Эшелон Повесть Әхиәр Хәкимов (4)

Әхиәр Хәкимов

Эшелон

Повесть (4)

– Һаумыһығыҙ... – Ирназар ике ҡулын йәйеп ебәрҙе. Йәнәһе, ҡоралы юҡ, хөсөтлөк уйламай. – Илько дөрөҫөн әйтте, ярҙам кәрәк миңә. Йәрәхәтем насар... – тип ҡабаланып үҙ хәлен һөйләне.
– Ул асыҡҡандыр әле, әсәй...
Ҡатын ҡаушауын еңеп:
– Эй, Алла! Эйе, эйе... Мин хәҙер! – тип талпынып ҡараңғы мәмерйәгә ташланды ла ҙур ғына сеүәтә менән һөт алып сыҡты. – Бында ни, бүтән аҙыҡ юҡ, мә, ошоно эсә тор...
Ул арала Илько, ҡулына биҙрә тотоп, ҡыуаҡлыҡҡа инеп китте. Ирназар күҙ асып йомғансы һөттө һемереп бөтөп:
– Рәхмәт, хужабикә... Миңә юл өйрәтеп ебәрһәң, арыу булыр ине. Был тирәне аслан белмәйем, – тип килгән тарафына ымланы.
– Юл тиһеңсе. Бик тә өшәнгәнгә оҡшайһың бит. Йәрәхәтең дә алама булғас... – Ҡатын, ни эшләргә белмәй, башын сайҡаны, ҡашын төйөп уйға ҡалды. – Ярай, – тине, икеләнеүен еңеп. – Бер-ике көн ошонда торорһоң. Барынса ризыҡ хәстәрләрбеҙ, йәрәхәтеңде иртән ҡарармын.
Илько көскә күтәреп биҙрә менән һыу алып килде, һыйырҙы һуғарып, улар әсәле-уллы тамам ҡараңғылыҡҡа сумған йырынға инеп юғалғас, Ирназар, мәмерйә ауыҙын ҡаплаған ваҡ ағаслыҡты айырып, эскә инеп ултырҙы.
Ғәжәп, ул үҙен хәс тә өйҙәге һымаҡ хис итте. Тыныс, йылы. Шылт иткән тауыш юҡ. Бары тик янында ғына, ауыр тын алып, һыйыр көйшәгәне ишетелә. Был сәғәттәрҙә Ҡуштирәк тә йоҡоға әҙерләнәлер. Хәйер, әсәһе менән Фәйрүзә, ятһалар ҙа, көңгөр-ҡаңғыр һөйләшәләрҙер әле. Һүҙҙәре, моғайын, Ирназар тураһында инде. Ни эшләп унан ҡош телендәй генә хат юҡ? Иҫән микән? Немецтар анау тиклем ергә баҫтырып кергәс, әллә яу яланында ятып ҡалдымы? Эй, Хоҙайым, һаҡлай күр баламды, тип әсәһе шым ғына илайҙыр. Фәйрүзә иһә, ҡуй, ҡәйнәм, көнэлгәре бөтөрөнмәй тор. Бына күрерһең, оҙаҡламай берәй хәбәре килер, тип уны йыуаталыр.
Ер йөҙөндәге иң яҡын кешеләрен иҫкә төшөрөүҙән Ирназарҙың күҙҙәренә йәш эркелде. Эх, ҡанаттары булһасы икән! Осоп ҡына ҡайтып, борсолмағыҙ, мин иҫәнмен, тиер ҙә ҡабат фронтҡа китер ине. Һуғыштың тәүге көндәрендә кисергән ҡыйралыштың, әсирлектә күргән ғазаптарҙың ҡонон ҡайтарырға тейеш бит ул. Йәрәхәте генә уңалһын...
Үҙенең ни хәлдәлеген уйлауы булды, утлы тимер телгән ҡабырғаһы сәнсешеп һыҙлай башланы. Ярай ҙа анау ҡатын бер әмәлен тапһа. Бар ышанысы шунда.
Әле малай сағында, бесән сабырға өйрәнеп кенә йөрөгәндә, салғыһы ҡыйпылып китеп, аяғы ҡырҡылғайны уның. Медпунктта эшләгән йылпы бисә, совет рәйесенең ҡатыны, ҡарап та тормайынса: “Дарыуым да, бинттарым да юҡ. Ҡаратауға китергә торам. Иртәгә килерһең”, – тип бороп сығармаһынмы. Етмәһә: “Көнөңә күрә таман, һатлыҡ тоҡомо!..” – тип мығырлап ҡалды. Быны әйткәс, Зөлҡәғиҙә ултырып иланы ла улының йәрәхәтен андыҙ һыуы менән йыуып, ниндәйҙер үләндең ҡоро ыуылмаһын һибеп бәйләп ҡуйҙы. Аҙна үттеме, юҡмы, бармаҡ һыйышлы яра үҙлегенән тигәндәй бөтәште, әйтәгүр...
Әллә ҡасанғы ошо хәлде хәтерләгәс, Ирназар уны һыйыры янында ышанып ҡалдырған ят ҡатындың да берәй дауа табырына өмөтләнде. Моғайын, был яҡтарҙа ла ауыл ҡатын-ҡыҙы төрлө им-том, үлән шифаһы кеүек нәмәләрҙе белмәй булмаҫ. Көтөргә кәрәк.
Көндөҙгө эҫетмәһе һүрелеп, Ирназар өшөй башланы. Өҫтөндә ҡыршылып-бысранып бөткән бер ҡат гимнастерка, эске күлдәге сирәккә тотолдо. Күпер һалғанда шаштырлап һыу кисеп, итектәренең табаны бер ебеп, бер таштай ҡатып, ҡөҙрәт менән генә эленеп тора. Етмәһә, былай ҙа дымһыу йырынға киске һалҡын төшкәс, ҡалтыранып ултырыуҙан файҙа юҡ ине. Ҡасаҡ, аяғүрә баҫып, тапанырға кереште. Йоҡоно уйларға ла ярамай. Хәйер, йоҡо ҡайҙа. Ҡуштирәксә әйткәндә, эсендә эттәр олой, тән-ағзаһын һалҡын һауа ҡурып бара. Ул инде, әллә төн ҡараһында баш һуҡҡан яҡҡа атларғамы, тип тә уйлай башланы. Тап ошо мәлдә ҡолағына үлән ҡыштырлауы салынды. Ул да булманы: “Эй, боец, һин бындамы?” – тигән тауыш ишетелде.
Баяғы ҡатын ине был. Малайы ла янында.
– Бына, картуф килтерҙем. Әҙерәк икмәк, сало... – тине лә шым ғына көрһөнөп ҡуйҙы. – Бөгөн Грицьконың... иремде әйтәм инде... тыуған көнө. Үҙе Ленинград өлкәһендә хеҙмәттә ине, әллә иҫән, әллә юҡ...
– Иҫәнгә юрайыҡ, ул тирәлә бындағы ише ҡыйралыш булманы, шикелле, – тине Ирназар. Ҡараңғыла һәрмәнеп, ул әле һыуынып та өлгөрмәгән ярмалы бәрәңгене алып һоғондо, әле ғүмерендә бер тапҡыр ҙа ашамаған сусҡа майын ғырсылдатып сәйнәне. Үҙе шунда уҡ, был тиклем һоғаланып ашауынан оялып, башланған әңгәмәне күтәреп алды. – Эйе, төп һөжүмде немец Украинаға йүнәлтте, ә Ленинград ҡырҙараҡ...
– Миңә нисек өндәшергә белмәйһең бит әле. Исемем Одарка минең.
– Мин – Ирназар. Башҡортмон...
– Ғәжә-әп... – тип һағышланып һуҙҙы Одарка. Руссаға украин һүҙҙәрен ҡушып һүҙен дауам итте. – Башҡорттар Уралда йәшәй, тип аңлата торғайны тарих уҡытыусыбыҙ...
– Әһә! Мин беләм, башҡорттарҙың Салауат исемле батыры булған. Беҙҙең Устим Кармалюк кеүек... – тип Илько элеп алды.
Одарка, йылмайып, улының башынан һыйпаны:
– Һин дә белмәгәс, кем белһен ундайҙы! Өсөнсө синыфты тамамланың бит. Ирназар... – тип һамаҡланы, ят исемде хәтерендә ҡалдырырға тырышҡан һымаҡ. – Шул тиклем алыҫтан килеп, беҙҙең ерҙә һуғышып йөрөрһөңмө?..
– Һалдаттың билдәле, ҡайҙа ебәрелһә, хеҙмәте шунда. Рәсәй ҙә, Украина ла – үҙебеҙҙең ил.
– Эйе, эйе, Грицько ла ана ҡайҙарҙа йөрөй... Кесе лейтенант ул. Ашҡаҙаны ауыртыу арҡаһында армиянан ҡайтарылғайны, май айында ҡабат алдылар. Ике хаты килде лә шунан бирле хәбәре юҡ... Ярай, беҙ ҡайтайыҡ инде. Иртән таҙа сепрәк, табылған хәтле ул-был дарыу килтерермен, – шулай тине лә Одарка, өҫтөндәге ҡалын һырманы сисеп, Ирназарға бирҙе. – Иремдеке. Иҫке булһа ла, харап йылы.
Йылынып йоҡлағас, иртән Одарканың килеүен тоймаған да Ирназар. Саж-саж иткән тауышҡа уянып, саҡ иҫен йыйҙы. Һыйыр һауа икән Одарка. Эшен бөтөрөп, осраҡлы ҡунағының янына ултырҙы.
– Ҡана, йәрәхәтеңде ҡарайыҡ, – тине лә, бысранып бөткән сирәкте һүтеп: – Эй, Хоҙай, сыҙағас, сыҙай икән бәндә!.. – тип һамаҡлай-һамаҡлай, Ирназарҙың ҡабырғаһын әсеттереп таҙартырға кереште. Ҡулдары етеҙ, ә теле унан да шәберәк. – Спирт кәрәк тә бит, ҡайҙан алаһың уны. Ярай әле, Грицько ҡайтһа тип һаҡлаған самогоным бар ине. Бына әле файҙаһы тейҙе...
– Спирттан ҡайтыш түгел, ахырыһы. Яман әсетә, ы-ыһ!..
– Түҙ инде һин, шунһыҙ ярамай. Бик ныҡ боҙолған йәрәхәтең. Бына шулай... Хәҙер үлән ҡомо һибәм... Эй, Алла, минең дауам инде... Врачҡа күрһәтергә лә бит, ҡайҙа ул врач. Фельдшер бар ине, һуғыш сығырҙан аҙна-ун көн элек кенә күсеп китте. Ә был дауаны әсәйем өйрәтте...
Хәстәрсән аһәңдә әүәҫләнеп һөйләнә-һөйләнә, йәрәхәтте таҙа сепрәк менән ҡыҫып бәйләне лә Одарка: “Бына, башҡа төшкәс, доктор ҙа булдым”, – тип көлөмһөрәп, Ирназарҙың алдына икмәк, бер сеүәтә һөт ҡуйҙы.
Ирназар, еңел тын тартып, тәү тапҡыр тигәндәй, уға күтәрелеп ҡараны. Утыҙға ла етмәгән сибәр ҡатын ине Одарка. Һарыға тартым күперенке ҡуңыр сәсен, берҙән генә үреп, яурыны аша ҡалҡыу түшенә һалған. Ҡаштары ҡыйғас, йылмайһа, бите уйылып китә. Ә күҙҙәре моңһоу. Тауышында ла бына-бына тышҡа бәреп сығыр һымаҡ тойолған әрнеү, һағыш аһәңе. Ирназарҙың әсәһе Зөлҡәғиҙә әйткәнсә, замана елдәре бөтөн кешенән элек ҡатын-ҡыҙ йөрәген ҡурып ала икән шул...
Ҡайһы тарафҡа юл тоторон, ҡайҙа барып баш төртөрөн белмәһә лә, бынан тиҙерәк китергә кәрәк ине ҡасаҡҡа. Одарканың өҙөм-йортом һүҙенән аңлашылғанса, уның әсәһе, Ильконан башҡа тағы дүрт йәшлек ҡыҙы бар икән. Донъяның аҫты өҫкә килгән заманда Ирназарҙың уларға имгәк булып ятырға хаҡы юҡ. Кеше ҡайғыһы – төштән кире. Ләкин тиҙ генә китә алманы әле ул. Аҙна үтеүгә йәрәхәте бөтәшеүгә ыңғайлап, һыҙлауы баҫылһа ла, миктәгән тәне һаман ялға туймай. Ауыр бүрәнә күтәреп һамҫыған беләктәре, яурыны зырҡырап ауырта, килеп-килеп биле тота. Шулай итеп, Ирназар мәмерйәгә оҡшаш ошо йырын ҡултығында сараһыҙҙан ун биш көн боҫоп ятырға мәжбүр булды.
Һыйыр һауырға килгән һайын Одарка әле Ирназарҙың тыуған иле, ғаиләһе тураһында һорашты, әле тирә-яҡтағы хәлдәрҙе аңлата торҙо. Уның хәбәрҙәренә Илько ла үҙе ишеткән-күргәнде өҫтәп ебәрҙе. Хәл сетерекле ине. Бынан илле саҡрымдарҙағы Белая Церковь ҡалаһында немецтарҙың ниндәйҙер ҙур штабы урынлашҡан. Ҡайҙа ҡарама, юлдарҙы, урман буйҙарын, эреле-ваҡлы йылға үҙәндәрен танкылар, ғәскәр тейәлгән, пушкалар тағылған иҫәпһеҙ машина биләп алған. Бөтөнөһө көнсығышҡа ағыла. Днепрҙың һул ярына сыға ла башлағандар инде. Ә беҙҙең армияның еҫе-ҡоҫо ла юҡ. Быны тәүге мәлдәге һымаҡ атыштар ишетелмәүҙән үк тоҫмалларға мөмкин...
Ошоға ҡарамаҫтан, Ҡыҙыл Армияның тамам тар-мар ителеүенә ышанманы Ирназар. Моғайын, беҙҙекеләр, Днепр аръяғына сигенеп, көс туплайҙыр. Бер көн килеп фашистарҙы туҡтатырҙар, һөжүмгә күсерҙәр.
Хәҙергә иһә баҫып алған ерҙәрҙә немецтар үҙ тәртиптәрен урынлаштыра башлаған, ти. Элекке район үҙәктәрендә, эрерәк ауылдарҙа бургомистрҙар ҡуйыла, полиция идаралары төҙөлә, партия, совет хеҙмәткәрҙәре, күҙгә күренгәнерәк кешеләр ҡулға алына. Ул-был йомош менән ҡайҙалыр барыу хәжәте тыуһа, һәр кем ана шул идаралыҡҡа инеп, аус-вайс тигән ҡағыҙ йүнәтергә тейеш. Кешеләрҙең һәр аҙымы яңы властың күҙ алдында. Тағы шуныһы, Одарканың ишетеүенсә, Черкасс урмандарында партизандар күренгеләй башлаған икән...
Ирназарҙың аңлауынса, Днепрҙы аша сығыу тураһында уйларға ла ярамай ине уға. Иң хәйерлеһе – анау партизандарҙы эҙләп табыу. Бүтән тарафҡа юл бикле.
Одарка менән Илько килтергән хәбәрҙәрҙе күңеленән барлап, ҡасаҡ ике-өс көндән ҡуҙғалырға ҡарар итте. Йәрәхәте, уңалып уҡ бөтмәһә лә, элекке һымаҡ сейләнеп маҙаһыҙламай инде. Һынған ҡабырғаһы ла бөтәшеп, үҙ урынына ултырҙы, шикелле. Эйе, китергә кәрәк уға. Бәхетенә берәй партизан отрядына барып юлыҡһа, күрмәгәндәрен күрһәтер ине яуыз фашистарҙың...
Әммә ул үҙе тоҫмал иткәндән дә тиҙерәк ҡуҙғалырға тейеш булды. Төн уртаһында аһ-уһ итеп, сәсәп, уның янына Одарка йүгереп килде. Килде лә, тынын ипләр-ипләмәҫ, Ирназарҙы ашыҡтырырға кереште:
– Грицько ҡайтып төштө, Ирназар, һине йәшереп ятҡырыуымды белһә, эш харап! Әллә ни уйлауы бар. Һинең ҡыл ҡыбырлатырлыҡ та хәлең юҡлығы уға нисә тин. Яман көнсөл ул... – Одарка ҡулындағы төргәкте һүтте. – Бына әҙерәк аҙыҡ төйнәнем. Иҫкерәк булһа ла, ботинка, күлдәк, шырпы, һырманы ла кейеп ал. Әйҙә, юлыңды өйрәтеп ебәрәм...
Һалдаттың ни, билен быуҙымы – юлға әҙер. Ирназар Одаркаға эйәрҙе. Эйәреүен-эйәрҙе, ә күңелендә шик. Нимәһелер аңлашылмай ҡотҡарыусыһының ҡылығында. Шуға ул:
– Ирең ҡасып ҡайтҡанмы? – тип һорамай булдыра алманы.
– Ҡасҡан шул... – тине лә Одарка ҡайғылы төҫтә башын сайҡаны.
– Туҡта әле, Одарка. Миңә бит уны мотлаҡ күрергә кәрәк! Бәлки, партизандар янына бергә китербеҙ.
– Партизандар... – Одарка ауыр итеп көрһөнөп аҙымын тиҙләтте. – Янында ике иптәше бар Грицьконың. Кис буйы самогонка эсеп, иртәгә үк эшкә тотонорға тел беркеттеләр. Юҡ, Ирназар, һиңә иш түгел улар.
– Аңламайым...
– Аңламаҫһың шул... Ҡара уны, егет, яҡтыра башлау менән берәй соҡорға төшөп ят. Көндөҙ йөрөүҙе уйлама ла! – Одарка туҡтап тирә-йүнгә ҡолаҡ һалды, алыҫта ҡарайып күренгән урман һыҙатына ҡулын һуҙҙы. – Гел йырын буйлап атла анау яҡҡа.
– Ирем кесе лейтенант тигәйнең бит. Нишләп ул миңә иш булмаһын? – тип ныҡышты Ирназар, үкенеүен йәшерә алмайынса.
Одарка өндәшмәне. Байтаҡ атлағас ҡына, икеләнеүен еңеп, серҙең осон сығара бирҙе:
– Әҙәм аңлар хәлме ни... Әйтһәм, әйтәйем. Улар бит немецтарҙан түгел, үҙебеҙҙең армиянан ҡасҡандар. Миңә белдермәҫкә тырышһалар ҙа, һүҙҙәрен сала-сарпы ишетеп ҡалдым. Имештер, Украинаның азатлығы өсөн көрәшеүсе милли ғәскәр төҙөлә башлаған. Грицько төрлө яҡтан ҡасып ҡайтҡан украин егеттәрен туплап, отряд ойошторорға, уны Львов ҡалаһы яғына алып китергә тейеш икән. Ҡыҙмаса булып, советтарҙан, Мәскәү хөкөмөнән ҡотолабыҙ, үҙ аллы украин дәүләте төҙөйбөҙ, тип зыҡ ҡуптылар. Эй, Хоҙайым, тағы ниҙәр күрербеҙ!..
Ирназар хатта һыҙғырып ебәрҙе. Ысынлап та, баш етерҙәй хәл түгел ине был. Нисек инде, аҡтыҡҡы тамсы ҡаны ҡалғансы тыуған илде ҡурсырға ант иткән ҡыҙыл командир армия сафынан ҡасһын? Советтарҙан ҡотолорға иҫәп тотҡас, яуыз дошман тарафын алған түгелме һуң ул? Эйе, эйе, тап шулай булып сыға. Тимәк, Одарка дөрөҫ әйтә, Ирназарға иш түгел инде Грицько менән әшнәләре.
Днепрҙың тауҙай бейек уң ярын тәрән соҡорҙар, әллә нисәмә саҡрымлыҡ, әҙәм аяғы баҫмаҫ оҙон-оҙон йырындар йырмаслап бөткән. Уларҙың бер осо, һөҙәкләнә барып, ипкендәге урман боҫҡаҡтарына тоташа, икенсеһе, өңөлгәндән-өңөлөп, Днепрға етеп төртөлә. Одарка Ирназарҙы ана шундай йырындарҙың Черкасс урманына тартылған тармағына төшөрөп ебәрҙе.
– Яҡшылығыңды, күрһәткән ярҙамыңды мәңге онотмам, – тине Ирназар, тулҡынланыуҙан тамағы ҡарлығып. – Йәнә... ғәфү ит, Одарка, ирең анауындай яҙыҡ юлға баҫҡас, нисек йәшәргә уйлайһың?
– Ике бала әсәһе бит мин... – Одарка әҙ генә уйланғандай итте лә: – Энә ҡайҙа, еп тә шунда инде. Ни күрһәм дә, Грицько – никахлы ирем, – тип өҫтәне. – Ярай, хуш. Әсәйеңде, ҡатыныңды ҡайтып күрергә яҙһын һиңә. Иҫән-һау йөрө! Илько ла, үҙем дә һиңә өйрәнеп бөткәйнек...
Күңеленән уға рәхмәт уҡып, Ирназар, таң һыҙылып, тирә-йүнгә тоноҡ ҡына яҡтылыҡ йәйелә башлағансы, атланы ла атланы. Ҡояш сыҡҡан мәлдә ул, ҡарамаҡҡа ярты саҡрым самаһы ерҙәге ағаслыҡты тоҫмаллап, тәрән генә соҡорға төшөп ятты. Күҙ бәйләнеү менән шул урманға төбәп юлын дауам итер. Одарканың әйтеүенсә, ҙур урмандар кәмгә ҡуйғанда ла егерме биш-утыҙ саҡрымдан ғына башлана. Унда еткәнсе гел бер ағаслыҡтан икенсеһенә, өсөнсөһөнә күсеп, ҡасып-боҫоп атларға тура киләсәк.
Ҡулай урын табып, серемгә киткәйне инде Ирназар. Ҡапыл донъяны ҡолаҡ тондорғос геүләү баҫты. Күтәрелеп ҡараһа, ни күҙе менән күрһен, бөләңгерт күк йөҙөн иңләп, көнтыуыш тарафҡа иҫәпһеҙ самолет ағыла. Ирназар ирекһеҙҙән уларҙы һанарға кереште. Иллегә еткәс, асырғанып ҡул һелтәне лә ҡасаҡ, башын дымһыу үлән араһына тыҡты. Ҡайҙа һуң беҙҙең самолеттар? Юҡтармы, ҡыйралып бөткәндәрме? Шулай булмаһа, фашист ҡоҙғондары бер тотҡарлыҡһыҙ иңләп осор инеме ни Украина күген?
Самолеттар күҙҙән юғалып өлгөрмәне, йөҙләгән машина гөрөлдәүе иртәнге тымпат һауаны сайралтып ебәрҙе. Тимәк, йылан һымаҡ таңғаса шымып ятҡан танк колонналары хәрәкәткә килде инде. Улар Днепрҙың һул ярына сығырҙар ҙа, ғәзиз еребеҙҙе тапап-йәнсеп, алға ынтылырҙар. Ысынлап та, юҡтыр, күрәһең, был тимер ташҡынды туҡтатыр көс...
Асыу, ғәрлек, үкенеү хистәре йөрәген әрнетә Ирназарҙың. Ләкин ул ниҙер ҡылырға көсһөҙ. Яңғыҙлығы өҫтөнә ҡулында хатта бысаҡ та юҡ. Нисек тә ҡорал табырға кәрәк уға. Әгәр ҙә фашистар осраһа, үләме, ҡаламы, ул инде ҡабат әсир төшмәҫ, аҙаҡҡы сиккәсә серәшеп ҡаршы һуғышыр. Тыуған иле еңелеп, дошман тарафынан баҫып алынғас, Исламғолов Ирназарҙың йәшәүенән ни файҙа?
Үҙ-үҙен ярһытып, ул ҡараңғы төшөр-төшмәҫ баяғы урман боҫҡағына табан атланы. Был тирәлә ҡаты һуғыш булған, ахырыһы. Аҙым һайын ҡорал һыныҡтары, снаряд стакандары, хәрби монаят ҡалдыҡтары осрай. Һуҡырҙың теләгәне – ике күҙ тигәндәй, Ирназар: “Эх, мылтыҡ йә һис юғы пистолет табылһасы!” – тип уйлай. Ләкин, үкенес, төҙөк ҡорал юҡ ине ул абынған тимер-томор араһында. Улай ҙа, буш ҡул йөрөгәнсе, был да ярап торор тип, Ирназар түтәһе янған мылтыҡ көбәген һәрмәп алды.
Ағаслыҡты “һә” тигәнсе үткәс, ул урыны-урыны менән тулҡынып ултырған, күп ере мал туплауы кеүек тапалған, янып бөткән арыш баҫыуына барып инде. Бында ла ай ярым элек кенә һуғыш геүләгәнгә оҡшай. Башняһы бәреп төшөрөлгән, пушкаһы ергә төртөлгән унлап немец танкыһы, тимер һөлдәһенәсә янған әллә күпме машина, мина соҡорҙары шул хаҡта өнһөҙ-тауышһыҙ һөйләп тора. Ә баҫыу ситендәге ҡалҡыуҙа ағас тәреләр теҙелеп ултыра. Юҡ, беҙҙекеләр генә түгел, фашистар ҙа үлемен тапҡан бында.
Яу яланын әсенеү ҡатыш ҡыҙыҡһынып күҙәтә-күҙәтә, ашығып атлаған ыңғайҙа, ҡасаҡ абайламаҫтан ниндәйҙер соҡорға йығылып төштө. Сит-ситтәре ныҡ ҡына емерелгән, әммә күмелеп бөтмәгән траншея ине был. Тимәк, беҙҙекеләр тап ошо ерҙә дошман танкыларына тоҙаҡ ҡорған. Траншея артында йәнселгән “сорокапятка”, аҫта ватыҡ “максим” пулеметы, патрон йәшниктәре, противогаз ҡумталары аунап ята. Соҡорҙоң бер боролошонда снаряд төшөп шартлауҙан бүрәнә-таҡталары сурайып сыҡҡан блиндаж.
Ниҙер уйлап, Ирназар вайран булып ятҡан блиндаж янына барҙы ла арҡыс-торҡос өйөлгән таҡта һыныҡтары аҫтына үрмәләп инеп китте. Өҫтө емерелһә лә, блиндаждың эсендә тубыҡланып йөрөрлөк ине. Ҡасаҡ шырпы һыҙып, алан-йолан ҡаранырға кереште. Бер мөйөштә һыу флягаһы, ике-өс кәтәлүк, алюмин көрөшкәләр ята. Бөтөнөһө тишелгән, йәнселгән. Төптәрәк ниндәйҙер ҡағыҙҙар, яртылаш янған командирҙар планшеты. Әле ҡасан ғына дошман яуына ҡаршы торған нығытманың аяныслы харабаһы...
Ҡапыл Ирназарҙың танауына күңел айнытҡыс алама еҫ килеп бәрелде. Бының ни икәнен ул шунда уҡ аңланы ла тупраҡ өйөмөн ҡабаланып соҡорға тотондо. Күп тә үтмәне, башы йәнселгән кеше мәйете күренде. Ытырғаныуын еңеп, Ирназар уны, бил ҡайышынан матҡып, иркенерәк ергә һөйрәне, ләкин тартып сығара алманы, сөнки мәйеттең күкрәге бүрәнә аҫтында ине. Ҡабат шырпы һыҙып ҡарау менән уның ҡап-ҡара ҡан уҡмашып ҡатҡан гимнастерка яғаһында өс ҡыҙыл шаҡмаҡ, билендәге наган һауыты ҡасаҡтың күҙенә ташланды. “Эх, өлкән лейтенант, бына ҡайҙа башыңды һалғанһың! Ҡәберең дә ошонда... һин ғәфү ит мине, командир, һиңә хәҙер наган кәрәкмәй инде, ә миңә, бәлки, файҙаһы тейер”, – тип ауыҙ эсенән әсенеп һөйләнә-һөйләнә, Ирназар саф һауаға сығырға ашыҡты.
Уҡшыуҙан арына алмайынса, арҡаһын траншея стенаһына терәп байтаҡ ултырҙы ул. Ниһайәт, иркен тын тартып, иҫенә килгәс, наган барабанын әйләндерергә кереште. Үкенескә, унда ни барыһы ике бөртөк кенә патрон ҡалғайны. Ярай, бөтөнләй ҡоралһыҙ кеүек булмаҫ әле, тине ул. Наганды һөртөп-таҙартып кеҫәһенә тыҡты.
Өс көн буйы киске шәфәҡ байыған мәлдән таңғаса атлай торғас, ул мөһабәт төҫтә тын ғына бәүелеп ултырған ҙур урманға барып керҙе. Аҙығы бөткәйне инде, ләкин асығыуҙан бигерәк, арманһыҙ булып арыны, ирендәре, тамағы саңҡап кипте.
Ят урмандың ҡайһы тарафҡа һуҙылыуы ла, төпкөлө, ҡырҙары ла билдәле түгел ине. Бығаса килгән йүнәлешен юғалтмаҫҡа тырышып, Ирназар көньяҡҡараҡ тоҫмаллап юлын дауам итте. Урман барған һайын ҡуйыланды, урыны-урыны менән йырып үткеһеҙ шырлыҡҡа әйләнде. Өҫтәүенә, бында ла тәрән-тәрән йырынтылар, соҡорҙар осрап тора. Тамам хәлдән тайҙы юлсы. Әлдә ярай, бер йырын төбөндә сылтырап ағып ятҡан шишмәгә тап булды. Туйғансы эсте, рәхәтләнеп йыуынды. Хәҙер ял итһә лә таман ине.
Урман шауына, ниндәйҙер ҡоштарҙың ара-тирә сутылдап ҡуйыуына ҡолаҡ һалып, Ирназар серемгә китте.
Байтаҡ йоҡлаған икән. Ул уянғанда ҡояш төшлөккә еткәйне инде. Тән-ағзаһы ял итһә лә, ҡасаҡ бик ныҡ асығыуын тойҙо. Бындай ҡуйы урманда емеш-еләк үҫмәй булмаҫ тип, ул ваҡ ҡыуаҡтарҙы бутарға кереште. Бер урында өрөлөп бешкән ҡурай еләге тәлгәштәре тапты, асығыраҡ ерҙә ҡырағай морот ағасына юлыҡты. Бүтән аҙыҡ юҡ саҡта былары ла ризыҡ ине. Үҙәк ялғап алғас, кәйефе күтәрелеп китте Ирназарҙың.
Машиналар геүләүе лә, бүтән шикле тауыштар ҙа ишетелмәй. Тимәк, эреле-ваҡлы юлдар урмандан ситтә ята. Әгәр ҙә Одарка әйткән партизан отрядтары ҡайҙалыр төпләнергә тейеш булһа, ошо шырлыҡтан ҡулай урынды эҙләп-эҙләп тә тапмаҫһың. Эх, тиҙерәк барып юлығаһы ине уларға, һис юғы, йәнен ойпалаған яңғыҙлыҡтан, билдәһеҙлектән ҡотолор ине ул. Ә унан...
Уйы, шул ергә еткәс, ҡапыл ситкә тайпылды. Одарканың ире тураһында көйөнөп һөйләгән хәбәре ҡылт итеп Ирназарҙың иҫенә төшкәйне. Украинаның Рәсәйҙән айырылыуы, милли азатлыҡ армияһы кеүек нәмәләрҙе аңламай ине ул. Грицьконың яуыз ниәте лә ғәмәлгә ашырҙай түгел һымаҡ. Эштең бүтән яғы борсоуға һалды Ирназарҙы.
Ҡырын эш ҡырҡ йылдан һуң да беленер, тиҙәр. Бер көн килеп, Грицьконың армиянан ҡасыуы, совет иленә ҡаршы көрәшкә ылығыуы ла фашланасаҡ бит инде. Тимәк, Ирназар балалыҡ, үҫмерлек йылдарында кисергән ауыр яҙмышҡа Илько ла дусар ителәсәк... Юҡҡа рөхсәт итмәне Одарка ире менән осрашырға. Күҙгә күҙ терәп һөйләшһәләр, моғайын, уны шикле ниәтенән дүндереп булыр ине. Хәҙер, эш уҙғас, үкендең ни, үкенмәнең ни, бер ни ҙә ҡыла алмайһың шул инде. Ә Илько йәл...
Был уйҙарҙың тамырында алдағы еңеүгә, әҙәм балаларының иңенә төшкән аҡыл етмәҫ ғазаптарҙың бөтәсәгенә ышаныс ята ине. Бигүк ныҡлы түгел ине, ер ҡыртышын яңыраҡ ҡына тишеп сыҡҡан йәш үҫенте кеүек, зәғиф ине әле ул хис. Өҫтәүенә, Ирназарҙың ошо көнгәсә күргән-кисергәне лә өмөткә ҡарағанда өмөтһөҙлөккә күберәк нигеҙ бирә. Әммә барыбер йөрәге ҡабул итмәй тыуған иленең тамам ҡыйралыуын. Күҙ алдына арыш баҫыуы килә. Яна икән бит немец танкылары! Үлтереп була икән фашист һалдаттарын! Иҫте йыйып, көс тупларға форсат ҡына кәрәк беҙҙең ғәскәргә. Тимәк, Ирназарҙың да берҙән-бер теләге – ана шул көндәрҙе яҡынайтыуға хәленән килгәнсә өлөш индереү. Бары тик дошманға баш һалмаған, көрәшкә күтәрелгән ҡыйыу егеттәрҙе тиҙерәк табырға кәрәк...

Дауамы бар.

Альбина Таҡалова һүрәте.