Эшелон Повесть Әхиәр Хәкимов (3)

Әхиәр Хәкимов

Эшелон

Повесть (3)

Күҙенән ҡайнар йәш атылып сыҡты Ирназарҙың. Нахаҡтан ғәйепле әсәһенең, әҙәм күтәрмәҫтәй ҡайғынан ут йотоп, һығылып илауҙары, үҙенең кәмһенеү-юҡһыныуҙары, өҙөлгән өмөттәре иҫенә төшөп, ул ҡайҙа һуғылырға белмәне. Атаһының, Рәсәй халҡы үҙ-үҙен ҡырған ҡот осҡос заманда йәшәп, шул үлемесле ваҡиғаларҙың ҡорбаны булыуын аңларға аҡылы етмәй ине улының. Аңлаған тиклеме шул: ваҡытында асылмаған хата арҡаһында әсәһе лә, үҙе лә яманат күтәргәндәр. Бында кемде лә булһа ғәйепләү уның уйында ла юҡ. Ят бауыр итеп, ситкә ҡағылғандар икән, сәбәбе анау хатала. Эйе, бөтөн эш шунда... Тик ниңә һуң уның күңелен шик ойпалай, икеләнеү, үкенеү ярһыта? Ярай, ул үҙе егермелә генә әле, алдағы тормошон ипкә һалырға, бәлки, һуң да түгелдер. Ә йәп-йәш көйө тол ҡалып, ауыр эштән, ҡайғы-хәсрәттән сиргә һабышҡан әсәһенең заяға уҙған йылдарын кире ҡайтарыр әмәл ҡайҙа? Ғәлиәхмәт менән тағы нисәмә кешенең халыҡ дошманы тип ҡамалыуы ла баяғы хата арҡаһында булманымы икән?..
Шунан артығын уйларға башы етмәне Ирназарҙың. Яҙмышы ыңғайға юҫыҡланып тора, ошоноһо мөһим. Теге “ҡара шәүлә”нең юйылыуына Фәйрүзәнең тағы бер хәбәре ишара ине, өҫтәүенә. Полк командиры исеменән ауылға ебәрелгән хатты дөйөм йыйылышта уҡығандар икән. Ауылдаштары, геү килеп, ҡул сабып, Ирназарҙың әсәһен, тәү күргәндәй, сәхнәгә мендереп баҫтырғандар, военком уның ҡулын ҡыҫҡан. Совет рәйесе, яман ҡупарынып: “Күрҙегеҙме, ниндәй аҫыл егет үҫтергәнбеҙ! Әйттем дә, беҙҙең Ирназар һынатмаҫ, илгә, партияға тоғро яугир буласаҡ, тип. Ҡуштирәк егете шул ул!..” – тигән, имеш.
Рәйестең анау саҡтағы яуызлығын хәтерләп, әсенеп мыҫҡыллы йылмайһа ла, Ирназарҙың күңелендә үс тойғоһо юҡ. Сәсрәп китһен, тине лә ҡуйҙы. Шуныһы хәйерле, хәҙер, атаһы аҡланғас, ғаиләһенә мөнәсәбәт үҙгәрер, һуңлап булһа ла, әсәһенең көнө яҡтырыр. Бүтәне буш. Ҡана, йылын тултырып, иҫән-һау ҡайтһын әле Ирназар. Нисек тә гөрләшеп йәшәрҙәр! Азамат артынан уның ҡусты-һеңлеләре донъяға килер. Тупылдашып үҫерҙәр, ваҡыттары еткәс, башлы-күҙле булырҙар. Уларҙың балалары, унан балаларының ул-ҡыҙҙары тыуыр. Өҙөлмәҫ, йылдар үткән һайын ишләнер, быуын-быуын тармаҡланыр Исламғолов Хаҡназарҙың ырыуы...
Күңел күген томалаған ҡара болоттар таралып, Ирназар бар булмышы менән йәшәү ҡомарына бирелде.
Ә ярты донъяны биләп алған ғәрәсәтле янғын ил сигенә яп-яҡын ҡалғайны инде. Шуныһы ғәжәп, һуғыш утының бына-бына гөлтләп тоҡанасағы билдәле булһа ла, фашистарҙың һөжүме һис көтмәгәндә башланған һымаҡ тәьҫир итте. Командирҙар, политруктар быны: “Германия, ике аралағы килешеүҙе боҙоп, беҙҙең илгә мәкерле рәүештә, аңғармаҫтан баҫып керҙе”, – тип аңлатты.
Нисек булһа-булды, Ирназар полкы һуғышты сигенеүҙән башланы. Рось йылғаһының уң ярында оборона тотҡан частар ҡамауҙа ҡалды, немецтарҙың танк колонналары Киевҡа ташланды. Төп көстәрҙән айырылған, улар менән элемтәһе өҙөлгән полк, ҡамауҙы йырып, Черкассы ҡалаһына табан сигенде.
Ундағы ҡанлы мәхшәрҙе хәтерләһә, Ирназар тапма тотҡандай ҡалтырана. Ут сәсеп геүләгән дошман танкыларын атлы ғәскәр туҡтата аламы ни инде. Ҡырыла полк! Тәпәш кенә кәйелеп осҡан тәреле самолеттар пулеметтарҙан ут яуҙыра, ер тетрәтеп бомбалар шартлай. Төрлө яҡтан дөрөп килгән дошманды туҡтатыр әмәл юҡ.
Ике-өс көн үтеүгә, яртылашҡа кәмегән, асылда йәйәүлегә ҡалған полкка ниндәйҙер частарҙың ҡалдыҡтары килеп ҡушылды. Артиллерия юҡ иҫәбе. Биш-алты кешегә бер граната. Бөтөн ҡорал – винтовка ла хәжәте бөткән ҡылыс. Тимер ҡоршауҙы емереп, көнсығышҡа, Днепр ярҙарына, ынтылған яугирҙәрҙең күпмеһе ҡамауҙан сыға алғандыр – быныһы Ирназарға ҡараңғы. Ул, яраланып, яу яланында ятып ҡалды.
Ҡарамаҡҡа, йәрәхәте артыҡ хәүефле лә түгел кеүек ине уның. Мина ярсығы, бер ҡабырғаһын һындырып, йоҡа иткә кереп ултырғайны. Ирназар уны соҡоп алды-алыуын, ләкин эҫе мәлендә тейешле тәрбиәне күрмәгәс, байтаҡ ҡаны юғалды. Иҫтән яҙып, йәш ҡулҡы араһында һаташып ятҡанда, уға дошман һалдаттары килеп юлыҡмаһынмы. Типкеләп аяғүрә баҫтырғас, немецтарҙың береһе уның күкрәгенә автоматын тоҫҡағайны инде. Ул яуыздарҙың ҡанһыҙ йолаһы билдәле. Яралы ҡыҙылармеецтарҙы әсир итеп маташмайҙар, шатырлатып ата ла үлтерәләр. Ярай әле, немецтарҙың икенсеһе тегеһенең автоматын ситкә этте, саҡ көскә йығылмай баҫып торған Ирназарҙың киң яурынын, гимнастерка еңен бүҫелдергән тос беләктәрен ҡапшаны ла, ауыҙын йырып: “Гут, гут!” – тип артҡа ымланы.
Ҡырсынташлы киң юлды иңләп, иҫәпһеҙ-һанһыҙ әсирҙәр колоннаһы көнбайышҡа табан ағылды. Шулай башланды Исламғолов Ирназарҙың дүрт йылға һуҙылған ғазап-михнәт сәфәре.
Батыр яраһы яуҙа ямалыр, тигәндәй, Ирназарҙың йәрәхәте лә аяғөҫтө килеш уңалырға тейеш ине. Тәүге мәлдә хәле ауыр ине әле. Башы әйләнә, күҙ алды ҡараңғыланып, саҡ йығылмай атлай. Ике яҡтан ике кеше ҡултыҡлап бармаһа, моғайын, юлда ятып ҡалған булыр ине. Бәхетенә, әсирҙәр араһында санинструкторҙар бар ине. Яралы иптәштәрен шулар, әҙме-күпме тәрбиә итеп, үлемдән һаҡланы. Ирназар ҙа, йәрәхәтен таҙартып бәйләп, ниндәйҙер дарыу эсергәс, еңел тын тартты, серәшеп кеше ярҙамынан башҡа атлар хәлгә килде.
Ҡояш ут бөркөп балҡый. Тын алғыһыҙ туҙан. Аслыҡтан йонсоған, ирендәре саңҡып ярылған әсирҙәр көскә ҡуҙғалып бара. Ярты саҡрымға һуҙылған колоннаның әле бер ерендә, әле икенсе ерендә автомат шатырлап ҡуя. Арттараҡ ҡалған йәки ситкә тайпылған кешегә аяу юҡ.
Ваҡыт иҫәбе юғалғайны инде. Бер аҙна үттеме, ун көнмө. Ирназар, тамам маҙаһы китеп, ана йығылам, бына ауам тип барғанда, колонна, ниһайәт, Рось йылғаһы бөгөлөндә ялға туҡтатылды. Ул да булманы, әллә нисәмә йөк машинаһы геүләп килеп етте. Әсирҙәргә ус аяһындай ғына икмәк өләшелде.
Иртәгәһенә колонна бүлгеләнде, төрлөһө-төрлө тарафҡа ҡыуылды. Ирназар пыран-заран емерелгән күперҙәрҙе йүнәтеүсе төркөмгә эләкте.
Быныһы үҙебеҙҙең ерҙә ине әле. Һөмөрө ҡиәфәтле һаҡсыларҙың аҡырып-баҡырып ҡыуалауына ҡарамаҫтан, тирә-яҡ ауылдарҙан украин ҡатын-ҡыҙҙары килеп сыға. Ҡулдары буш түгел. Ҡайһыһы икмәк ҡыйырсығы, ҡайһыһы яңыраҡ ҡына бешерелгән кукуруз сәкәне, һөт-ҡатыҡ, хатта киҫәкле сусҡа майы биреп китә. Шуның менән үҙәк ялғап, йән аҫрай ҙа әсирҙәр. Юғиһә, немецтарҙан уларға бәндә түгел, мал ашамаҫ бурһыған гәрәнкә өйрәһенән башҡа ризыҡ юҡ.
Эш бер ҡараңғынан икенсеһенә тиклем. Арманһыҙ булып арыған тотҡондар ҡапыл ғына йоҡоға китә алмай ыҙалана. Йәрәхәттәре бөтәшеп етмәгәндәргә бигерәк тә ҡыйын. Тыйылып ҡына көрһөнгән, ыңғырашҡан тауыштар ишетелеп ҡала. Кемдер төшләнеп дошман менән айҡаша, берәй ғәзиз кешеһен саҡыра, кемдер буҫығып илай йә шым ғына көлөп ҡуя.
Ә Ирназар күңеленән Фәйрүзәгә хат яҙа. “Иҫәнлегемде белдерә алмауыма аптырама, йәнем, һуғышта төрлө хәлдәр була. Йә хат яҙырға форсат табылмай, йә яҙһаң да ебәрер әмәл юҡ. Был арала мин дә шундайыраҡ хәлдәмен. Беләм, һин дә, әсәйем дә бик бошонаһығыҙҙыр. Улай ҙа төшөнкөлөккә бирелмәгеҙ, әҙерәк баш-күҙ алғас та күргән-кисергәнемде бәйнә-бәйнә яҙып ебәрермен, һаулығым яҡшы, ас-яланғас түгелмен. Бар уй-хәстәрем һеҙҙә, һағыныуымдың сиге юҡ. Буй-һының, нурлы ҡараштарың, йылмайыуың гел күҙ алдымда, Фәйрүзәкәйем. Иҫәбемсә, Азамат та донъяға килгәндер инде. Их, күрәһе ине малайҙы! Борсолма, Фәйрүзә, юлыма тау-таш ишелһен, даръялар йәйелһен – мин барыбер ҡайтырмын...”
Асылда иһә уның инанған өмөттәре – уй етмәҫ хыял ғына. Ҡайтыу юлдары бикле. Яҙмышы яуыз көстәр ихтыярында. Уға бары тик ҡағыҙға яҙылмаған, күңелдә генә һаҡланған хаттар менән йыуанырға ҡалды.
Йәрәхәт уңалыуға табан ыңғайлаһа ла, ауыр күтәреү арҡаһында ҡабат асылды. Керләнеп бөткән сирәк аша ҡан ҡатыш һүл һарҡа. Иптәштәре Ирназарҙы еңелерәк эшкә ҡуйырға, һыуға төшөрмәҫкә тырыша-тырышыуын, ләкин ул кешегә арҡаланып өйрәнмәгән. Күреп тора, уларҙың үҙҙәренең дә хәле мөшкөл. Тимәк, уға ла бүрәнәнең йыуан башына тотонорға, күпер бағанаһын ултыртҡанда бил тиңентен һыуҙа шаптырлап йөрөргә тура килә.
Һыҙланып ята торғас, ул үҙен ошо хурлыҡҡа төшөргән ҡыйралыштың сәбәптәрен юлларға керешә. Асырғанып, тешен ҡыҫып уйлана, шым ғына ыңғыраша, ә яуап юҡ.
Бынан ни бары бер ай элек бөгөнгө хәлдәрҙе күҙ алдына килтереү ҙә мөмкин түгел ине. Һәммә полкташтары, хатта бөтөн ил кеүек, Ирназар ҙа Ҡыҙыл Армиянан ҡеүәтле көс юҡ, дошман һөжүм итә ҡалһа, үҙ ерендә тар-мар ҡылынасаҡ, тип ышана торғайны. Бының миҫалын әллә ҡайҙан эҙләргә лә кәрәкмәй ине. Учениелар ваҡытында ярһыу аттарға атланған эскадрондарҙың ташҡын булып алға атлығыуынан уҡ күрергә була ине был дәһшәтле көстө. Ә аҙағы? Тәреле самолеттар, ҡарға тубы һымаҡ, күк йөҙөн ҡаплағанда беҙҙең маҡтаулы ыласындар ҡайҙа ине? Ниңә ер тетрәтеп геүләп килгән танкыларға ҡаршы атлы ғәскәр ебәрелде?..
Тағы бер нәмәне аңламай Ирназар. Бит әҙерләнде лә баһа беҙҙең ил һуғышҡа. Германияның бына-бына баҫып керәсәге көн кеүек асыҡ ине. Ә командирҙар, фашистар аңғармаҫтан һөжүм итте, тип тылҡыны. Ни эшләп аңғармаҫтан булһын? Һәр хәлдә, Ирназар полкы әҙер ине алдағы бәрелешкә. Күрәһең, беҙҙең генералдар һуғышты бүтәнсәрәк итеп күҙ алдына килтергәндер. Шулайҙыр. Юғиһә, был хәтлем ҡыйралышҡа юл ҡуйылыр инеме ни...
Саяраҡ, биртенмәгәнерәк егеттәр тәүҙән үк ҡасыу яғын ҡараны. Бер-икеһе емерек күпер төбөндәге ҡамыш араһында кистән боҫоп ҡалып, эҙ яҙҙырғас, Ирназар ҙа тәүәккәлләргә уйланы. Ни күрһә лә, бындағынан яманы булмаҫ. Бәлки, үҙебеҙҙекеләрҙе барып табыр. Шулай фекер йөрөтөп, ул лагерҙан сыҡҡанда тирә-йүнде ентекләп күҙәтте, байҡаны, ҡайһы яҡҡа китерен самаланы. Ниәтен бер кемгә лә белдермәне. Әгәр тотола икән, язаһын үҙе генә күрер, уның арҡаһында иптәштәренә зыян теймәҫ...
Улай ҙа яҡташ итеп яҡын күреп йөрөгән Семен исемле Ырымбур егете, уның ниәтен һиҙеп:
– Ҡара уны, малай, тотола ҡалһаң, көнөң бөттө. Юҡ менән маташма, – тип кире һүрергә тырышты.
– Әллә ни һөйләйһең, – тине Ирназар, аңламағанға һалышты.
– Тайырға уйлайһың бит. Быны мин һинең йөрөш-торошоңдан тоям, – тип Семен һаман үҙенекен тылҡыны.
– Минең хәлде күреп тораһың. Инде төҙәлде тигәндә, йәрәхәтем ҡабат асылды. Сереп бара. Ҡайҙа миңә ҡасыу! – тип Ирназар әсенеп ҡул һелтәне, танды.
Семен ҡырҡ-илле әсиргә бригадир кеүегерәк баш итеп ҡуйылғайны. Бүтәндәргә ҡарағанда хәле әҙ генә еңелерәк. Әлбиттә, эштә ташлама юҡ Семенға. Бөтөн кеше нисек, ул да шулай көсәнергә мәжбүр. Уның ҡарауы, һаҡсы һалдаттар, эткә ташлаған кеүек, уға йә икмәк һынығы, йә ит консерваһының ҡалдығын ырғыта, ара-тирә бер-ике бөртөк сигарет бирә. Ул үҙенә тейгән ризыҡтан иптәштәренә лә өлөш сығара, тәмәкеһе лә уртаҡ. Тик бер ғәҙәте сәйер: тештәре насарлыҡҡа һылтанып, гел һарымһаҡ сәйнәп йөрөй. Янына яҡын барырлыҡ түгел. Ҡайҙан табалыр шул сәйнәгесен. Ә былай алсаҡ холоҡло, ярҙамсыл егет Семен. “Ну, әй, сыҙамлы икәнһең! Ләкин был йәрәхәт менән әҙәм булыуың – ай-һай... Ҡасырға кәрәк һиңә бынан”, – тип әллә һынар өсөн әйтә, әллә ысынлап хәстәрләшә. Ә ышаныу ҡыйын. Немецтарға яҡшатланып һатты ҡуйҙы. Юҡ, сер сисә алмай ине уға Ирназар. Бәлки, шик тотоп, гонаһлы булғандыр яҡташы алдында. Ләкин шунһыҙ ярамай ине...
Оҙаҡламай ҡулай форсат та килеп тыуҙы. Немец ғәскәре ниндәйҙер ҡаланы баҫып алғайны. Ошо айҡанлы лагерҙы һаҡлаусы һалдаттар байрам итергә булды. Ҡоторошоп эсеп, геү килеп, аҡырып йырлашып, һиҙгерлекте әҙерәк юғалтты, шикелле, улар. Ошонан файҙаланырға кәрәк ине.
Төн уртаһы уҙып, һағауылдар иҫерешеп йоҡлағас, Ирназар ятҡан урынынан ситкә шыуыша башланы. Ваҡытлы лагерҙы уратҡан бер рәт кенә сәнскеле сымдың һирәгерәк ерен үткән-һүткәндә самалағайны инде ул. Шунда үрмәләп барып еткәс, ҡасаҡ байтаҡ ваҡыт тирә-йүнгә ҡолаҡ һалып ятты. Шылт иткән тауыш юҡ. Киҙеүгә ҡуйылған ике немец арыраҡта тәмәке тартып тора. Үҙҙәре күренмәй, тәмәкеләренең ҡуҙы ғына бүре күҙе төҫлө баҙлап ҡуя ла тағы юғала.
Һаҡсыларҙың береһе Ирназар тәңгәленән үтеп китте, икенсеһе кире тарафҡа атланы. Улар, сым ҡойманы урап сығып, тағы баяғы урында осрашасаҡ. Быға кәмендә ун минут ваҡыт кәрәк. “Аллаға тапшырам”, – тип Ирназар сәнскеле сымды айырырға тотонғайны инде. Әллә йөрәге дөпөлдәп тибеүҙән, әллә бындағыға ҡарағанда лагерь тышында ни бар, ни юғына нығыраҡ ҡолаҡ һалыуҙан артынан шыуышып килгән кешене абайламай ҡалды.
– Туҡта! – тип бышылданы теге.
Ирназар, башына һуғып иҫәңгерәткән һымаҡ айбанып, бөтөн кәүҙәһе менән ергә һеңде, танауына күңел әйләндергес һарымһаҡ еҫе килеп бәрелде. “Семен...” – тип шыбырланы ҡасаҡ, тәне эҫеле-һыуыҡлы булып. Тимәк, үҙе әйткәнсә, ысынлап та, аңдып йөрөгән наян яҡташы. Ирназар уға юҡҡа ғына шик тотмаған икән.
– Ҡабаланма, – тине Семен, тауышын баҫып, – үтеп китһен тегеләр... Эх, һин, яҡташ, ышанмаған булдың бит әле... Мә, тыҡ ҡуйыныңа, ризыҡҡа тейенгәнсе эсеңде тишмәҫ... Ҡара уны, егет, ауыҫҡал йөрөмә. Төлкө кеүек хәйләкәр, йылан кеүек йылғыр бул! Ҡабат эләкһәң, бөттөң...
– Кисер, яҡташ... – тине Ирназар, уның беләген ҡыҫып. Күҙҙәре, ялҡын һарылғандай, ҡыҙышып китте. – Мин уйлағайным...
– Юҡты... Ә һиңә, ысынлап та, шылырға кәрәк бынан, тамам өшәндең... Оҙаҡламай мин дә таям. Яҙған булһа, берәй ваҡыт, бәлки, осрашырбыҙ...
Шулай тине лә Семен, сәнскеле сымдың аҫҡы һуҙымын күтәрә төшөп, Ирназарҙы сығарып ебәрҙе.
Ҡотола алдымы Семен үҙе был ситлектән? Бүтән иптәштәре һау ҡалдымы? Әллә аслыҡтан шешенеп, ауыр эштән имгәнеп, бер-бер артлы үлеп бөттөләрме? Ирназарға быны белергә яҙманы...
Сәнскеле ҡойма аҫтынан сыҡҡас, ул йөҙ илле-ике йөҙ аҙым тигеҙ ерҙе гел шыуышып уҙҙы. Алда тәрән генә йырын бар. Шунда етеп алһа, күҙ яҙҙырҙы тигән һүҙ. Ҡараңғыла абайламайынса, соҡор ярының текәрәк еренә тап килеп, Ирназар аҫҡа тәгәрләне, һушын йыйып аяғүрә баҫты ла “ыһ” итеп бөгөлөп төштө. Аяғы ҡаймыҡҡайны уның. Бының өҫтөнә устары һыҙырылған, салбарының тубыҡтары тишелеп бөткән. Ҡабырғаһы ла ныҡ ҡына бәрелгән, ахырыһы: йәрәхәте сәнсеп ауырта.
Ләкин туҡталырға ярамай ине. Көнсығыш тарафта офоҡ сите һарғая башланы. Ҡайҙандыр эт өргән, әтәс ҡысҡырған тауыштар ишетелеп ҡала. Таң яҡын. Һулышын ипләй алмайынса байтаҡ ваҡыт шымып ятҡас, Ирназар йырын буйлап атланы. Йүгерергә кәрәк ине уға. Ләкин соҡор төбөндә йырып үткеһеҙ сәнскеле ҡыуаҡлыҡ, билдән юғары ҡуйы үлән. Ҡайҙа бында йүгереү! Ныҡышып юл яра торғас, ул манма тиргә батты. Ҡаймыҡҡан аяғы яҙылды-яҙылыуын, тик барыбер аҙымы ырамһыҙ. Әйтерһең, бынау шырлыҡ уны сығармаҫҡа һүҙ ҡуйған.
Йырындың, һайыға барып, ваҡ ҡыуаҡтарҙың һирәкләнеүе, кесерткән шырлығының бөтөүе хәтерендә Ирназарҙың. Йәнә арыраҡта, соҡорҙоң ситендә үк, аранмы, келәтме күҙенә салынғайны. Бүтәнен иҫләмәй. Еп өҙөрлөк тә хәле ҡалмағайны уның, уттай ҡыҙыу маңлайын дымһыу ергә төртөп, ул төпһөҙ упҡынға осҡандай булды. Ватылған тән-ағзаһына ял кәрәк ине.
Иҫ белмәй күпме ятҡандыр, күҙен асып ебәрһә, ҡояш төшлөккә ауалаған, ҡолаҡ төбөндә генә ниҙер сыңлай, уға бер туҡтауһыҙ туҡылдаған тауыш ҡушылып китә. Туҡта, Ирназар әле генә Фәйрүзә менән, ҡулға-ҡул тотоношоп, Ҡаҙаяҡ буйына төшөп бара ине түгелме һуң? Аҙбар осормаһына бесән ырғытып, икеһе лә бик ныҡ арығайны. Етмәһә, Ирназарҙың күлдәге лысма тир. Тиҙерәк һыуға сумып, талсыҡҡан тәнде һыуытырға кәрәк. Ләкин ни эшләптер ул үтә яй атлай, ә Фәйрүзә ашыға – уға ҡул болғаны ла йәлп-йөлп итеп алға йүгерҙе. Ҡапыл тирә-яҡты эңер ҡараңғылығы ҡапланы. Ирназар, ҡайҙа барырға белмәйенсә, алан-йолан ҡаранып: “Фәйрүзә! Ниңә мине ташлап киттең?..” – тип ҡысҡыра, тик тауышы сыҡмай...
Фәйрүзәне төшөндә генә күреүен аңлағас, ул, ауыр итеп көрһөнөп, байтаҡ ваҡыт уйланып ятты. Ҡолаҡ төбөндә сиңерткә сырлауы, йырын ярына янтайған ҡыу ағаста тумыртҡа туҡылдауы уны, төш ҡосағынан әрсәләп, ысынбарлыҡҡа ҡайтарҙы.
Ни булһа булды, ул хәҙергә иректә. Уның юғалыуын лагерь һаҡсылары һиҙмәгәндер ҙә, сөнки көн һайын бер нисә әсирҙең үлеүенә өйрәнеп бөткән улар. Бары тик был тирәнән алыҫыраҡ китеп өлгөрөргә кәрәк. Ул, үҙ-үҙен ашыҡтырып, торорға ынтылғайны инде, йәрәхәтенең сәнсеп ауыртыуынан бөгөлөп төштө. Гимнастеркаһын күтәреп ҡараһа, ни күҙе менән күрһен, сирәк аҫҡа шыуған, ҡабырғаһы ҡып-ҡыҙыл ҡан. Ҡайҙа был килеш юлды дауам итеү. Теләйме, теләмәйме, берәй ауылға һуғылып, осраҡлы кешеләрҙән ярҙам һорауҙан башҡа сараһы юҡ ине Ирназарҙың.
Салбар кеҫәһендә Семен биргән бәләкәс кенә төргәк бар ине. Таш кеүек ҡатҡан икмәк киҫәге икән. Ирназар уны “һә” тигәнсе ашап ҡуйҙы. Йырын ярынан һарҡып ятҡан һыуҙа ҡан һеңеп ҡаҡашып бөткән сирәкте йыуып, ҡояшҡа йәйҙе, йәрәхәтенең ситтәрен таҙартты. Көпә-көндөҙ йөрөүҙе уйларға ла ярамай. Күҙ бәйләнгәнде көтөргә кәрәк.
Йылдай тойолған йәйге оҙон көн үтте. Тонйорап барып ҡояш та йыраҡтан күгәреп күренгән урман һыҙаты аръяғына сумды. Инде ҡуҙғалырға ла мөмкин. Йәрәхәтте таҙартып бәйләгәс, башының әйләнеүе лә үтте. Аяҡ аҫтынан һәлмәк кенә таяҡ һәрмәп алып, ул бер-ике аҙым атлағайны инде, кемдеңдер:
– Эй, һалдат!.. – тип бышылдауы уға туп шартлағандай тәьҫир итте. Ҡулындағы таяҡ, үҙлегенән тигәндәй, яурын тәңгәленә күтәрелде. Йәнәһе, үләме, ҡаламы, ул аҙаҡҡы сиккәсә алышырға әҙер. Ә тауыш биргән кеше һаман күренмәй.
Тамағы ҡарлығып:
– Һин кемһең? – тип көскә өндәшә алды Ирназар. Тауышы ла кеше ҡурҡытырлыҡ түгел ине.
Ошонда ғына тарбайып үҫкән дәү имән артынан ун-ун бер йәштәрҙәге сибек кенә малай килеп сыҡты. Ҡулында сыбыҡ, күҙҙәре һағайыу ҡатыш ҡыҙыҡһыныуҙан ҙур булып асылған. Улай ҙа ҡыҙыҡһыныуы көслөрәк ине, ахырыһы, малайҙың. Ҡасманы, әҙерәк артҡа сигенде лә Ирназар ҡаршыһына сүкәйеп ултырҙы. Хәүеф юҡлығын тойғайны инде ул.
Күҙгә күҙ терәп бер килке ултырғас, малай, ниһайәт, ниндәйҙер ҡарарға килде, күрәһең.
– Һин ауылға барма, һалдат ағай, ошонда ултырып тор. Ауылда полицайҙар йөрөй... Оҙаҡламай әсәйем килә, – тип әүәҫләнеп һөйләшергә кереште.
– Полицайҙар тиһең. Немецтармы улар? – Ирназар иҫен йыйып, был сөрсөк менән осрашыуы яҡшығамы, яманғамы булырын самаланы.
– Әйттең һүҙ! – тип малай шым ғына көлөп ҡуйҙы. – Полицай немец булалыр... Глинище ауылыныҡылар. Әсәйем әйтә, һатлыҡтар улар, ти... Ә һин Рось буйындағы лагерҙан ҡасҡанһың, эйеме?
Яуап урынына Ирназар:
– Ауыл йыраҡмы? Теге полицай тигәндәрең нишләп йөрөй унда? – тип үҙ яғын ҡараны.
Малай уға яҡыныраҡ күсеп ултырҙы, һүҙгә әүәҫ икән биғәләш.
– Йырында һыйырҙы йәшереп тотабыҙ. Әле шуны эсерергә килдем. Ауылда аҫрап булмай, йә үткенсе немец һалдаттары, йә полицайҙар ала ла китә... Хәҙер әсәйем һауырға килә...
– Мин күрмәнемсе һыйырыңды, – тине Ирназар, һүҙгә ылығып.
– Күрмәҫһең шул. Ул бит йырындың тәрән ҡултығында тора...
– Иһи-и, бөтөн сереңде асып бирҙең дә баһа! Минән шикләнмәйһеңме ни?
– Һин үҙебеҙҙеке! – тине малай етди төҫтә. – Әйҙә, әсәйем килгәндер инде...
Унан ҡалырға ярамай ине Ирназарға. Ул сәнскеле ҡыуаҡ, кесерткән шырлығын һаҡ ҡына айырып атлаған малайға эйәрҙе. Күп тә үтмәне йырындың мәмерйә кеүегерәк өңөлөп тармаҡланған айырсаһына барып инделәр.
Ул да булманы, апаруҡ ҡараңғы ҡултыҡтан:
– Был һинме, Илько? – тигән тауыш ишетелде. – Әллә ҡайҙа йөрөйһөң. Ҡана, һыу килтер...
– Әсәй, бында үҙебеҙҙең боец бар. Ул лагерҙан ҡасҡан. Мин уны ауылға ебәрмәнем...
– Уф, Хоҙайым! Ниңә һин тейешһеҙ эшкә ҡыҫылып йөрөйһөң, ә? – тип, әсәһе мәмерйәнән килеп сыҡты ла, Ирназарҙы күреп, бармаҡтарын ауыҙына баҫты.

Дауамы бар.

Альбина Таҡалова һүрәте.