Уйылып ҡына китмә уйҙарҙан Повесть (аҙағы) Рәйсә Иҫәнбаева

                                                                   Эпилог
                                          Ышанғанға тапшырам

       Сәғиҙәне саҡырырға булды, ә нисек итеп, бына шуға тағы уйға төштө. Килешерме икән. Кеше нимә әйтер... Шунан ҡәтғи генә уйға килде. Бына шул нисә көн буйына уйлап йөрөгәндәрен һөйләр ҙә, һандығындағы иҫтәлектәрҙе, көндәлектәрҙе, Ишбулаттың миңә уҡытһын тип, һеңлеһенә, әсәһенә яҙған хаттарын Сәғиҙәгә тапшырыр. Ул бит уҡыған кеше. Шул әсәйҙәренә ярҙам итер өсөн, терәк булыр өсөн ауылға ҡайтып килде бит ул. Эш юҡтан почтальон булып йөрөй. Кеше менән матур итеп һөйләшә. Үҙен депутат итеп тә һайланылар. Бына әйҙә белгеһе килгәнен ишетеп белһен. Белмәгәнен уҡып белһен. Ауыр һуғыш йылы, унан алдағы саҡтарҙы ла өйрәнергә ярата. Әйҙә өйрәнһен. Мин ней етмешем тулды, арымдан бирем яҡын. Минең тормош хәтирәм бәлки уның яҙмышында берәй ыңғай йоғонто яһар, тигән уйға килде.
     Бер көнө почтаға барҙы ла, Сәғиҙәнең үҙенә открытка тотторҙо. “Бөгөн эшең бөткәс, алты тирәһендә миңә кил. Сәйгә саҡырам. Кешегә әйтеп торма. Һине генә саҡырам. Һөйләр һүҙем күпсеп китте. Зәбирә инәйең.” Тип яҙылған ине.
      Зәбирә  бына шул ваҡиғаларҙы башҡа кеше алдында һөйләй алмай бит инде. Кешенең белгәненән белмәгәне күберәк булһын. Һәр кем үҙе бер сер бит ул. Уның ғүмере шул һынауҙар менән оҙатылыуҙан торҙо, тип уйлай ул үҙе тураһында. Анау ултырған ҡарағас, әллә нисәгә бөгөлгән, тимәк, шул ағасты ла һынауҙар буран тыуҙырған дауыл булып, ел- ямғыр рәүешендә, йәшен, ҡоролоҡ менән нисә һынап нисә бөккән, тик һынмаған. Ошоларҙы нисек Сәғиҙәгә һөйләп бирһен инде. Нисек ул бындағы Раҡай туғандарына үҙен танытһын. Бының булыуы мөмкин түгел. Тик Вәлимә, Зәлифә әсәйҙәрҙең васыятын үтәп кенә ошо ерҙе ташламаны. Дәриғә Ҡыуалатҡа ҡайтып, үҙенең өй нигеҙенә йорт һалып, балалар үҫтерә, бер бөртөк  апайым тип уның менән ҡатнаша ине, бына ул да былтыр гүр эйәһе  булды.Уның өсөн 78 бик ҙур йәш инде ул. Бала сағынан һуғыш михнәттәрен күреп, асығып, шешенеп, бер нисә тапҡыр үлем менән тартҡылашып, Ефросинья әбей, Зарифа өләсәһе арҡаһында тере ҡалып үҫкән ине. Ул үҙ ғаиләһен төҙөп бик матур йәшәне. Ире Ҡыуалат ауылынан һуғыш һурпаһын эсеп ҡайтҡан, үҙенән ун ике йәшкә оло булһа ла, тырнаҡ менән дә сиртмәй, ҡырын күҙ менән ҡарамай, юҡ сәбәпте бар итеп талашмай, бик яратышып ҡына донъя көттөләр. Алты баланы үҫтереп, эйәле -башлы иткәс кенә ире Петр вафат булды. Дәриғә унан һуң ҡалып тағы егерме йыл йәшәне. Гел генә : “Мин Петромдың йәшәлмәгән йылдарын йәшәйем, үҙе шулай тине” – тип шаяртырға ярата ине. Петр үлгәндә уға 58 тулып килә ине. Хәҙер Зәбирәгә уның балалары ғына шау -гөр килешеп, айына бер булһа ла килеп торалар. Ҡыуалат алыҫ түгел, уның араһын башлаған уй йомғағын сискәнсе барып етәһе. Тик бына һуңғы йылда ауыл бөтөнләй бөтөр кеүек. Күсеп китеүселәр, район үҙәген үҙ итеүселәр, Сибайға, Ейәнсура яҡтарына ынтылыусылар күп...
    Зәбирә өс көндән бирле, бына шулай көнөнә  бер һандығын аса ла унда ятҡан әйберҙәрен ҡулына алып уйҙарға бирелеп ала. Үҙе аҙаҡ уйлап ҡуя: кеше олоғайған һайын үткәндәрен уйларға ярата, әллә һағыныуҙан шулаймы икән. Үткәндәрҙе ней тиклем һағынһаң да, кире ҡайтмаҫы билдәле, тик ниңәлер күңелдә шул ваҡыттар ҡәҙерлерәк тә иҫтә нығыраҡ һаҡланған кеүек тә бит.
     Бына бөгөн ул һандыҡты асып, үҙен дә, һандығын да йөҙәтмәҫкә булды. Ҡапыл ғына Ҡыуалатҡа барып, әсәһенә, Вәлимә әсәһенең әсәһе Маринаға зыярат ҡылырға булды. Уны эшләүгә лә төшө сәбәп булды. Мәрәкәрәк төш ине ул. Марина өләсәһен ул бөтөнләй хәтерләмәй, йәше лә тулмай ҡалған бит. Бына шул өләсәй: Кил балам, мин һиңә матур итеп күлдәк тектем, алып ҡайт, тип шау биҙәкле бер күлдәкте тотоп тора икән, тип күреп уянды. Ул өләсәһен тик фото аша ғына белә. Шул фотоны ҡуйып былтыр балалары менән ҡәберен дә тәртипкә килтергәйне.
        Әле бына шуларҙы уйлай – уйлай самауырын ҡойҙо. Самауыр сәйе тәмле була бит ул. Ҡаҙанда бешкән ашҡа ней етә. Ул да шулай үҙенә бер тәм менән бешә бит. Ашының туртаһын һөҙөп алды ла, сәғәтенә ҡараны. Сәғиҙә килеүгә тамам ғына бешер, насип итһә,тип уйланы. Унан ике көн элек башлаған бирсәткәһенең береһенең ике бармағын бәйләп бөтмәгәйне, шуны бөтөрөргә ултырҙы. Ул бирсәткәне лә Сәғиҙәгә бүләк итмәксе булды.Гәзит ташып тарата, ҡышҡы көндәрҙә бармаҡтары туңып йөрөмәһен тип, дебеттән башлағайны. Шул ике кәзәһенән өҙөлгәне юҡ. Малдарын тотоноп бөткәс ике кәзә алғайны, шуларҙы урамдан сығармай көтә, бына алты йыл рәхәтләнә: дебетен тарап бейәләй, бирсәткәләр бәйләй, тик быйыл күҙе насарыраҡ күрә башлаы. Күҙлек алаһы бар. Кешеләр күҙ врачына бара тип, барғайны, “Һеҙгә операция кәрәкмәй, күҙлек алығыҙ” тинеләр. Бына шул күҙлек өсөн йөрөгөһө килмәй ине. Йәй башланғанда Мәләүездән бер офтальмолог килеп күҙлектәр һатып йөрөнө. Ул шунан алып ҡалғайны, тик өйрәнеп етә алмай, кейергә онота ла ҡуя.
   Бирсәткәһен бәйләп бөтөп, ҡояшта кипһен тип, йыуып элеп ҡуйҙы ла сәғәтенә ҡараны. Тағы сәғәт ярым ваҡыт бар әле Сәғиҙә килеүгә. Ул һандығынан нәмәләрен алып үҙенә исемлек һымаҡ нәмә лә төҙөп ҡуйҙы. Кем белә. Ана уның да балалары бик грамотныйҙар бит, һорарҙар, шуға яҙып бирергә булды.
      Шулай тип уйлап эшен бөтөрөүгә, үҙенән алда хәбәр менән Сәғиҙә лә көлөп килеп инде.
   – Инәй, оло кешенең йәш кешене саҡырыуы бик күңелле икән. Мин киләм ул әллә кем булып, урамда ҡайҡайып. Магазиндан күстәнәс алдым да, бер матур ғына яулыҡ бирегеҙ әле, оло ҡул булһын тинем. Кемгә ул тип һорайҙар. Әйткәйнем, һатыусы эй ҡыуанып китте. Әйҙә мин дә һинең менән барам. Ул бына ошондай төҫтө, ошондай сәскәне ярата тип ошо яулыҡты һайланы, – барыһын бер юлы һөйләп ташланы.
    – Расхудланмаһаң ине. Йәштәр миңә үҙе күстәнәс.
    – Юғинде. Ниндәй йәш кешене оло кеше һанға һанап ҡунаҡҡа саҡыра. Ишеү яҙып тороп.
    – Кеше белмәһен, ҡолағына кермәһен тип, саҡырыуым ине шул.
    Яйлап ултырып аш эсеп, сәй эсеп төпкө бүлмәгә инделәр, унда һандыҡ ҡапҡасы асылған, эргәһендәге өҫтәлгә бик күп ҡағыҙҙар, дәфтәрҙәр ята.Араларында Маҡтау грамоталары, төрлө миҙалдар һалынған, быяла ҡапҡаслы һауыт та улар янында урын алған ине.
    Шуларҙы күргән Сәғиҙә, был тиклем әйберҙәр ул кеше ғүмеренең баһаһылыр ул. Күптәрҙең һандығында хәйерлек яулыҡ тауарҙарҙан башҡа бер нәмә лә булмай бит, тип уйлап алды.
    Был мәлдә Зәбирә үҙенең бала сағын хәтеренә төшөрөп, Сәғиҙәнең яҙмышы бәхетле осорға тура килде, шулай ҙа уға ла яҙмыш үҙ ауырлығын һалырға ашыҡҡан, тип уйлап ҡуйҙы.
     Һандыҡ янында улар, көтөү урам уртаһына төшөп, һәр һыйыр, һарыҡ- кәзәләр үҙ ҡапҡалары төбөнә етеп, баҡырған тауыштары ишетелә башлағансы ултырҙылар. Зәбирә әбейҙең аҙна буйына уйлап йөрөгән  ваҡиғаларҙы, әйтерһең, бер сумкаға тәфсирләп һөйләп тултырғандай ваҡыт булды. Ней тиһәң дә етмеш йыл ғүмер әҙ түгел. Әҙ булманы уның үлеп терелгән сағы, яңынан үлгеһе килгән, йәки йәшәгеһе килеп, тормош һутын бер көн, бер минут эсендә татырға теләгән, бәхетенән шашып илергән минуттары, көндәре, йылдары һанауһыҙ. Ул нисек кенә ауыр булһа ла, шул тиклем йәшәргә, тормоштоң зауҡын тойорға яратты. Һәр көндө яңы тормош кинәнесе биргән хәбәрселәй ҡаршыланы.
      Сәғиҙә Зәбирә инәһенең тормош сәхифәлерен тыңлап ултыра, урыны менән хатта күңеле  тулышып китеп, күҙҙәре дымлана, танау тишектәренә тиклем еүешләнеп китә. Бына ҡайҙа ул тормош сабырлығы, аҡыл тәрәнлеге, тип һоҡланған минуттарында Зәбирә инәһенә ҡалҡып ҡарай. Уныһы Сәғиҙәнең ҡарашын да шәйләмәй, һөйләгән ваҡыттарында йәшәгән кеүек ине.
    – Бына шул инде минең яҙмышымдың бер епкә теҙелгән юлы. Теге ваҡыт һорағанда, минең дә шул, бала шикелле, бер төштө уйлап, нимәгә юрарға белмәй аптыранып торған мәлем ине бит. Һин һораның, мин шул көндән алып. Уйға төштөм дә киттем. Ятһам да, торһам дә шул тормош хәтирәләренә төшәм дә китәм. Бына, ҡыҙым ошо нәмәләрҙе, донъя хәлен белеп булмай, исемләп яҙып та ҡуйғанмын, китеп фәлән барһам, Ғәлиәгә бирерһең. Ете ят кешегә ҡәҙерле әйберҙәрен бирә, тип уйлама, мин һиңә үҙемә ышанғандай ышанам. Ана бит, атай- әсәй тип, бар белемең менән әллә ҡайҙа эшләрлек мәлеңдә ауылда ғүмер итәһең. Насип  булһа, үҙеңә үҙең кеүек киң күңелле кеше тап булһын инде.
    – Инәй, мин ул турала уйламайым да әле. Ҡартайып та барам, әсәй әйткәнсе,яңғыҙ башым, тыныс ҡолағым.
    – Йууҡ, улай тимә. Яңғыҙлыҡ бер Хоҙайға ғына килешә, тей торғайны ҡәйнәм. Яңғыҙ ул бына ошондай көндә лә бик килешеп бөтмәй әле. Ней көнө, ней төнө үтмәй. Ней аш тәме юҡ, ней яңғыҙ бер сынаяҡ сәй ҙә эске килмәгән саҡ була.
     – Олоғайғас шулай булалыр инде. Эээй, уға күпме бар әле. Миңә саҡ егерме һигеҙ әле тулмаған.
    – Үәт именно, ошо ваҡытта киләсәкте хәстәрләргә кәрәк. Үҙ парыңды тап, булһа саҡыр, бында тәбиғәт матур, башҡа ерҙәге кеүек түгел. Ана, Шанскийҙан килһәләр ҙә, Яфанкиндан килһәләр ҙә был яҡты маҡтайҙар. Унда ла шул урман, тик барыбер нимәһе менәндер айырыла бит ул. Килер ҙә оҡшатыр ҙа. Ана бит минең урынға килгән медсестра, бер- ике йыл эшләйем дә китәм,ти ине. Күрҙеңме, ниндәй йорт төҙөнөләр. Йәшәйҙәр.
     – Улар Сибайҙан өй алғандар,тиҙәр. Күсәләрҙер ул.
    – Юҡ. Мин дә һорашҡайным. Пенсия йәшен еткерәм. Ул өйҙө улыбыҙға алдыҡ, ти. Уныһы быйыл армиянан ҡайта.
     – Пенсия?
     – Шулай инде. Минең сыҡҡанға ла егерме йыл булды бит. Училище бөткәс тә килгәйне. Ана Батыр Сабаевтың улы ғашиҡ та булды, өйләнеп тә ҡуйҙы. Мәрйә ҡыҙымын тимәне. Башҡортса йәшәп алды ла китте.
    – Нисек?
    – Иң алда үҙенә исем ҡуштырҙы. Ғилмиә тигән исемде оҡшатты.  Балаһы тыуғансы, башҡортса өйрәнде. Ә балаһына ла башҡортса исем ҡуштырҙы. Әсәһе ауырып киткәс, уныһын үҙҙәренә алдылар ҙә, әсәһе лә яйлап башҡортса өйрәнде. Телемде һағындым тип, теге өҫкө урамға барып русса һөйләшеп, ултырып ҡайта ине. Ул яҡта мәрйә әбейҙәре өй алдындағы эскәмейәлә ултырып оҙон көн буйы һөйләшәләр ине. Әле лә шулай бит.
       – Нисек улай өйрәнә алды икән.
       – Батыр ҙа өйрәткән инде. Ҡәйнәһе лә бик ябай кеше ине. Унан ул гел генә беҙгә килә ине бит. Ҡәйнәмә лә ул ҡыҙ оҡшаны. Бик ихласлап мосолман йолаһын төшөндөрҙө инде.
   – Әйтәм йолаларҙы  яҡшы белә. Хөснә инәй өйрәткән икән дә. Мин ул ҡәйнәгеҙҙе ныҡ хәтерләп тә бөтмәйем. Ниңәлер уҫал инәй һымаҡ хәтерҙә ҡалған. Мин ул мәлдә мәктәптә генә уҡый инем бит.
    – Балаларға ололар шулай тойола бит ул. Унан ҡәйнәм донъяның үҙенә тейер ыҙаһын яңғыҙ күтәргән бит. Шуға артыҡ асылып һөйләшкән кеше булманы. Күптәр уны шулай ти торғайны.
     Шулай уларҙың һөйләшер хәбәрҙәре әле бер ярға, әле икенсе ярға һуғылған йылға тулҡыны кеүек Сәғиҙә хәтерләгән кешеләр тураһында барҙы. Ҡапҡанан сыҡҡанда ла Сәғиҙәнең почта сумкаһына төшөп ятҡан байтаҡ ҡағыҙҙар, документтар уның күңелен ҡытыҡлай ине, тик ҡыҙарып байыған офоҡ нурҙарына ҡарап алды ла:
      – Инәй аңламаған нәмәләрем булһа килеп сығармын әле, – тип, нимә әйтергә теләгәндер, ҡайтыр юлына төштө.
      Тик әле уның күңеле был тиклем мәғлүмәт туплаған сумка эсендәге байлыҡ тураһында нимә эшләргә кәрәк икәнен белмәй ине әле. Кеше ғүмер яҙмышына бәйле ҡәҙерле әйберҙәрен шул уҡ яҡындарына тапшырыр ине, ә ул, Зәбирә әбей, уға бирҙе. Ул шуны ла аңлай алманы.
     Был минутта Зәбирә әбей ҙә дөрөҫ эшләнемме, юҡмы тигән шикелле уйҙары менән алыша ине шикелле.  Бер яҡтан дөрөҫтөр ҙә. Һине ныҡлап тыңлаған кеше булһа, уға ышанырға була. Икенсе яҡтан, бәлки хаталанамдыр,тип тә уйлап алды. Балаларым бар, тигән уй ҙа сарпылып китте. Улар – ситтә. Донъяны белеп булмай. Сәғиҙә менән Ғилмия йәштәр араһынан уның хәлен аңлағандай кешеләр. Оло кешегә ней, бөгөн барһың, иртәгә юҡһың, тигән яҙмыш ҡарары ла күҙ менән ҡаш араһында бит. Шундай уйҙар менән Зәбирә әбей сумка артмаҡлаған Сәғиҙә артынан бик оҙаҡ ҡарап торҙо ла, күҙҙән юғалғас, ҡапҡаһын бикләп инеп китте.
     Был минутта Сәғиҙә лә сумкаһына, бер яҡтан, бик ҡәҙерле әйбер һалған кеүек һаҡ ҡына атлағандай тойолһа, икенсе яҡтан, бер кешенең ғүмер ебенә теҙелгән ауыр ҙа, ғибрәтле лә, һиммәтле лә яҙмышын артмаҡлаған юлсы кеүек бара ине. Уны был минутта осона сыға алмаҫлыҡ уйҙар баҫып алғандай булды.
     Зәбирә әбейҙең һандығындағы йылдар ағымындағы йыйылған ҡәҙерле монаяттары – көндәлектәр, башҡа төрлө яҙмалар уның сумкаһында. Почта сумкаһында. Тик ул кешеләргә тарата торған гәзиттәр түгел. Уны кешеләрҙән һаҡлайһы бар. Ауыл халҡы яратҡан, Хөснә әбейҙең духтыр килененең сер итеп һаҡланған ҡәҙерле әйберҙәре. Бер уйлап ҡараһаң, был әйберҙәргә уның балаларынан башҡа берәүҙең дә йоғонорға хаҡы юҡ. Зәбирә әбей Сәғиҙәне бына шуға хаҡлы итеп ҡуйҙы. Ни өсөн?  Мин уға ниндәй яғым менән оҡшаным, ниндәй ҡылыҡтарым менән ышанысын яуланым?.. Ул ошо һорауҙарына ла яуап таба алмай тулҡынлана- тулҡынлана өйөнә табан атланы.
    Был ваҡытта ҡояш та ер өҫтөндәге эшен тамамлап, хатта ҡыҙылға мансыған офоғон да көлһыу ҡара төҫкә буяп, көндөң дә ерҙе төн ҡосағына тапшырыр мәле етте, тигән шикелле ҡараңғылыҡ солғап, ерҙе ҡалдырғайны.
    Ике кеше тормошта кеше иңенә төшкән яҙмыш хаҡында  уйлайҙарҙыр... Икеһе лә бер-береһен нисек уйлауҙары бары бер Хоҙайға ғына билдәле инде...