Нәғим юлы Повесть Фәриха ВӘЛИУЛЛИНА (1)

Фәриха ВӘЛИУЛЛИНА

 

Нәғим юлы

 

Повесть

 

Бөйөк Ватан һуғышы йылдары балаларына арнала

 

Вәлиуллина Фәриха Нәҙербай ҡыҙы (1956 йыл) — матбуғат ветераны, журналист, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре. Белорет районы һәм ҡалаһының Яныбай Хамматов исемендәге премияһы лауреаты. Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.

 

Күршеләр

 

Иртәнән бирле кәртә-ҡураһында тегенеһен ҡаҡҡылып, быныһын һуҡҡылып йөрөй торғас, Нәғим ҡарт ял итеп алырға тип, урамға сығып, баҡсаһы буйындағы оҙон эскәмйәгә барып ултырҙы.

Майҙың һуңғы көндәре. Баҡсалағы алмағас, сирендәр шау сәскәлә. “Өфөлә сәскәләр ҡойолоп бөттө тигәндәй. Беҙҙә саҡ ата. Ҡайһылай һәйбәт. Тағы ла сирендең хуш еҫтәренә өлгөрәбеҙ икән”, – тип ҡыуана ҡыҙы Наилә. ”Беҙҙә һуңыраҡ шул, тәбиғәт ҡырыҫыраҡ. Бер-ике көн булһа ла үҙебеҙҙең яҙҙы күреп ҡайтырһығыҙ йылдағыса”, – тине Нәғим ҡарт.

Ҡатыны мәрхүмә булғанына ун йыл тулды. Шунан бирле ҡарт ҙур йортонда яңғыҙы көн күрә. Ҡышты йә ҡыҙында, йә улында үткәрә. Ер ҡарҙан әрселеү менән ауылына юл ала. Ҡыҙы менән килене килеп, өйөн йыуып таҙартып китәләр. Бөгөн бына балалары килеп төшәсәк.

Күрше малайҙар Ришат менән Ринат бер урам тултырып тигәндәй магазиндан киләләр. Олорағының бер ҡулында сумка, икенсеһендә  – икмәк.

– Олатай, икмәк әпкилделәр. Һиңә кәрәкме? – тип ҡысҡыра Ришат килеп етер-етмәҫтән. – Бөтөп ҡуйыр, кеше йүгерешә шул яҡҡа.

– Бөгөнгә етер тигәйнем.

– Иртәгә магазин эштәмәй ул, ял итә. Барып киләйемме?

Малайҙар ҡарт эргәһенә килеп ултырҙы. Бер икмәктең ситенән тәмләп кенә тешләп алалар.

– Тәмде генә, бигерәк тә ҡыйыры, – ти бәләкәсе.

– Ҡай берҙә өйгә килеп ингәнсе бер яҡ ситен ашап бөтәбеҙ ҙә ҡуябыҙ.

– Икмәкте аяҡ өҫтө ашарға ярамай, тип өләсәйегеҙ орошмаймы һуң?

– Эләгәәә, әсәйҙән дә, өләсәйҙән дә. Ошолайтып тештәп ашап ҡайтһаң, ниңә ныҡ тәмде була икән ул?

– Оһоооо, ашарһың да шул. Яңы ғына мейестән сыҡҡас, еҫтәре ҡайһылай таралып китте.

– Ыһы. Олатай, кеҫәңдә бәкең ятмаймы?

– Ниңә? Мин һеҙгә йәш кенә еҙнәме ни бәке таратырға. - Ҡарт ихлас кеткелдәне.

– Өлкәндәрҙең кеҫәһендә бәке ятырға тейештер ул. Ана, өләсәйемдең бәкеһе ҡулында ғына була. Алма ашар булһаҡ, тиҙ генә әрсеп тә ҡуя. Әллә ҡайҙан ала ул.

— Бәке нимәгә кәрәк булып китте, малайҙар?

– Өләсәй аңғармаҫ борон ситтәрен ҡырҡып алып тигеҙләп ҡуям.

– Ағый, хәр өләсәй ҙур өйгә намаҙға инә. Шул мәлдә өлгөрөп ҡалыр кәрәк. Әйҙә!

– Күрһә, әрләшер шул. Икмәкте аяҡ өҫтө тороп ашау гонаһ, валсығын да ергә төшөрөргә ярамай, ти ул.

– Дөрөҫ әйтә, ярамай.

– Эй, олатай, малай саҡта үҙегеҙ ҙә шулай икмәктең ситен ҡайыра тешләп ашап йөрөгәнегеҙҙер әле, – ти Ришат.

Ҡарт һүҙһеҙ ҡалды. Ни әйтергә белмәне. Ахырыһы:

– Шулай булдыҡмы икән?.. Ҡана, малайҙар, улай булғас, миңә лә бер икмәк алып килегеҙ, һеҙҙең һымаҡ ашап ҡарармын, - тине.

– Һи-һи-һи!

– Мәгеҙ, - ул кеҫәһенән аҡса алып бирҙе.  – Ҡалғанына үҙегеҙгә тәмлекәс алырһығыҙ.

Ришат магазинға йүгерҙе.

– Олатай, һин уҡытыусымы? – тип һораны Ринат.

– Ниңә, улым?

– Өләсәй, Нәғим олатайығыҙ ғүмер буйы мәктәптә генә йөрөгәс, һау, һеҙҙең олатай һуғыштан һуң тракторист булды, ауыр эштән оҙаҡ йәшәмәне, ти.

– Шулай тиме? Һап-һау тиме?

– Атайымды, әсәйемде лә һин уҡытҡанһың, ивет?

– Эйе, ошо бөтә ауылды тигәндәй беҙ уҡыттыҡ. Күрше ауылдарҙан да килделәр белем алырға.

– Атыу ағайым менән мине лә уҡытаңмы?

– Инде мин ял итәм. Һеҙҙе йәш апай-ағайҙар уҡытыр. Улар ҙа – минең уҡыусыларым.

– Ҡалай ҡыҙыҡ та ул.

Шул арала, ауыҙы йырылып, Ришат та килеп етте.

– Икебеҙгә икешәр перәник алдым, олатай. Бына ҡалған аҡсалар. Рәхмәт!

– Үҙеңә рәхмәт, улым! Мин дә хәҙер өйгә инеп, икмәгемде һеҙҙең һымаҡ ҡайыра тешләп ашап ҡарайым.

– Ысынмы? Беҙгә күрһәтеп аша, – тип көлә малайҙар.

– Әсәйегеҙ юғалтҡандыр, балалар.

– Ағый, әйҙә!

Малайҙар гөрөлдәшеп, ҡапҡаларынан инеп киткәс, Нәғим ҡарт та урынынан ҡуҙғалды.

Өй эсенә икмәктең хуш еҫе таралды. Ул бер аҙ ҡарап торғас, мөйөшөнән тешләп ҡараны.

У-у, тәмле шул, малайҙар шуға ла сыҙап тормай инде. Их, ғәмһеҙ бала саҡ. Ни уйлайҙар, шуны әйтәләр. Ололарҙың ауыҙынан ысҡынғанды шундуҡ баштарына һеңдерәләр. Беҙҙең һымаҡ сағыңда үҙең дә икмәкте ҡайыра тешләп ашағанһыңдыр әле, тип ебәрәләр. Их, шулай булһасы. Ҡайыра тешләү түгел, шырпы ҡабындайына тилмереп ҡараған саҡтар күп булды. Нәғим ҡарт күкрәгенә икмәген ҡәҙерләп ҡыҫҡан килеш, алыҫта ҡалған бала сағын күҙ алдына килтереп, уйға батты.

 

Михнәтле йылдар

 

Тирә-яғын сусаҡ тауҙар, бәләкәй йылғалар уратып алған тыуған ауылы Ҡайынлыла ата-әсә ҡосағында, бәхетле балаларҙың береһе булып, оҙаҡ йәшәргә яҙмай Нәғимгә. Бер ул ғынамы ни! Бөйөк Ватан һуғышының иң ҡыҙыу, ауыр осоро. Ауылда аслыҡ. Һуғыштың тәүге көндәренән үк алынған Әхмәдулла ағаһының Ленинград блокадаһында һәләк булыуына “ҡара ҡағыҙ” килде. Аслыҡ өйҙәренән бер-бер артлы дүрт кешене алып китте. Нәғим менән ҡустыһы Сафиулла ғына тороп ҡалды. Өйҙә тәғәм дә ризыҡ ҡалмағас, эҙләнеп, күршеләге совхозға эшкә алмаҫтармы тип, барып ҡаранылар. Хәлһеҙ, бәләкәс балаларҙы алманылар. Нишләргә лә белмәгән малайҙар шунда ашхананың ҡалған-боҫҡандарын ашап, аҙна буйы фермала мал араһында йоҡлап йөрөнө. Кеше үҙе лә саҡ көн күрә, берәүҙән дә ярҙам өмөт итерлек түгел.

– Бында йөрөмәгеҙ, малайҙар, ана, бынан илле саҡрымдай алыҫлыҡта ятҡан ауылда диддум бар. Шунда китегеҙ, – тине ферма ҡарауылсы бабай, балаларҙы йәлләп. – Ошонда ғына ятып үлеп ҡуймағыҙ. Миңә бер бәлә булырһығыҙ әллә ни. Ай, Аллаҡайым, ҡалайтып ҡына ҡарарға икән үҙегеҙҙе.

– Алыҫмы ул ауыл, апа? – Нәғимдә артабан йәшәүгә өмөт сатҡылары уянды.

– Ошо ауылдан илле саҡрымдай, тинем дәһә. Барығыҙ, ҡыр типмәҫтәр етемдәрҙе. Һөкөмәт ҡарай ул.

Етәкләп алған ҡустыһы шыңшый башланы. Әллә айырырҙар тип ҡурҡтымы, ағаһына сат йәбеште.

Ҡарауылсы ҡарт малайҙы йәлләп кеҫәһенән  алып бәләкәй генә ҡорот киҫәге ҡаптырҙы.

– Мә, балам, ошоно һур, әҙерәк хәл инер. Эйй, бөтә ғәм күргәнде күрелә, ни хәлдәр ҡылаһың. Мә, һиңә лә саҡ ҡына буһа ла, имеп барырһың юлда.

– Рәхмәт, апа!

– Быныһын әле түгел, юлда ашарһығыҙ. – Ҡарт Нәғимдең кеҫәһенә бер ус ҡурмас һалды.  – Тишек түгелме кеҫәң? Икмәкте әҙләп кенә ҡабырһығыҙ. – Ул икеһенә ике һыныҡ икмәк тотторҙо.

Икмәк күргәс, малайҙарҙың ҡыуаныстан күҙҙәре йылтыраны. Шундуҡ ашап ҡуйырҙан ҡурҡыпмы, Нәғим уны тиҙ генә түш кеҫәһенә һалып ҡуйҙы.

– Ҙур рәхмәт, апа! Шайтып ҡына ҡәҙерләп ашарбыҙ.

– Ҡустыңды ҡулыңдан ысҡындырма, яҙатайым әллә ҡайҙа китеп, юғалып ҡуймаһын. Урманда эт-ҡошо ла күбәйгән, тиҙәр.

– Ярай, апа, шайтырмын!

Кеҫәлә икмәк һынығы ятҡас, күңелдәр күтәрелде. Шул тиклем араны йүгереп кенә үтерҙәй тойолдо.

Юлды һораша-һораша, мең михнәттәр менән барып таптылар балалар йорто булған ауылды. Ҡустыһы бәләкәй булғас, шундуҡ алдылар. Һин бында йөрөмә, эшләп аша, тип Нәғимде ҡыуып сығарҙылар.

Ҡустыһы менән айырылышыу бик ҡыйын булды. Яңғыҙы ҡаласағын аңғарғас, сеңләп илай, уны йәлләп Нәғим илай.

– Ағый, ҡал. Ҡурҡам бында, ҡайтам.

– Илама, Сафиулла, илама. Бында ашаталар, кейендерәләр. Асыҡмаҫһың. Ана, күрҙеңме бер бәләкәс кенә малай камауай шәкәр һурып китеп бара ине, кеҫәһенән перәниге лә күренеп ҡалды, үәт. Һиңә лә бирерҙәр, – тип алдаштыра Нәғим.

– Кәрәкмәй шәкәр. Асыҡмайым, һинең менән ҡайтам.

– Килеп алырмын, әҙерәк кенә өлкәнәй ҙә.

– Өлкән ул мин. Ҡалдырма бында.

– Илама, атыу әсәй менән атай ҡайғырыр. Улар бит беҙҙе күктән ҡарап тора.

Сафиулла инде күккә ҡарап илай башланы.

– Һине ниңә алмайҙар?

– Мин ҙур булғас. Эшкә ингәс, һиңә күп итеп мәмәйҙәр әпкилермен, йәме.

– Кәрәкмәй мәмәйҙәрең.

Ҡустыһын шарылдатып илатып индереп алып киткәстәре, ишек алдында үҙе лә илап торҙо бер аҙ. Ярай, ҡустым хәҙер ҡараулы, мин бер үҙем бирешмәм, тип уйлап, ҡабат ауылына юл алды.

 

***

 

Тура колхоз рәйесенә инде. Ҡоро һөйәккә ҡалған, хәлһеҙ генә баҫып торған малайға берғауым ҡарап ултырғас:

– Сырамытмайымсы, кем уланы әле ул һин? – тип һораны оло ғына ҡарт.

– Үрге ос Фәтихтыҡы, – тине Нәғим.

– Ызнашитса, Фәтих ҡустыныҡы. Эш кәрәкме? Бигерәк мөсһөҙһөң дәһә. Нисә йәштәһең һуң?

– Ун өсөм тулып килә.

– Һыуу, бәләкәс тип торам, ап-аруҡтаһың икән дәһәң. Фәтих ғүмер буйы йылҡы көттө. Һин дә мал ҡарай беләһеңдер. Какырас та беҙгә һарыҡ көтөүсеһе кәрәк, – тине.

– Беләм, беләм шул. Һыбай йөрөргә оҫтамын, еккегә аттарҙы өйрәткәнем булды, – тине Нәғим ҡыуанып.

– Йылҡы түгел, һарыҡ көтөрһөң, – тине рәйес.

Нәғим шулай итеп һарыҡ көтөүсеһе булып китте. Тағы ике ҡатын бар.

Ашарға наҡыҫ, өҫтә йүнле кейем юҡ. Бер һарыҡты, бер генә бәрәсен дә юғалтырға ярамай. Һәр береһе ҡаты иҫәптә. Һарыҡтар яланда бәрәсләһә, бәрәстәрен биш-алтауын бер тоҡҡа һалып, яурынына аҫып фермаға йүгерергә тура килә.

Бер кис өйөнә күрше йәшәгән инәй килеп инде.

– Улым, яңғыҙыңа ҡыйын даһа. Беләһеңме, һинең бит әсәйеңдең атаһы – олатайың бар. Күрше районда леспромхозда эштәй. Мәйтәм, әллә уға барып ҡарайыңмы? – тине.

– Белмәйем ул уны.

– Әсәйең мәрхүмә булғанда кигәйне ләһә, таныштырманымы ни үҙе менән?

– Ҡустым менән икебеҙҙе ҡосаҡлап, арҡабыҙҙан һөйгәйне ул бер бабай. Шулмы, инәй? – Олатаһы барлығын ишетеп, Нәғим ҡыуанып китте.

– Әйе, үҙе. Аптырайым, ниңә ул һеҙҙе шунда апҡайтмаған икән?

Орҡоя әбей Нәғим эргәһенә килеп ултырҙы.

– Әллә шунда барып ҡарайыңмы? Үҙ балаһының үкһеҙ етем балаһын, моғайын да, кире сығарып ебәрмәҫ.

– Улай булғас, председателгә аңғартайым да иртәгә үк юлға сығам.

– Ҡана, ҡайта һалып, юлыңа берәй нәмә әҙерләп бирәйем. Оҙон юл, асығырһың.

Орҡоя әбей ҡабаланып, сыға һалып китте.

Олатайҙы эҙләп

 

Иртәгәһенә күршеһенең ҡырҙыҡтан, алабутанан бешергән икмәген, арыуыраҡ күренгән кейемдәрен бәләкәй киндер тоҡҡа һалып алып, оҙон юлға сыҡты Нәғим. Май айы булһа ла, ағастар япраҡ ярмаған әле. Юлда, исмаһам, ҡуҙғалаҡ та осрамай. Ауылынан егерме саҡрымдай ары ятҡан бер ауылды урап үтте. Орҡоя инәһе юлды ҡат-ҡат өйрәтеп аңлатҡайны. Бара биргәс, тағы ауыл күренде. Нәғимдең аяҡтары талды, арыны, асыҡты, һыуһаны. Саҡ-саҡ атлап, һөйрәтәләнеп килеп инде ауылға. Олатаһына нисек барып етергә, күпме ара ҡалды икән? Тирә-яҡҡа ҡарап торҙо ла ситтәге бер өйгә барып инде. Уның кеүек үткенселәр күптер, күрәһең. Килеп инеүсегә хужабикә бер ҙә аптыраманы. Яғымлы ҡарашлы, матур ғына ҡатынға ҡарап, ни әйтергә белмәй, тупһала тапанып торҙо.

– Үт-үт, тартынма! – тине йомшаҡ ҡына итеп.  – Алыҫтан киләһең, ахырыһы.

Нәғимдең тамағына төйөр тығылды, күҙе йәшләнде.

– Һаумыһығыҙ, апай, Сәйет ауылына китеп барам. Юлды оноттом.

Өй йылы, плитәлә аш бешә, ахырыһы, еҫе таралған. Ул төкөрөгөн йотоп, тамшанып, шул яҡҡа ҡараны.

– Хоҙайғынам, ниндәй хәлгә төштөк, – тип уфтанды апай. – Үтеп ултыр, туғаным, әйҙә, үҙәк ялғап сыҡ.

Ул һаман урынында баҫып торған малайҙың бит-ҡулдарын йыуҙырып, тиҙ генә аш һалып бирҙе, мәтрүшкә сәйе эсерҙе.

– Унда кемең йәшәй? Алыҫ бит, тағы утыҙ саҡрымдай атларға тура киләсәк, –  тине борсолоп.

– Олатайыма барам. Һеҙгә рәхмәттәр яуһын, апай. Изгелегегеҙҙе һис онотмам!

– Тәрбиәле малайға оҡшағанһың, яҡшы уҡығанһыңдыр мәктәптә, матур һөйләшәһең,  –тине апай йылмайып. – Ҡайһы бер юлаусы рәхмәт тә әйтә белмәй. Өйөм ситтә булғас, йыш күренәләр. – Ул Нәғимгә текләп, баштан-аяҡ ҡарап ултырҙы. – Хәлгенәң шәптән түгеллеген күрәм. Юлыңа ашарға ла һала алмайым, шуға көйөнәм. Булған ғына ономдан ыумас ыуғайным.

– Апай, бындай ашты күптәнән ашағаным юҡ ине. Рәхмәт! Бик тәмле булды.

– Эй, балаҡай, нисек кенә барып етерһең икән. Һин бер үк ял итәм тип, ергә ултырып ҡуйма, ҡабат тора алмаҫһың. Юлда тағы берәй ауылға инеп сәй эсеп алырға тырыш, – тип оҙатып ҡалды.

Өйҙән сығыуына бер малай ҡаршы осраны.

– Эй, малай, Ғәлиә учителдә нимәңде ҡарап йөрөйһөң? Һин кем?

– Учителме әллә?

– Әйе, беҙҙең апай ул.

– Юл һораштым.

– Ә-ә-ә, ярай, атыу кемеу тиһәм. – Малай ергә сырт төкөрөп, китеп тә барҙы.

Үҙен йыуындырып, туйындырып сығарған өйгә әйләнеп ҡараны. «Уҡытыусылар шулай һәйбәт була. Әгәр иҫән-һау үҫеп етһәм, мин дә уҡытыусы буласаҡмын ошо апай һымаҡ», - тип ары атланы.

Уҡытыусы апай өйрәтеп ебәргән ҙур ауыл күренгәс, Нәғим тау башынан ҡарап торҙо. Былай ҙа ҙур ауыл була икән дәһә тип, бер ташҡа хәл алырға ултырҙы. Бер аҙҙан тороп китәйем тигәйне, быуындары тотмай, ергә йығылды. Тегеләй-былай итеп, торорға күпме маташһа ла, ҡалҡына алманы. “Их, ниңә генә ултырҙым, уҡытыусы апай иҫкәрткәйне бит”.

Күпме маташҡандыр, бәхетенә күрә, ҡулына йүгән тотҡан бер ир килеп сыҡты.

– Нимәшләп улай ерҙә ятаһың? Кем балаһы? – тип һораны эргәһенә килеп.

– Һаумы, ағай! Аяғымдың хәле бөттө лә ҡуйҙы, тора алмай ыҙалайым.

Ат ҡайғыһы китте ирҙә. Малайҙы күтәреп торғоҙоп баҫтырҙы.

– Ай-ай, ни ғәләмәт булды? Һы, ни хәл итергә? Ҡалдырып та китеп булмай. Әйҙә, үҙебеҙгә апҡайтайым. Яҡын, ана ғына.

Уларҙы күреп, ҡатыны йүгереп килеп сыҡты.

– Кемеуы был, Ғазыуан? – тип аптырап һораны.

– Мосафир бала. Өйгә индерәйек. Сәймә, нимәң бар, ашат малайҙы. Әҙерәк хәл йыйһын.

Хужабикә бер туҫтаҡ ойотҡан тотторҙо. Икмәк бирҙе.

– Аша, аша, арыуланырһың.

– Ҡайҙа китеп бараһың? Беҙҙең ауыл балаһына оҡшамағанһың, - тип һораша башланы ағай кеше.

Ойотҡанын эсеп бөткәс, Нәғим уларға үҙ тормошон һөйләп бирҙе. Йәлләп, баштарын сайҡай-сайҡай тыңланылар.

– Шулай инде, күрһәтә күрмәгәндәреңде. Ай, Аллаһ, олатаңды нисек кенә табып алырһың икән, ә?

– Бөгөн йөрөмә, ял ит, иртәгә иртүк сығырһың юлға, – тип  үҙҙәрендә ҡалдырҙылар.

Шуны ғына көткәйне Нәғим, ҡыуанысынан хужаны ҡосаҡлап уҡ алды.

Йоҡонан уянғанында ағай өйҙә юҡ, хужабикә түрбашта нимә менәндер булыша.

– Сәймә апай, уйланып яттым әле. Ауылығыҙ бигерәк ҙур икән, бәлки, миңә ошонда берәй эш табылыр, ә? – тине.

– Әлләсе, ҡустым, савхуз кантурына барып, Мирза тигән ағайҙы табып, аңғартып ҡара хәлеңде. Мужыт эш тә табыр.

– Атыу шайтып ҡарайым.

– Моғайын да, ауыҙыңа һуҡмаҫ. Кантур ҙа бынан алыҫ түгел ул. Ана ғына, ҡара әле килеп,  күрәһеңме? – Сәймә апай был яҡҡа ике ҙур тәҙрәһе күренеп торған бинаны күрһәтте.

– Барайым әле.

... Етәксе урынында ултыра ине. Хәл-әхүәлен, ҡайҙан, нимә эшләп йөрөүен һорашҡас, текәлеп ҡарап ултырҙы.

– Сыҡмаған йәнең ҡалмаған, ҡустым. Кәүҙәң бәләкәй малайҙарҙыҡы һымаҡ булһа ла, телеңә ҡараһаң, мал көтөүсе түгел, ә берәй ҙур кеше сығыр һымаҡ. Һиңә мал ҡарарға түгел, ә үҙеңде ҡарарға кәрәк – ул шулай тине лә ашығып сыҡты ла китте.

Нәғим баҫҡан ерендә торҙо ла ҡалды. «Инде нишләргә? Ошонда ятып үлергәме, әллә тағы тәпәйләргәме? Юлдың күп өлөшө үтелде ләһә».

Ҡабаттан Сәймә апайҙарға китте. Ул әҙерләп ҡалдырған сәйҙе эсеп алғас, артабан юлын дауам итергә булды.

Ауылды үткәс, артына әйләнеп, ниңәлер ошонан киткеһе килмәй ҡарап торҙо. Күпме ара үтелде, алда ниҙәр көтә? Олатаһы йәшәгән леспромхозды ҡайһылайтып ҡына табыр? Ҡабул итерҙәрме? Өләсәйең үгәй, тигәйне Орҡоя инәй. Кире бороп сығарһалар нишләр? Ошондай ауыр уйҙар менән саҡ-саҡ атлап, кисләтеп кенә барып етте. Һораша-һораша олаталарына килеп ингәндә аяҡтарында баҫып торорлоҡ хәлдә түгел ине. Өйҙәгеләр аптырап ҡалды.

– Ошо хәйерселәр биҙрәтте. Иркенләп сәй эсер әмәл дә юҡ, – тип өләсәһе һуҡрана-һуҡрана ишек төбөнә ултырғыс ҡуйҙы.

—  Нәғим балам, һин түгелме? – Олатаһы килеп малайҙы ҡосаҡланы. – Нисек таба алдың, ҡустың ҡайҙа? Ҡалайтып, кем менән килеп еттең?

– Ҡустым детдомда, –  тине ҡурҡып ҡына. – Миңә һине өйрәтеп ебәрҙеләр. Һыуһаным. Яңғыҙым килдем.

– Эй, балаҡайым! Әйҙә, кил, сәйгә ултыр. – Олатаһы ейәнен эргәһенә ултыртты. Алдына картуф, икмәк һалды.

Тәмле сәй эсеп, ашап алғас, күңеле күтәрелеп, шәбәйеп киткәндәй тойҙо үҙен.

Бер ни һиҙмәй йоҡлаған. Тауышҡа уянып, күҙен асты. Ололар сәй эсә. Өләсәйҙең тауышы уҫал, ҡаты сыға.

– Хаммат, ейәнеңде бөгөн үк эшкә апсыҡ, – ти ул.

– Әҙерәк ял итһәсе, күрҙең дәһә ниндәй сүрәттә икәнен.

– Эшләп ашаһын, артыҡ тамаҡ аҫрар хәлем юҡ, – тине ҡырҡа ғына. – Ана, хәҙер үк һайғау ҡырҡырға сыҡһын. Ун һайғауға бер һум түләйҙәр. Күрше малайҙарына эйәртеп ебәрәм.

– Ярай, әбей, үҙең ҡара.

Олатаһы ҡабаланып эшенә сығып китте.

Сәй эскәс, өләсәһе Нәғимдең ҡулына балта тоттороп, һайғау ҡырҡырға ебәрҙе. Ни бары өс һайғау йыға алды малай, әммә уларҙы һөйрәтеп урынына алып барырға көсөнән килмәне.

– Һин, малай, бында аяҡ аҫтында буталып йөрөмә,  – тигәстәре, илап ҡайтып китте.

Өйҙә өләсәһе пыр туҙынып әрләшеп йөрөй.

– Кисен ҡараңғыла күрмәгәнмен. Йүнһеҙ, беткә батырҙың бит беҙҙе. Эшкә лә эшкинмәйһең. Хәҙер үк күҙемдән юғал! Ана, бетле бушлатыңды сығарып аттым. Ҡымжышып йөрөйҙәр, ҡороғорҙар.

Аҡырып әрләй генә. Шул саҡ олатаһы ҡайтып инде.

– Ә-әә, шулаймы ни? Бетләгәнме? – Ейәненә ҡарап торғас: – Әйҙә, улым, чүркә мейесенә барып, беттәреңде ҡыҙҙырайыҡ әләйһәң, – тине. Ҡарт тракторҙар өсөн чүркә киптерә икән.

Нәғим аптыранып, кейемдәренә ҡараны, башын тотҡоланы.

– Миндә бер ҡасан да бет булғаны юҡ. Ҡайҙан килеп сыҡҡан һуң ул бөжәктәр?

– Ана, бушлатыңды ҡара ышанмаһаң.

Нәғим барып бушлатты тотоп ҡараны.

– Айй, мин быны кисәге һеҙҙең ауылға инер ерҙә табып алдым даһа. Ағас ботағына элеп киткәндәр. Кейеп ҡарағайным, арыу күренгәс, тоғома һалдым. Эшкә кейергә ярай, тип ҡыуанғайным.

– Ҡәһәре тигер малай, кеше элеп киткән инде, бетле булғас, йә берәй үлектекелер. Әҙме ни хәҙер ундайҙар. Һин ишшу шуны өйгә индереп тороп һалып ҡуйғанһың. Нимәгеҙҙе ҡарап тораһығыҙ? Бетле әйберҙәреңде лә алып кит бынан! – тип ҡысҡыра быларға.

– Әйҙә, улым!

Бер аҙ бара биргәс:

– Улай уҡ боҙоҡ түгел ул өләсәң, туҙына-туҙына ла тиҙ онота. Ике малайҙан да хат юҡ. Һуғышталар. Шуға ла көйәләнеп бер була. – Олатаһы ҡарсығын йәлләп килә. Нәғим һаман кейемдәрен ҡапшап, бөжәктәр эҙләп маташа.

– Бөтәһе лә һәйбәт кенә башланғайны лаһа, ҡайҙан ғына килеп сыҡҡан был мәхлүктәр. Шунсама  саҡрымдар юл үтеп килдем. Их, хәҙер ҡайҙа барырға?

– Табырбыҙ берәй әмәлен. Түҙәһең инде, башҡа сара юҡ.

Хаммат ҡарт ейәнен яр аҫтына ҡаҙып эшләнгән мейескә индереп ебәрҙе.

– Мин тиҙҙән килермен, ошонда ғына тороп тор. Төпкә үтмә!

Нәғим 4-кә 5 ҙурлыҡтағы бүлмә эсенә күҙ йүгертте. Ике ҙур тимер мейес. Ул мейестәрҙән тимер урындыҡтар буйлап торбалар китә. Шунда күп итеп чүркә һалалар. Мейестәр тыштан яғыла. Ике мейес араһы метр самаһы. Ғүмерҙә лә бындай мейестәрҙе күргәне юҡ.

Шул арала бүлмә эсе ныҡ эҫене. Тәнде бешереп алып килә. Битен ышыҡлайым тип, кейемдәрен яндырып бөттө. Эләүкәгә менеп, чүркәләргә күмелеп тә маташты. Ишекте эткеләй, сыҙар әмәле ҡалмағас, ҡысҡырырға тотондо. Олатаһы юҡ та юҡ. Оҙаҡ һымаҡ тойолдо үҙенә. Килгәнендә эргәлә генә йылға күреп ҡалғайны. Бәлки, берәйһе һыуға төшөр тип, бар көсөнә ҡысҡырҙы. ”Ҡотҡарығыҙ! Ишекте асығы-ы-ыҙ! Яна-а-ам!”  Ярай әле бер ҡатын һыуға килгән. Олатаһы ишек йоҙағын тыштан элеп киткән. Ҡатын ишекте асып ебәреп, сығарып, биҙрәләрендәге һыуын һибеп, алдында торған шыр яланғас малайҙы ҡосаҡлап илап ебәрҙе. Тауыштарҙы ишетеп, йылғаның арғы яғында чүркә бысыусы ҡатындар йүгерешеп килде.

– Айй-ай-яй, унда нимәшләп бикләп киттеләр? Кем малайы?

– Бешеп үлә яҙғанһың даһа.

– Олатайым беттәремде яндырырға тип ҡалдырып киткәйне.

– Китсе. Атаҡ-ата-а-аҡ! Тыштан бикләп тороп ни.

Ҡатындар «ах» та «ух» килешеп, кемдең нимәһе артыҡ, шуны сисеп биреп, Нәғимде кейендереп ҡуйҙылар. Әлдә салбары янмаған, уныһына ҡыуанды.

– Бахыр ғына, ҡарасҡыға оҡшап ҡалдың даһа, йә ярай, шыр яланғас түгелһең әле.

– Ҡабат олатаңдарға барма, ана, әллә ни алыҫта ла түгел бер ҙур ауылда детдом бар. Хәҙер үк шунда кит.

– Ул ауылда кисәге генә булдым. Ниңә әйтмәнеләр икән? Унда һәйбәт кешеләр йәшәй, моғайын да, ярҙам итерҙәр, – тине Нәғим ҡыуанып.

– Бар, балаҡай, бар шунда.

– Эй, бахырҡай, бер үлемдән ҡалдың, йә инде.

– Рәхмәт, инәйҙәр, апайҙар!

Ҡатындар юл өйрәтеп, илашып оҙатып ҡалды.

Әҙерәк бара биргәс, Нәғимде икеле уйҙар солғап алды. “Олатайҙарға барып, әйтеп китергә кәрәктер ул. Эҙләһә, борсолһа? Шул арала ғына ул олатаһын яратып та өлгөргәйне. Кисәге эргәһенә ултыртты, арҡаһынан һөйҙө. Әрләмәне лә. Ял итеп алһын әҙерәк, тип яҡлашҡайны. Ҡарт бит. Ярай, барып урынлашһам, килеп хәлемде белгертермен, ҡатындар ҙа, моғайын, ҡайҙа киткәнемде әйтерҙәр. Онотҡандыр ҙа, яңылыш ҡына бикләгәндер, йә әбейе берәй эш ҡушып оҙаҡлағандыр. Ваҡыт та тиҙ генә үткәндер, шул арала ғына бит. Кем белә, бәлки, үҙе лә килеп сығыр эргәмә. Олатайҙар улай яуыз булмай”.

Нәғимдәрҙең ауылда олаталары бар ине. Атайҙарының атаһы. Ҡарт ине. Һуғыш алдынан ғына үлеп ҡалды. Үгәй булһа ла, өләсәләре һәйбәт, был өләсәй кеүек уҫал түгел. Нәғимдәргә ярҙамлашып торҙо.

Их, Абзал олатайым булһамы, күтәреп кенә йөрөтөр ине. Ауылдың иң оло, иң мөһабәт кәүҙәле ҡарты. Унан ҡурҡтылар ҙа, ихтирам да иттеләр. Шул Абзал олатаһына бәйле бер ҡыҙыҡ иҫенә төштө.

Дауамы бар.