ТАШТҮККӘН – СЕРЛЕ ҠУЛСА (1) Роман Хисаметдин ИСМӘҒИЛЕВ

.

ТАШТҮККӘН – СЕРЛЕ ҠУЛСА (1) Роман Хисаметдин ИСМӘҒИЛЕВ

1

Уның күҙ алдында томан ҡуйырғандан-ҡуйырҙы. Алға барырғамы, әллә кире ҡайтырғамы? Нимә эшләргә белмәйенсә аптырап ҡая башында торғандан һуң, ул бер ҙур ғына таш өҫтөнә ултырҙы. Таш – һалҡын. Ул рәхимһеҙ рәүештә тән йылыһын, йән йылыһын үҙенә һура. Таштың һалҡынлығы ла уны айнытып, уйлаған уйынан, башына килгән ниәтенән кире ҡайтара алманы. Кеше әжәл алдынан бар ғүмер юлын кино ҡараған кеүек күҙ алдынан үткәреүе хаҡында ишеткәне бар ине. Теге ваҡытта ла нисә тапҡыр үлем кисерҙе, нисә тапҡыр әжәлдең рәхимһеҙ рәүештә күҙенә ҡарап шыҡһыҙ тештәрен шығырҙатҡанын тойҙо ул. Тик ул саҡта үткән тормошо күҙ алдына килмәне лә, шикелле.
Ә бына әлеге минутта алдында шундай йәбешкәк ҡуйы томан ҡуйырғандан-ҡуйыра ғына. Томан уны бөтөнләй уратып алды. Аяҡ-ҡулдарҙы һелкетерлек тә түгел. Хатта томан ҡуйылығынан тын алыуы ҡыйынлашты. Артҡа боролоп ҡатыны янына ҡайтырғамы? Ҡатыны юҡ бит инде. Дуҫ тип йөрөгән хеҙмәттәштәре лә артта ҡалды. Дуҫ түгел, ә хыянатсы булып сыҡтылар. Юҡ, кире ҡайтмаҫ ул, сөнки уның тормошо ниндәйҙер аңлашылмаған бер ҡулсаға эләкте. Афғандағы хәл – Чечняла, Чечнялағы хәлдәр бында тағы ла аяныслыраҡ булып ҡабатлана түгелме? Ә бына бөгөнгөһө? Бөгөнгөһө бигерәк тә ҡот осҡос килеп сыҡты. Кире элекке тормошона боролоп ҡайтһа, тағы бөгөнгөнән дә аламараҡ һәм ғибрәтлерәк ғүмеренең яңы ҡулсаһы ҡабатланасаҡ. Ринат бының шулай буласағына бөгөн ныҡлап ышанды. Элек тә тормошондағы хәлдәрҙең бер-бер артлы шикле ҡабатланыуына аптырай ине. Бөгөн барыһына ла нөктә ҡуйырға кәрәк! Ул бик ауырлыҡ менән таш өҫтөнән торҙо ла үҙен уратып алған ҡуйы томанды ҡулы менән йыртып аҡтарырға тотондо. Әйтерһең дә, ниндәйҙер ғәжәйеп бер шаршау-сымылдыҡты аҡтарып асҡан кеүек, алдындағы томанды өҙгөләп айыра башланы. Томан шул тиклем ҡуйы, ниндәйҙер ҡата башлаған кеҫәлде хәтерләтә. Аяҡтары шул тиклем ауырайҙы, уларға икешәр ботло гер таҡҡан кеүек. Ул, бар көсөн йыйып, томанды айыра-айыра алға, томан эсенә – үҙенең мәңгелегенә табан яй ғына атлап китте.
Ни ғәжәп, томанда – әсәһенең һыны. Өнмө был, әллә төшмө?! Ул, үҙе лә һиҙмәйенсә ҡулдарын һуҙып, уға табан аҙымын шәбәйтте. Ә атлауы шул тиклем ауыр. Аяҡтар һаҙлыҡ ләменә батҡанмы ни. Әсәһенең һыны асылғандан-асыла барып, бар гүзәллеге менән уның алдына килеп баҫты. Ана, әсәһе артында атаһы ла баҫып тора икән.
– Әсәй, әсәкәйем, атай, мин ҡайттым! Ни эшләп мине көтмәнегеҙ. Мин бит иҫән-һау ҡайтып еттем. Һеҙҙе күрергә, һеҙҙе һағынып ҡайттым. Әсәй, мин иҫән!
Юҡ, әсәһе уны ишетмәй ҙә ине, шикелле. Шулай ҙа уға боролоп ҡараны ла:
– Юҡҡа ашыҡтың, улым. Ҡылған эштәрең үлсәүгә һалынғас, ҡаралары артығыраҡ тарта. Бына ошо аҙаҡҡы ашығып яһаған аҙымың барыһын да боҙа. Һиңә фани донъяға кире ҡайтып, яңынан тыуып йәшәй башларға тура киләсәк. Беҙ һинең ике арала аҙашып йөрөүеңде теләмәйбеҙ. Бында килеүең – һинең ҙур яңылышлығың. Бар, кире борол!
Әсәһе шулай тине лә инде бөтөнләй томаны таралып асылған матур сәскәле ялан өҫтөнән атлап китте. Ринат та атламаҡсы ине лә, туҡтап ҡалды. Ул аяҡ баҫа торған ерҙә, хатта томаны ла таралып бөтмәгән яман тәрән ҡурҡыныс упҡын ята. Артына боролоп ҡараны: унда теге ҡуйы томан бөтөнләй ҡара һөрөмлө болотҡа әйләнеп, ҡулдарын йәйеп үҙенә саҡыра, һалҡын ҡосағына алмаҡсы була. Ә болот бик тә яман бер ҡарасҡы нәмә икән дә ул. Ринат, шул иблистең ауына эләкһә, үҙенең бер нимә лә эшләй алмаясағын аңланы. Уға бит әсәһе әйткәнде үтәргә кәрәк. Тик нисек? Әсәһенә һыйынырға һәм ярҙамына өмөт итеп, ни булһа шул булыр тип, ҡурҡыныс аҙымын яһаны ул һәм әсәһе менән үҙенең араһында хасил булған упҡынға ҡоланы.
Күпме осҡанын да хәтерләмәй. Ҡайҙа төшөп йығылырын да белмәй. Киләсәктә әсәһе буласаҡ кешенең ҡарынындағы яралғыла йөрәк булып әле генә тибә башлағанын да аңламай ине. Эйе, эйе, ул әле буласаҡ әсәһе кем булырын да белмәй, тик шул яңынан тыуасаҡ балала йөрәк булып тибеүен генә белә. Бына шулай йәшәү менән үлем араһындағы һәм үлемдән йәшәүгә күсеү тигән ғәжәйеп тә серле, әлегә әҙәм балаһының башы етмәҫлек сихри ҡулсаның икенсе баҫҡысына, икенсе эҙенә күсте. Бер Аллаһҡа ғына мәғлүм булған мәңгелек тәҡдир ағасында япраҡ булып асыласаҡ бөрөлә уның яңы тормошо, алда күрәсәк яҙмышы яҙылғайны. Эйе, уға яңынан тыуып, фани донъяла үткән тормошондағы хаталарҙы ҡабатламай йәшәйһе лә йәшәйһе бар...
Һеҙҙең ысын тауҙарҙы күргәнегеҙ бармы? Шул-шул. Күргәнегеҙ юҡ. Ә был, беҙҙең яҡта тау тип йөрөткән тауҙар – беҙҙең өсөн генә тау. Ә ысын тауҙар – бик бейек һәм ҡурҡыныс. Ҡурҡыныс тигәндән, тәүҙә генә шулай. Өйрәнеп китһәң, ҡурҡыныс түгел, хатта дуҫыңа әйләнеп, һине төрлө бәлә-ҡазаларҙан һаҡлап ҡала улар. Беҙҙәге тауҙар ҙа үҙенә күрә матур. Ана, тау баштарында ҡылғандар ниндәй матур итеп елберҙәшеп ултыра. Әйтерһең дә, ул ҡылғандар – тауҙарҙың сал сәс-һаҡалы. Елдә тулҡын-тулҡын булып, бер-береһен тоторға тырышып йүгерешәләр ҙә кинәт кенә туҡтап ҡалалар, шунан тағы яңынан йүгерешергә тотоналар. Түбә-баштарын ағастар ҡаплап алған тауҙар ҙа бар. Ундайҙар гел беҙҙең яҡта, урман яғында. Ә инде ялан яғында тауҙар ниндәйҙер шәп-шәрә, пеләш башлы бабайҙарға оҡшап тора. Беҙҙең яҡтағы тауҙар матур һәм барыһы ла урман менән ҡапланған. Ана шул битләүҙәрҙә – беҙҙең ауыл халҡының бесәнлектәре. Һәм беҙҙәге тауҙарҙың һәр береһенең исем-атамаһы бар. Ана тегеһе – Сағылтау тип атала. Ҡаршыла – Алыптау. Тегеһе инде – Йүкәлетау. Ғөмүмән, беҙҙә исемһеҙ тауҙар юҡ. Ә тегендә – мин булған урында – ысын бейек тауҙарҙың ниндәйе генә юҡ. Ундағы тау-ҡаяларға исемдәр ҙә табып бөтөрлөк түгел. Улар бик күп. Әйтәм бит, улар ҡурҡыныс. Тәүҙә мин уларҙы офоҡ ситендәге ап-аҡ болоттарға оҡшаттым. Эйе, ысынлап әйтәм. Аҡ мамыҡ кеүек болоттарға оҡшағандар. Юҡ, беҙҙәге теге мендәр мамығы кеүек түгел, ә баҫыуҙа үҫкән мамыҡ өйөмө төҫлө. Һеҙҙең хатта мамыҡтың нисек үҫкәнен дә күргәнегеҙ юҡ бит. О-о!.. Был үҙе бер мөғжизә! Мамыҡ өлгөргән баҫыуға килеп керһәң, әйтерһең дә, тирә-яҡҡа ап-аҡ ҡар яуған. Үҙемә минең мамыҡ та йыйырға тура килде. Ярай был турала башҡа ваҡытта һөйләрмен.
Мин үҙем бейек тауҙарҙы армияға барғас, Афғанда ғына күрҙем. Әйтәм бит, йыраҡтан тауҙар ниндәйҙер мамыҡ өйөмөнә, ҡабарып торған болоттарға оҡшап тора. Әйтерһең дә, ап-аҡ болоттар бергә йыйылған да, ҡайҙалыр барып, ҡар булып яуырға әҙерләнә. Тауҙарҙы яратһаң ғына улар һине үҙҙәренә һыйындыра. Яҡлайҙар – дошмандарҙан һаҡлайҙар. Яратмаһаң, бөттө – һиңә үлем, йә булмаһа, ҙур бәлә-ҡаза булырын көт тә тор. Һин уларҙы яратмайһың, ә улар үҙҙәрен көсләп яраттыра. Теләйһеңме-теләмәйһеңме, барыбер яратырға, ихтирам итергә тура киләсәк. Был – ҡанун! Белгегеҙ килһә, тауҙар ҙа тере. Тик урындарынан ғына ҡуҙғалып йөрөй алмайҙар. Моғайын, йөрөйҙәрҙер ҙә әле. Тик беҙ уны күрә алмайбыҙ. Улар бик әкрен, миллион йылдарға һуҙылған аҙымдар менән йөрөй һәм шулай уҡ яй уйлайҙар. Улар ҙа кешеләр кеүек. Уларҙың да ата-әсәләре, балалары һәм туғандары барҙыр тип уйлайым.
Эйе, тәү күргәндә тауҙар ҡот осҡос булып күренә. Ҡаялар аждаһа тештәре кеүек ыржайып ҡарап тора. Ә һин шул тештәр араһында йөрөйһөң. Ҡая таштар ситендә йөрөгәндә бигерәк тә ҡурҡыныс. Унан инде өйрәндерә. Өҫтән башыңа таш тәгәрәп төшөү ҡурҡынысы тураһында уйламай башлайһың. Ә Афған иле – тау-таштар иле. Үҙенсә матур ил. Бик матур ил. Тик мин унда йәшәмәҫ инем. Беҙҙең Башҡортостан мең тапҡыр матурыраҡ, мөләйем һәм яғымлыраҡ. Мин әйтер инем, йомшаҡ күңелле беҙҙең ил. Миһырбанлы ил. Юҡҡа ғына Урал тауын донъяның кендеге тип әйтмәйҙәр. Бында беҙ белмәгән ниндәйҙер сер ята.
Тәүҙә мин тере дошманды ла күрмәнем. Һуғыш булған алғы һыҙыҡта мәйеттәрҙе күргәс кенә, уларҙың “дух”тар икәнлеген әйттеләр. Шунда күрҙем үлгән “дух”тарҙы. Улар араһында төрлөһө бар. Һаҡал-сәстәренә сал төшкән бабайҙары ла, һаҡалһыҙ йәштәре лә. Беҙ икенсе позицияға күсенеп китеп бара инек. Был урында ҡаты һуғыштар булды, тинеләр. Икенсе көндө беҙҙең ротаға тағы яңы һалдаттарҙы килтерҙеләр. Былар – икенсе йыл хеҙмәт иткән һалдаттар. Уларҙың һөйләүе буйынса, мәйеттәрҙе күрше ҡышлаҡтан килеп, йыйып алып киткәндәр икән. Үҙҙәренең зыяраттарына ерләгәндәр, тинеләр. Мин үҙем үлгән кешенән элек-электән шикләнә инем. Ә бында унлаған “дух” тәгәрәшеп ята. Беҙ яңы килгән йәш салагаларға был шул тиклем ныҡ тәьҫир итте. Етмәһә, сержант:
– Һеҙ уларҙы үлтермәһәгеҙ, улар һеҙҙе үлтерәсәк, – тип тағы әллә нимәләр һөйләп, ҡурҡытып, күңелгә шом һалды.
Духтарҙы ла үлтерергә тура килдеме тип һорайһығыҙмы? Әлбиттә. Һуғыш бит ул. Һуғыш ҡорбанһыҙ булмай. Афғандар – бик аҫтыртын һәм уҫал халыҡ. Көндөҙ дуҫ булып, “шурави, шурави” тип ҡосаҡлай, ә төндә “шүрәле, шүрәле” тигән кеүек. Бармаҡтарыңды таш ярығына ҡыҫтырыуын-ҡыҫтырмаҫтар, әммә ҡабырғаңа бысаҡ тығып китергә мөмкиндәр.
Яңы позицияға барып урынлашҡас, бер аҙна үттеме-юҡмы, духтар беҙҙе был урындан бәреп сығарырға уйланы. Ошо йылға буйындағы юлдан уларға Пакистан яғынан ҡорал килтерәләр икән. Юл тип әйтеп тә булмай инде, ишәк үтерлек бер һуҡмаҡ. Бик ҡаты һуғыш булды. Тегеләр яғынан да ҡырылдылар. Беҙҙең яҡтан да күп кенә иптәштәр һәләк булды. Бына шунда беренсе тапҡыр духтарға аттым. Тәүҙә тере кешегә атып булмай. Нисектер ҡул бармай. Шуға ла зиһенгә иң башта шуны ныҡлап һеңдереп ҡалырға кәрәк, һин үлтермәһәң, ул һине үлтерә. Ошо тәғлимәтте мейеңә һеңдереп, ошо әсе хәҡиҡәтте аңлаһаң, дошманға ҡаршы атыу әллә ни ҡыйын булмай. Әммә барыбер тере кешене беренсе тапҡыр үлтереү еңел түгел. Етмәһә, ҙур асылған күҙҙәре менән ҡарап, һиңә ҡаршы килгәндә. Әллә нисек күңелгә ауыр тәьҫир итә. Әйтерһең дә, алдыңда ниндәйҙер күҙгә күренмәгән бер кәртә, стена тора. Шул кәртәне емерә алһаң – йәшәйһең, ә еңә алмаһаң – бөттө. Һиңә – цинк ҡалайҙан яһалған табут. Һәм әсәйеңә “ҡара ләлә” самолеты менән ҡайтарып ебәрәсәктәр. Быныһы – яҡшы осраҡта. Ә иң аламаһы – һинең үле кәүҙәң бер кемгә лә кәрәкмәй. Шунда ятып ҡалаһың. Йә берәй упҡынға, йә соҡорға осорасаҡтар – ҡоҙғондарға аҙыҡҡа. Унан инде һинән хәбәрһеҙ юғалды тигән ҡағыҙ ғына киләсәк. Шул күҙгә күренмәҫ кәртә-ҡаршылыҡты емереп, “дух”ты беренсе булып атып йыҡһаң – йәшәйһең. Бына шундай ҡанун. Йә һин – уны, йә ул – һине! Унан инде өйрәнеп китәһең. Бигерәк тә бергә хеҙмәт иткән иптәштәреңде үлтерһәләр, йә булмаһа, үҙеңде яралаһалар, үс алыу хисе бар булмышыңды биләп ала. Унда инде ҡарап та, уйлап та тормайһың. Автомат магазинында патрондарың бөткәнсе, “калаш”тың көбәге ут булып ҡыҙғансы атаһың. Тик шуны уйла: бар патроныңды атып бөтөрһәң, үҙеңә лә үлем янай. Таш артынан ҡалҡып сыҡҡан “дух”ҡа атырға патроның һәр саҡ ҡоролған булырға тейеш. Автомат тигәс тә, патронды һаҡлап, берәмләп кенә атырға тура килә. Шуға ла һин атҡан йәҙрә дошманға тейергә тейеш булғанда ғына тәтегә баҫырға кәрәк.
Әрмегә барғансы йоҙроҡ төйнәп, йүнләп һуғышҡаным да булманы. Үҙегеҙ беләһегеҙ, ауылда кем менән һуғышаһың? Түбән остар менән бер-ике рәт бәргеләштек тә ул. Башҡаса һуғышҡан булманы. Унда ла әле теге Вәхит тигән һуғыш суҡмары арҡаһында. Мин үҙем кешегә һуғырға йәлләй инем. Бигерәк тә ауыҙ-танау тирәһенә. Үҙемде туҡмап ҡайтарғылайҙар, ә минең уларға һуғырға ҡулым бармай. Рәхмәт теге “ҡыйыш баш придәтел” Заһит бабайға. Кешенең ҡайһы еренә һуғып һушын алырға ул әҙерәк өйрәтте. Юҡҡа уны “һатлыҡ йән, фашист, придәтел” тип йөрөттөләр. Күңеле менән ауылда иң яҡшы кешеләрҙең береһе бит ул. Ә Заһит бабай һуғышырға өйрәтмәһә, мин тегенән ҡайта алмаҫ инем. Афғандан тип әйтеүем. Заһит бабайға мең-мең рәхмәт! Ә инде берәйегеҙҙең ауыҙынан Заһит ҡартты “фашист, һатлыҡ йән, йә булмаһа, ярты баш” тип әйткәнегеҙҙе ишетһәм, үҙегеҙгә үпкәләгеҙ – башығыҙҙы ярам. Ҡарағыҙ уны, үҙегеҙҙән ҡан ялатырмын! Мине беләһегеҙ!..
Һөйләүсе шулай ауыл малайҙарына янап, ҡурҡытып алды ла, һүҙ бөттө тигәнде аңлатып, урынынан тороп китте.
Ринат ҡайһы бер саҡта асылып китеп шулай үҙенең Афған һуғышында күргәндәре тураһында үҫмерҙәргә, бала-сағаға һөйләй. Тауҙарҙағы һуғыш алымдарын үҫмер егеттәргә өйрәтә. Имеш, өйрәнегеҙ салагалар, алдағы тормошоғоҙҙа кәрәк булыуы бар. Һеҙ бит – егеттәр, буласаҡ һуғышсылар, илде һаҡлаусылар.
Уның ауылға ҡайтып төшөүе лә көтмәгәндә булды. 1991 йыл ине, ахырыһы. Һуғышҡа китеп, хәбәрһеҙ юғалды тигән кешенең нисәмә йылдар үткәс кинәт кенә ауылға ҡайтып төшөүе бар ауылды тетрәндерҙе. Уны бит инде күптән Афған ерендә үлде тип иҫәпләнеләр. Хеҙмәткә китеп бер йыл да үтмәне, аталарына военкоматтан, улығыҙ хәбәрһеҙ юғалды, тигән ҡағыҙ тапшырҙылар. Ошо ҡайғыны күтәрә алмай әсәһе донъя ҡуйҙы. Йыл ярымдан улын һәм ҡатынын юғалтыу хәсрәтенән атаһы ла мәрхүм булды. Берҙән-бер улдары ине бит. Ауылда, “минаға эләгеп шартлаған икән, кәүҙәһен дә йыйып ала алмағандар, шуға күрә хәбәрһеҙ юғалған тип кенә яҙғандар” тип һөйләнеләр...
Яҙ көнө ине, хеҙмәткә оҙатҡанда атаһы:
– Улым, зинһар, яҡшы итеп хеҙмәт ит. Йөҙгә ҡыҙыллыҡ килерлек булмаһын. Шуныһын да онотма, һин улым – беҙҙең берҙән-беребеҙ. Иҫән-һау йөрөп ҡайтырға тырыш. Минең өсөн, әсәйең өсөн иҫән-һау ҡайт!
– Һис хафаланмағыҙ, быға тиклем барыһы ла һәйбәт булды бит. Армияла ла һәйбәт булыр. Илама инде, әсәй. Һинең күҙ йәштәреңде күрһәм, минең дә илағым килә. Иптәштәр алдында йәш күрһәтеп тороу оят. Йә, йә, әсәй, тыныслан! Армияға бер мине генә алмайҙар бит. Ана теге остан тағы өс егет бергә китәбеҙ. Күрше ауылдан да егеттәр бар, – тип әсәһенең арҡаһынан яратып, тынысландырырға тырышты. Тик былай тынысландырыу уның күңелен тағы ла нығыраҡ йомшартты.
Хеҙмәткә китеүселәр ултырған егеүле ат өй эргәһенә килеп туҡтағас, атаһының да күҙ төптәре дымланып китте, улын ирҙәрсә ҡосаҡлап, ҡолағына:
– Йә, улым, һәйбәт хеҙмәт ит! Әсәйең хаҡына, минең хаҡҡа иҫән ҡайтырға тырыш.
Атаһы ҡосаҡлап яратҡандан башҡалар алдында ҡыйынһынып китте Ринат. Беҙҙең халыҡта оҙатышҡанда үбешеү, илашыу, ах-ух килеп хистәрҙе тышҡа сығарыу ғәҙәте юҡ. Әсәйҙәр инде күңелдәре менән йомшаҡ булыуҙары арҡаһында йәштәрен тыя алмай күҙҙәрен ҡулъяулыҡ, алъяпҡыс сите менән һөртә. Күрше-күләндәр ҙә байтаҡ ҡына йыйылған. Етмәһә, теге ос Мәжит гармунын һуҙып ебәрҙе. Йөрәктәрҙе һыҡрандырғыс ниндәйҙер бер моңло көй ине. Үҙе лә әҙерәк һалып алған. Ҡатыны ҡаршы килеүгә ҡарамаҫтан, буласаҡ “әрмесе”ләр ултырған арбаға менеп ултырҙы, улар менән район үҙәгенә юлланды. Шулай итеп, хеҙмәткә китеүсе Таштүккән егеттәре йырлаша-йырлаша район үҙәгенә бара торған юлдан урман эсенә инеп китте.
Таштүккән – урман тауҙар араһынан ағып сыҡҡан кескәй генә йылға буйына урынлашҡан ауыл. Егеттәрҙе оҙатырға киткән Мәжиттең гармун тауышы иртәнге һауала оҙаҡ яңғырап ишетелде. Бына ул да тынып, ауыл өҫтөн ниндәйҙер моңһоулыҡ биләп алды. Ринатты оҙатып өйгә ингәс, әсәһе күҙ йәштәренә ирек биреп, бик оҙаҡ иланы. Ире лә тынысландырып ҡараны, тик файҙаһы булманы. Ҡатынының:
– Улымдың ҡайтҡанын күрә алмам инде, күрә алмам, – тип һулҡылдауына асыуланып:
– Йүнһеҙ һүҙ һөйләп, аламаға юрайһың. Туҡта шыңшыуыңдан! Юғиһә, үҙем сәпәкләп ташлайым, – тип ҡараһа ла, әсә кеше тыйыла алманы.
Ир, ҡатынына ирек биреп, үҙ алдына мығырҙанып, тышҡа уҡ сығып китте. Ул да йәнен ҡайҙа ҡуйырға белмәй, әле генә хеҙмәткә оҙатҡан улы тураһында уйланы. Ринаттың нисек үҫкәнен, ниндәй шуҡлыҡтар ҡылып уйнаған саҡтарын иҫенә төшөрөп, нигеҙ буйына барып ултырҙы. Бер аҙ уйланғас, былай ҡул ҡаушырып ултырып булмай бит инде тип, баҡсаға сығып яңы ғына баш төртә башлаған бәрәңге үҫентеләрен ҡараштырып, сыҡҡан сүптәрҙе уташтырған булды. Был эшен ташлап, кисә төҙәтә башлаған аҙбар бураһының бағанаһын юнырға тотондо. Йөрәге һулҡылдауын баҫа алмай, балтаһын бер ситтә торған бүкәнгә сабып, бер аҙ тирә-яғына ҡарап торҙо. Бер эшкә лә ҡулы ятмай, күңеле тартмай. Шунан ниндәйҙер бер ҡарарға килеп, шәп-шәп атлап өйгә инде. Ҡатыны өҫтәлгә иртәнге сәй әҙерләгән, үҙе тәҙрәгә ҡарап, моңайып ултыра. Ир керешләй үк:
– Әйҙә, әҙерлән. Район үҙәгенә барып, шунан да оҙатып ебәрәйек, – тип, кире ишек алдына сығып китте.
Аҙбар эсендә торған ҡолонло бейәһен сығарып, юл йөрөй торған арбаға екте. Ултырырға йомшаҡ булыр, барғас атты ашатып алырға ла кәрәк тип, арбаға күп итеп бесән һалды. Ат та, йыраҡ юлға сығасаҡтарын һиҙеп, кешнәштереп ҡолонона йыраҡ китмәҫкә ҡушты, ахыры. Ҡолон да әсәһенең ҡорһаҡ аҫтын ирене менән төрткөләп, имергә тотондо. Ир кеше өйгә кергәндә, ҡатыны юлға әҙерләнеп бөткәйне. Шәкәр тоғонан бәләкәйләтеп тегелгән ҡапсыҡҡа бер түңәрәк икмәк, бер нисә баш ҡорот һәм ике ҡаҙылыҡ һалды. Ҡаҙылыҡты кисә үк бешереп ҡуйғайны. Ашығып-ҡабаланып улдарына биреп ебәрергә онотҡан. Ҡатын шатлана-шатлана шуларҙы ҡапсыҡҡа тултырҙы.
Ат та юл йөрөүҙе һағынған, күңелле генә юрта. Хужаһы бер нисә ай екмәй торҙо шул. Ҡолонлағас та әле бер айҙан артыҡ екмәне. Балаһының аяҡтары нығынһын, тип уйланы. Ҡолондоң да беренсе тапҡыр яҡты донъя менән ныҡлап танышыуы ине. Шуға ла әсәһе тирәләй сабыулап бара. Ҡойроғон күтәреп, әле бер яҡҡа, әле икенсе яҡҡа сыға. Йыраҡҡараҡ китһә, әсәһе ҡолонон кешнәп үҙ эргәһенә саҡыра. Һәр йән эйәһенә бала ҡәҙерле шул.
Май аҙағы ғына булғанға урман юлы кибеп бөтмәгән. Тау баштарынан ағып төшкән һыуҙар ҡайһы бер урында юлды бөтөнләй ебетеп, ашап-боҙоп бөтөргән. Ярай әле теге йылды юлдарҙы төҙәтеп, әҙерәк ҡырсын һалдылар. Атай кеше егеттәрҙе алып киткән аттарҙың эҙҙәрен ҡарай-ҡарай барҙы. Улар, юлға бик иртә ҡуҙғалған булһалар ҙа, яй барырға тейештәр, тип уйланы. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, атын йәһәтерәк ҡыуаланы. Арба еңел, ике генә кеше ултырғанға ат та улай ҡыуғанды көтмәне, үҙе юртты.
Район үҙәгендәге военкомат урамына барып кергәндә йыраҡтан уҡ ҡара яу кеүек халыҡ төркөмө күҙҙәренә салынды. Юлсыларҙың йөрәктәре елкенеп, ир атын тағы ла шәберәк ҡыуаланы. Военкоматҡа етәрәк ат менән алға үтерлек түгел, урам оҙатыусылар менән шығырым тулы. Әле тегендә, әле бында егеүле аттар тора. Шуға ла ир, яҡындағы бер ҡапҡа яғына боролоп, атын бер ситтәге ихатаға бәйләп ҡуйҙы. Ашай торһон тип, бейә алдына бесән һалды, арҡалығын төшөрҙө. Ҡолон да асыҡҡан, шунда уҡ әсәһенең ҡорһаҡ аҫтына моронон төрттө.
Военкомат алдында торған ике автобус тирәһендә халыҡ ҡайнаша. Сыйырсыҡтар ҙа, был йыйылған халыҡтан шикләнеп, оялары тирәләй ҡурҡышып сырҡылдашып оса. Ә инде арыу-талыуҙы белмәҫ сәпсектәргә донъя түңәрәк – өй ҡыйыҡтарына теҙелешеп ултырғандар ҙа аҫтағы халыҡты күҙәтәләр. Унан нимәнәндер шөрләп, пырхылдашып халыҡ өҫтөнән осоп үтәләр ҙә күрше йорт түбәһенә яңынан теҙелешәләр.
Тиҙерәк-тиҙерәк, ир менән ҡатын арбалағы ризыҡтар һалынған ҡапсыҡты икәүләп тотоп, халыҡ мәж килешеп ҡайнашҡан ҡапҡа алдына табан юл алды. Ах, малай, автобустар ҡуҙғала түгелме һуң? Шулай шул. Бына автобустарҙың алда торғаны халыҡ төркөмөн йырып бара. Шофер, машина алдына ҡаршы сыҡҡан, бер аҙ һалып алған ир-егеттәрҙең тәгәрмәс аҫтына килеп эләгеүҙәренән ҡурҡып, “пипибен” ҡысҡырта-ҡысҡырта урамдан ары китте. Автобус эргәһендә бер нисә милиция хеҙмәткәре ҡыҙмаса булғандарҙы ситкә этәрә. Шунда ҡайҙандыр ҡаршыларына гармунын ҡултыҡ аҫтына ҡыҫтырған Мәжит килеп сыҡты. Ул ауылдаштарын йыраҡтан уҡ күреп:
– Беҙҙекеләр алдағы автобуста, ҡуҙғалып киттеләр инде, – тип ҡысҡырҙы.
Их!.. Өлгөрмәнеләр!.. Тағы бер биш минутҡа иртәрәк килеп етә алманылар. Ни тиклем ашыҡһалар ҙа, булманы. Ниндәй үкенесле, ниндәй үкенесле! Ҡатындың аяҡ быуындары йомшарып китте. Ул саҡ атлап, халыҡты йыра-йыра урам ситенә сығып, ихатаға һөйәлде. Ире нимәгәлер өмөтләнеп, икенсе автобусҡа табан ашҡынып бара башланы.
Эргәлә торған ике милиция хеҙмәткәре халыҡты ҡыуып, был икенсе автобусҡа ла юл аса. Атай кеше шулай ҙа икенсе автобус тәҙрәһе янына яҡынлаша алды. Һәм ҡулындағы күстәнәстәрҙе автобус тәҙрәһенән ниндәйҙер бер таҡыр башлы егеткә һуҙып:
– Вәлитов Ринатҡа тапшыр, улым! Вәлитов Ринатҡа! Ул алдағы машинала! – тип ҡысҡырҙы.
Күрәһең, уның атаһы булды, эргәлә генә торған ир:
– Ал, улым, ал! Барғас тапшырырһың. Безҙең райондан барғандар бер тирәлә булаһығыҙ бит. Фамилияһын онотма! – тине.
– Эйе, эйе, Вәлитов Ринат тигән егет. Таштүккәндән беҙ, Таштүккән ауылынан.
Автобус бер-ике бышҡырып алды ла, ауырһынып, саҡ урынынан ҡуҙғалды. Халыҡ уның һайын “геү” килеп ҡысҡырышты. Ҡысҡырып илашҡан мәрйәләр ҙә, лышыҡ-лышыҡ килеп йәштәрен һөртөүсе апай-еңгәләр ҙә бергә ҡайнашты. Халыҡ шулай улдарын, яҡын туғандарын армияға оҙатырға килгән. Мәжит үҙенең мәңге айырылмаҫ гармунын тартып ебәрҙе. Теге баштараҡ тағы бер гармун уға ҡушылды. Кемдер йөрәктәрҙе әрнетеп “Герман көйө”н һуҙа башлағайны, тегене тиҙ тыйҙылар. Берәү уға:
– Алйот, туҡтат был йырыңды! Юғиһә, башыңды ярам! Беҙҙең егеттәр һуғышҡа китмәйҙәр. Армияға ғына баралар. Ике йыл нимә инде, баралар ҙа хеҙмәт итеп ҡайталар.
– Һин үҙең ахмаҡ, абзый кеше! Афған һуғышын онотма! – тип, бер аҙ ҡыҙмаса булған ир, был абзый менән һүҙ көрәштереп тормайынса, үҙ юлы менән китеп барҙы.
Әхмәт үрелеп-үрелеп халыҡ төркөмө аша ҡатынын эҙләне. Ихатаға һөйәлгән ҡатынын күреп, еңел һулап ҡуйҙы. Инде тарала башлаған халыҡ араһынан һаман гармун уйнаған ауылдашы янына китте.
Мәжит инде ныҡлы иҫерергә лә өлгөргән. Ул ауылдашын күреп, гармундан көйҙәр һуҙа-һуҙа улар эргәһенә килеп баҫты. Уйнауынан туҡтап:
– Егеттәрҙе бик яҡшы итеп оҙаттым. Береһе лә бынау ебегәндәр кеүек йәш түгеп, еңдәрен һыуламанылар, – тип һөйләнде.
Автобустар китте. Күктәге ҡояш та күңелһеҙләнеп ҡалған кеүек булды. Нисектер бар донъяны моңһоулыҡ биләп алды. Йыйылған халыҡ ҡайһыһы-ҡайҙа таралып бөттө. Ат егеп килгәндәр ҙә аттарына ултырып, ҡайтыр яҡтарына ҡуҙғалды. Мәжит тә ауылдаштарына эйәрмәксе ине, булманы. Уны, ниндәйҙер танышы осрап, үҙҙәренә алып китте.
Ир атын атлатып ҡына район үҙәгенән ҡайтыр яҡҡа ҡуҙғалды. Ауыл ситендәге бер магазинға туҡтап, бер ярты алып сыҡты. Ҡатыны нисектер ғәйепле кеше һымаҡ:
– Эсергә уйланыңмы әллә? – тип әйтеүенә:
– Юҡ. Алла бирһә, улым ҡайтҡас байрам итербеҙ. Шуға тип алдым, – тине.
Шуның менән бөттө. Ҡатын да ләм-мим һүҙ өндәшмәне. Ир ҙә башҡаса һүҙ ҡуҙғатманы. Ат та ял итеп, ашап алырға өлгөргән – ҡайтыр яҡҡа йылдам ғына юрта. Яҙ – яҙ инде, тирә-яҡта бар донъя ҡояш нурына ҡойоноп шатлана. Ҡоштар бер-береһен уҙҙырырға тырышып һайраша. Әхмәт менән ҡатыны ғына үҙҙәренең ауыр уйҙарына уралып, ат йүгерткән ыңғайға арбала тирбәлә. Икеһе лә аңлайҙар ине: бөгөндән башлап ниндәйҙер билдәһеҙ тормошҡа аяҡ баҫтылар. Берҙән-бер улдары хеҙмәткә китте. Исмаһам, күңелдәрен йыуатырлыҡ башҡа балалары ла булманы бит. Тағы берәй балалары булһа йөрәккә ул тиклем ауыр тойолмаҫ ине. Юҡ шул, Хоҙай насип итмәне.

* * *
Дауамы бар.

Татарсанан Луиза Кирәева тәржемәһе.