтәүҙән туҡтатманы. Күҙ алдында гел генә ишектән ҡанға буялып, йыртылып бөткән кейемдәрен саҡ күтәреп, һөйрәлеп килеп ингән Зәлифәһе өмөтһөҙ  ҡарашы менән баҫып торҙо. Енәйәтте ваҡыт оноттора, тиҙәр, тик бәғереңде телеп тапҡан балаңа ҡарата башҡалар тарафынан эшләнгән енәйәт бер ваҡытта ла онотолмай. Уға хөкөм Алла тарафынан булһа ла рәнйеү булып килеп бер алҡымыңдан ала. Мосолман халҡы бындай хөкөмдөң барлығына Тәңрегә табынған мәлдә үк ышанып йәшәгән, хәҙер ҙә шуға ышана. Зарифа әсәһенең был турала һөйләгән һәр ваҡиғаны хәтерендә һаҡлай. Әле килеп бына шул ваҡиғалар тулҡын кеүек бер- бер артлы хәтеренә төшә килеп, үҙ эшенең ыңғай тамамланыуына ышанысын арттыра инеләр.  
     Шулай күпме йөрөгәндер, 1944 йылдың декабрь айы һыуыҡтары башланған мәлдә, Ташбулатты һуғышҡа алдылар, Зарифаға:
    – Апай, беҙ уны барыбер ултырта алмайбыҙ, уны ултырһаң  да штрафбатҡа ебәрәләр, иң ҡулайы уны һуғышҡа ебәрәйек. Оҙатыу фәлән булмаҫ, бынан хәрбиҙәр барып өйөнән алып сығырҙар, кис булырмы, иртәнме, судья нисек хәл итер. Шул иң уңайы булыр. Бына һеҙ алып килгән әсәйҙәр ҙә риза булдылар. Һеҙҙән ризалыҡ булһа, бына шунда ҡул ҡуйырһығыҙ.
    Оҙаҡ, бик оҙаҡ уйланды ул, шулай ҙа тәфтишселәрҙең уны тыңлап был эште аҙағына еткереүенә рәхмәтле булды. Ташбулат һуғышҡа шулай алынды...