– Үлтерә-ә-әм, шалҡы!..
Әсәйем, йыртҡыс шикелле ҡоторонған атайымдан нисек тә булһа ҡотолорға тырышып, урындыҡ өҫтөнә атылып менде. Сәңгелдәктә ятҡан сабыйҙы алды ла, уны алға һоноп, арты менән ҡараңғы мөйөшкә табан сигенде.
– Атаһы, тим, атаһы!.. Ошо сабый хаҡына теймә!.. Нахаҡтан туҡмаһаң, ҡулың ҡорор, мәңге-мәңге мандымаясаҡһың, – тине ул, тауышын ҡалтырандырып.
Беҙ, балалар ҙа, ҡурҡышыбыҙҙан йөрәгебеҙ алынып, аҡырыша-аҡырыша илаштыҡ. Бындай күренешкә күнегеп бөткән Сәхибә апай ғына, тауыш-тын сығармайынса, кәзә бәрәстәре урынлашҡан сыуал артына инеп йәшеренде.
– Сабыйҙы урынына һал, – тип ҡысҡырҙы атай.
Әсәйем, үҙен әрсәләрҙәй бүтән өмөтө булмағас, сабыйҙы кәртә урынына файҙаланды.
– Теймә миңә!..
– Сабыйҙы һал, тим!
Әсәйем, алға һонған сабыйҙы ҡулынан ысҡындырмайынса, күҙ йәштәрен ағыҙып зарлана-зарлана, ғәйепле кешеләй, һаман ялынып ялбарҙы:
– Атаһы, бернексәгә ғәфү ит!.. Балаларыбыҙ хаҡына үтенәм, зинһар, туҡмама!.. Тәнем анһыҙ ҙа күм-күк бит!.. Имен еремде ҡалдырманың бит!..
– Дөмөк!
– Мин дөмөкһәм, балалар ҡалайтыр?
Әсәйемде атай тыңламаны. Йыртҡыстай ажарланып, һуштан яҙырҙай булып илаған сабыйға тейҙермәҫкә тырышып, әле өҫтән, әле аҫтан һуға-һуға, һөжүмен көсәйтте. Ул алға һонолған һайын, әсәйем биләүҙәге сабыйы менән кәртәләнде. Уның сәстәре туҙған, ҡурҡыу ҡатыш ялтлаған күҙҙәрен шеш баҫҡан. Иртәнсаҡ ҡына ниндәй бәхетле, нурҙар сәсеп торған көләс йөҙө, ауыр эштән тынсымаған ҡулдары, ойоҡһоҙ-ниһеҙ күм-күк аяҡтары, әле бер нисә минут ваҡыт үтеүгә, бик ныҡ ябығып, ҡоро һөлдәгә әүрелгән һымаҡ булдылар.
Аҡ менән ҡараны күрмәне атай. Меҫкен әсәйемде ҡанға батырғансы туҡмап-туҡмап үсен ҡандыра алмаясағын аңлағас, ул оторо ажарланды. Тора-бара, ҡаршылашырҙай ҙа хәле ҡалмаған әсәйем, мәйетте хәтерләткән йөҙөн сирылтып, аҡылдан яҙған кешеләй, күҙҙәрен аҡшайтты.
– Сәхибә-ә-ә, ҡыҙы-ы-ым, оло малайҙы алып кит бынан!.. Ул һәммәһен аңлай, белә!.. Нисек үлеүемде уға күрһәтмә, исмаһам! – тип өндәште лә, тауышын үҙгәртеп, атайыма ҡысҡырҙы: – Әйҙә, нахаҡтан туҡма, үлтер, ҡәбәхәт!..
– Әсәйем ҡулындағы сабыйҙы тартып алғас, атай ҡоторондо.
Мине елкәмдән йөкмәп, Сәхибә апай ҡаршылағы күршеләр өйөнә табан йүгерҙе. Беҙ урам уртаһына еткәндә лә, һөрән һалып аҡырған әсәйемдең әрнеүле тауышы ап-асыҡ ишетелде.
– Илаша-илаша, беҙҙең килеп инеүебеҙҙе күргәс, Хәҙисә исемле күрше ҡатын ағарынды.
– Йәнә һуғышамы?
– Яман ҡоторона!.. Был юлы үлтерә инде әсәйемде, үлтерә, – тине Сәхибә апай, илауынан тыйыла алмайынса.
Тегеһе, ҡуҡырайып ғәмһеҙ генә торған ирен етәкләп, тышҡа сығып йүгерҙе. Сәхибә менән мин, сыр-сыу илашып, тәҙрәнән үрелеп ҡараныҡ. Ирен етәкләгән Хәҙисә апай, урам буйлап барышлай, кемдәргәлер ҡысҡыра-ҡысҡыра, ҡул болғаны. Бер төркөм ирҙәр күршеләребеҙ артынан эйәрҙе. Улар беҙҙең өй тәңгәленә етеп барғанда, туҡмалыуҙан нисектер ҡотолған әсәйем ҡапҡанан атылып килеп сыҡты ла, туҙған сәсен ялпылдатып, бүҫелеп төшкән күлдәге итәген тотҡан көйө, яланаяҡ арғы осҡа табан йүгерҙе. Уны баҫтырып тышҡа сыҡҡан атайымдың юлын ирҙәр бүлдерҙе. Улар, тартҡылашҡан атайымды ебәрмәйенсә, ҡулын артҡа ҡайырып тоттолар.
Атайым ярһыуынан оҙаҡ баҫылманы. Ул, ҡырағайҙарса екеренеп, борғаланды, тирә-яҡҡа алан-йолан ҡаранды, бер урында тапана-тапана ниҙер ҡысҡырҙы.
Кешеләр уны өйгә алып ингәс, тауыш баҫылды. Урамда тороп ҡалыусылар ҙа берәм-һәрәм таралыша башланы. Беҙ ултырған өйҙөң хужалары ла ҡайтып инде.
Хәҙисә апай, минең алға бер сеүәтә ойотҡан килтереп ҡуйғас, төкөрөктәрен сәсә-сәсә атайымды әрләне.
– Үәт алйот ҡарт! Алтмыш йәштән уҙып, һаман да аҡыл ултырмаған үҙенә! Теләһә кемдән ҡыҙғанырҙай булғас, йәп-йәш ҡатынды бисә итеп ниңә алды икән? Ҡайһылай һылыу, бит алмалары бешкән еләктәй матур ҡатынды, теләһә кемдән ҡыҙғанып туҡмай-туҡмай, биш-алты йыл эсендә ҡаҡ һөйәккә ҡалдырҙы бит! – тип үҙ алдына һөйләнә-һөйләнә, ул Сәхибә апай ҡаршыһына килеп ултырҙы. – Сәрбиямал еңгәйҙе, әсәйеңде әйтәм, ниңә ыҙалап тора икән унда? Холоҡһоҙ, мыжыҡ, быҙыҡ ҡарттан башҡаны таба алмамын тип ҡурҡты микән? Тфу, әғүзү билләһи, ниндәй шәп, бынамын тигән ирҙәр һоратып-һоратып, барманы әсәйең, ә быҙыҡ ҡартҡа сыҡты! Үҙ башына күрәһе өсөн
Әсәйем, йыртҡыс шикелле ҡоторонған атайымдан нисек тә булһа ҡотолорға тырышып, урындыҡ өҫтөнә атылып менде. Сәңгелдәктә ятҡан сабыйҙы алды ла, уны алға һоноп, арты менән ҡараңғы мөйөшкә табан сигенде.
– Атаһы, тим, атаһы!.. Ошо сабый хаҡына теймә!.. Нахаҡтан туҡмаһаң, ҡулың ҡорор, мәңге-мәңге мандымаясаҡһың, – тине ул, тауышын ҡалтырандырып.
Беҙ, балалар ҙа, ҡурҡышыбыҙҙан йөрәгебеҙ алынып, аҡырыша-аҡырыша илаштыҡ. Бындай күренешкә күнегеп бөткән Сәхибә апай ғына, тауыш-тын сығармайынса, кәзә бәрәстәре урынлашҡан сыуал артына инеп йәшеренде.
– Сабыйҙы урынына һал, – тип ҡысҡырҙы атай.
Әсәйем, үҙен әрсәләрҙәй бүтән өмөтө булмағас, сабыйҙы кәртә урынына файҙаланды.
– Теймә миңә!..
– Сабыйҙы һал, тим!
Әсәйем, алға һонған сабыйҙы ҡулынан ысҡындырмайынса, күҙ йәштәрен ағыҙып зарлана-зарлана, ғәйепле кешеләй, һаман ялынып ялбарҙы:
– Атаһы, бернексәгә ғәфү ит!.. Балаларыбыҙ хаҡына үтенәм, зинһар, туҡмама!.. Тәнем анһыҙ ҙа күм-күк бит!.. Имен еремде ҡалдырманың бит!..
– Дөмөк!
– Мин дөмөкһәм, балалар ҡалайтыр?
Әсәйемде атай тыңламаны. Йыртҡыстай ажарланып, һуштан яҙырҙай булып илаған сабыйға тейҙермәҫкә тырышып, әле өҫтән, әле аҫтан һуға-һуға, һөжүмен көсәйтте. Ул алға һонолған һайын, әсәйем биләүҙәге сабыйы менән кәртәләнде. Уның сәстәре туҙған, ҡурҡыу ҡатыш ялтлаған күҙҙәрен шеш баҫҡан. Иртәнсаҡ ҡына ниндәй бәхетле, нурҙар сәсеп торған көләс йөҙө, ауыр эштән тынсымаған ҡулдары, ойоҡһоҙ-ниһеҙ күм-күк аяҡтары, әле бер нисә минут ваҡыт үтеүгә, бик ныҡ ябығып, ҡоро һөлдәгә әүрелгән һымаҡ булдылар.
Аҡ менән ҡараны күрмәне атай. Меҫкен әсәйемде ҡанға батырғансы туҡмап-туҡмап үсен ҡандыра алмаясағын аңлағас, ул оторо ажарланды. Тора-бара, ҡаршылашырҙай ҙа хәле ҡалмаған әсәйем, мәйетте хәтерләткән йөҙөн сирылтып, аҡылдан яҙған кешеләй, күҙҙәрен аҡшайтты.
– Сәхибә-ә-ә, ҡыҙы-ы-ым, оло малайҙы алып кит бынан!.. Ул һәммәһен аңлай, белә!.. Нисек үлеүемде уға күрһәтмә, исмаһам! – тип өндәште лә, тауышын үҙгәртеп, атайыма ҡысҡырҙы: – Әйҙә, нахаҡтан туҡма, үлтер, ҡәбәхәт!..
– Әсәйем ҡулындағы сабыйҙы тартып алғас, атай ҡоторондо.
Мине елкәмдән йөкмәп, Сәхибә апай ҡаршылағы күршеләр өйөнә табан йүгерҙе. Беҙ урам уртаһына еткәндә лә, һөрән һалып аҡырған әсәйемдең әрнеүле тауышы ап-асыҡ ишетелде.
– Илаша-илаша, беҙҙең килеп инеүебеҙҙе күргәс, Хәҙисә исемле күрше ҡатын ағарынды.
– Йәнә һуғышамы?
– Яман ҡоторона!.. Был юлы үлтерә инде әсәйемде, үлтерә, – тине Сәхибә апай, илауынан тыйыла алмайынса.
Тегеһе, ҡуҡырайып ғәмһеҙ генә торған ирен етәкләп, тышҡа сығып йүгерҙе. Сәхибә менән мин, сыр-сыу илашып, тәҙрәнән үрелеп ҡараныҡ. Ирен етәкләгән Хәҙисә апай, урам буйлап барышлай, кемдәргәлер ҡысҡыра-ҡысҡыра, ҡул болғаны. Бер төркөм ирҙәр күршеләребеҙ артынан эйәрҙе. Улар беҙҙең өй тәңгәленә етеп барғанда, туҡмалыуҙан нисектер ҡотолған әсәйем ҡапҡанан атылып килеп сыҡты ла, туҙған сәсен ялпылдатып, бүҫелеп төшкән күлдәге итәген тотҡан көйө, яланаяҡ арғы осҡа табан йүгерҙе. Уны баҫтырып тышҡа сыҡҡан атайымдың юлын ирҙәр бүлдерҙе. Улар, тартҡылашҡан атайымды ебәрмәйенсә, ҡулын артҡа ҡайырып тоттолар.
Атайым ярһыуынан оҙаҡ баҫылманы. Ул, ҡырағайҙарса екеренеп, борғаланды, тирә-яҡҡа алан-йолан ҡаранды, бер урында тапана-тапана ниҙер ҡысҡырҙы.
Кешеләр уны өйгә алып ингәс, тауыш баҫылды. Урамда тороп ҡалыусылар ҙа берәм-һәрәм таралыша башланы. Беҙ ултырған өйҙөң хужалары ла ҡайтып инде.
Хәҙисә апай, минең алға бер сеүәтә ойотҡан килтереп ҡуйғас, төкөрөктәрен сәсә-сәсә атайымды әрләне.
– Үәт алйот ҡарт! Алтмыш йәштән уҙып, һаман да аҡыл ултырмаған үҙенә! Теләһә кемдән ҡыҙғанырҙай булғас, йәп-йәш ҡатынды бисә итеп ниңә алды икән? Ҡайһылай һылыу, бит алмалары бешкән еләктәй матур ҡатынды, теләһә кемдән ҡыҙғанып туҡмай-туҡмай, биш-алты йыл эсендә ҡаҡ һөйәккә ҡалдырҙы бит! – тип үҙ алдына һөйләнә-һөйләнә, ул Сәхибә апай ҡаршыһына килеп ултырҙы. – Сәрбиямал еңгәйҙе, әсәйеңде әйтәм, ниңә ыҙалап тора икән унда? Холоҡһоҙ, мыжыҡ, быҙыҡ ҡарттан башҡаны таба алмамын тип ҡурҡты микән? Тфу, әғүзү билләһи, ниндәй шәп, бынамын тигән ирҙәр һоратып-һоратып, барманы әсәйең, ә быҙыҡ ҡартҡа сыҡты! Үҙ башына күрәһе өсөн
шулайтҡандыр, бахырҡай... Ауыл сәүите пырсиҙәтеле моңһоҙ. Шул ҡартты нығыраҡ һелкетеп алмай бит!.. Төрмәгә апарып ултыртһа, әҙерәк аҡылға ултырыр ине әле.
