Ғүмер оҙонлоғо көн Повесть (7) Гүзәл СИТДИҠОВА

***
37-се йыл хәтәре тына биреүгә, икенсеһе килеп тә баҫты – 1939 йылдың 26 ноябрендә силсәүит алдындағы бағанаға ҡуйылған радио “тәрилкә”һенән, фин яғынан артиллерия уты асыуға бәйле СССР хөкүмәте Финляндия хөкүмәтенә протест нотаһы ебәрҙе, тип яңғыраттылар. Тертелдәп кенә торған ауыл халҡы шунда уҡ был хәлдең дауамы хәйерле булмаҫын аңланы. 30 ноябрҙә инде совет-фин һуғышы башланды.
Ҡәйнеше Һибәтулла шәмдәй төҙ, мыҡты егет булып буй еткереп, яңы ғына өйләнеп өлгөргәйне. Беренселәрҙән итеп повестка ебәрҙеләр. Ҡырҡынсы йылда Выборг янындағы һуғышта һәләк булған. Берҙән-бер улын юғалтыу хәсрәтенән ҡайғыһын да, шатлығын да бер самараҡ сабыр ғына үткәрә белгән ҡәйнәһе күҙгә күренеп биреште. Күҙ йәшен күрһәтмәне ул, тик артыҡ уйсан, онотоусан булып китте, ғәҙәттә йор һүҙле булһа ла, хатта йылмаймаҫҡа әйләнде.
Сибәғәттәр ҡыҙҙары тыуыу менән үк үҙ йорттарын һалып сыҡҡайны. Һибәтулла тураһында ҡара хат килгәндән һуң Һәжәрҙең һәр саҡ нурлы атай йортонан ҡот киттеме ни! Ҡайғы әҙәмде генә түгел, тотош мәҡамы-ние менән баҫа икән ул. Ярай әле килене йөклө ҡалып, ейән табып һөйөндөрҙө. Шул сабыйға бауыр баҫты әбекәй. Сутыр-сутыр ниҙер һөйләшкән булалар, уйындар ҡоралар. Бүтән ейән-ейәнсәрҙәренән артығыраҡ күрҙе Салауатын. Улы тыуһа шулай тип ҡушырға ҡәйнеше үҙе васыят әйтеп киткән булған икән. Әллә ҡайҙан бығаса ишетелмәгән йомаҡтарын да табып ҡоя. Әллә үҙе уйлап сығара инде. Әкиәттәренә әүрәгән малай өләсәһен тыңлар өсөн, йоҡоһо килһә лә, өҫтәл артынан китмәй, күҙ ҡабаҡтарын бармаҡтары менән көсләп асып ултырғанын күреп, Сибәғәт үҙе лә бер рәхәтләнеп көлгәйне.
Ниһайәт, өй эсенә ҡот ҡайтты, бәләкәс кенә йән эйәһе уны нурға күмде.

НӘРЕТАУҘАҒЫ ТАБЫШ

Нур ҡулға алынғас, йәштәр ойошмаһы башлығы итеп педучилище бөтөп уҡытыусы булып ҡайтҡан Бәҙриҙе һайланылар. Йәш булһа ла, ауыр аҡыллы, төплө егет ине быныһы, аҡ һаҡаллы ҡарт тиерһең. Олоһо менән дә, кесеһе менән дә уртаҡ тел таба белде. Уҡымышлылығын әйт, хатта ил-донъя хәлдәре тураһында әлепте таяҡ тип белмәгәндәр ҙә аңларлыҡ итеп, ҡойоп ҡына һөйләй ҙә ҡуя. Телгә бөткән әлеге Насрый мөгөҙ сығармай ҡаламы ни. Диләнкәлә ялға туҡтаған арала ысын һымаҡ ҡәҙимгесә борсаҡ шыттырырға тотондо:
– Аны бит теге мәл урманда ендәр уҡытып ҡайтарған да ул. Үҙегеҙ уйлап ҡарағыҙ, алты йәшенә тиклем һөйләшмәй ҙә, һикенән төшмәй ҙә ултырған. Хәблетдин ҡарт Нәретауҙан табып апҡайтҡас, теле лә сығып, атлаған да киткән дә.
Уның ғәҙәтен белгән тыңлаусылары гөр итеп ҡалды.
– Ке-ет йоҡты. Анта оҙаҡ утырмаған та интеуы, – тине береһе.
– Урманҡа ништәп барып сыҡҡан у? Ишетмәгәйнем тә, – тине икенсеһе.
– Егерме икенсе йылты һантырай ул, – тип, ҡуҙғалырға йыйынып, балтаһын ҡулына алды тәүгеһе.
– Һуң, нимә буған, ысынтап, ишеткән нәмәм түгел.
Аслыҡ йылдары ине шул. Комсоргтың әсәһе Ғөбәйтә апай хәҙер улы менән ғорурланып, әллә кем булып йөрөп ята. Ә ул йылы... Калинин килеп киткәс, осталауай асып, күп балалыларға ярҙам бирә башлаһалар ҙа, бауыр ҡалҡытып уҡ алып китә алмайҙар ине әле. Ғөбәйтә лә береһенән-береһе бәләкәй өс сабыйы менән тол ҡалды. Баш бала Бәҙригә инде алты тулып та бара, ә ул һикенән төшмәй, күҙле бүкән шикелле ни һөйләшмәй, ни хатта артыҡ ҡыбырламай ҙа тик ултыра. Ике һеңлеһе, шөкөр, йәше тулыу менән теле сығып, йүгереп йөрөй ҙә башланы. Ағый ҙа ағый, тип эргәһенә менеп уйнарға саҡырып та ҡарайҙар. Юҡ инде, тамыр ебәргәндәй, ҡымшанмай ҙа, тәтелдәп булһа ла ҡуймай. Уртансы һеңлеһе бер көн:
– Бирән ҡорһаҡ, ҡыяр баш, – тип үк һалдырҙы.
Берәйһенән ишеткәндер рахитлы ағаһын шулай тип әйткәндәрен.
– Ҡулымды тотоп, ултыраһың гонаһ шомлоғо, эшкә лә йөрөй алмайым да, – тип әрнеп һуҡранды бер көн әсәһе. – Нисек һеҙҙе туйҙырмаҡ кәрәк, бөтәбеҙ бергә астан ятып үләбеҙ бит. Үлмәһәк тә, ғүмер буйы һине ҡалайтып ҡарамаҡ кәрәк! Күтәреп йөрөтөргә лә ауырһың.
Аслыҡтың көслө сағы ла ине шул.
Үҙе лә астан ҡырҡылған ҡатын ҡамыр аяҡ улын йөкмәп ҡулалмашҡа йөрөгән була ла ул, тик тамам миктәгәйне. Өй эсе менән ятып үлеүҙәре лә бар.
Хәблетдин ҡарт ул көндө күптән аңдып йөрөгән йәнлеген – бесәйҙәй йылғыр, бүреләй һиҙгер, күҙ бәйләргә оҫта һеләүһенде тотоп, һөйөнөп ҡайтып килә ине. Бындай табыш һирәк аусыға тәтей. Нәре һырты үҙе бер хазина – ул нисәмә төр шыршы-ҡарағайҙары, башҡа бер ерҙә лә осрамаған үләндәре, кәрлә ағастары, әҫтәттәре (таш йылғалары)! Һунарсы ҡарт йыл әйләнәһенә бында килгән һайын берәй кейек-ҡош алмай ҡайтмай. Ул тейен, ул һыуһар, мышы менән айыу ҙа алғаны бар. Яҙға табан һуйыр туйы башланһа, аталары һаңрау-һуҡыр булып хатта юл уртаһына сығып баҫа – тоҡҡа тултырып йыйып ҡына ал. Йылға-ҡаҙыларында* шамбы, ҡыҙыл балыҡ, бағыр, алабуға – йәнгә лә, тәнгә лә ләззәт биргән ожмах мөйөшө ул Нәре тауы. Һеләүһен яҙғыһын уҡ, ағастар саҡ япраҡ яра башлап, урмандар үтәҙек сағында күҙенә салынып ҡалғайны. Мәгәр хәйләкәр үҙе, шул арала олонғамы, ҡойолған япраҡтар араһынамы боҫа ла, күренмәҫ була ла ҡуя. Иң һирәк тотола торған кейек ул. Ауылында унан башҡалар алғаны ла юҡ. Мәгәр ағас башынан кеше өҫтөнә ырғығаны ла ишетелгеләй. Бер ауылда ниндәйҙер ҡатынды йығып, имсәген сәйнәп үлтергән тигән хәбәр ҙә йөрөнө. Ҡотороу ауырыуы йоҡҡан булғандыр. Былай ул үҙенә йә балаларына ҡурҡыныс янағанда ғына килеп йәбешә. Мәгәр унан айыуҙан да нығыраҡ ҡурҡып һөйләйҙәр.
Нисек кенә һаҡланһа ла, бер йәнлек тә эҙ ҡалдырмай йөрөй алмай. Йә тәпәйе, йә кәкәйе һата. Һеләүһенде ҡапҡан менән аулай ул. Элгәре йылдары ҡырғыҙ яғынан ат хаҡына һатып алған Алабайы менән һунар итә ине. Яңыраҡ этен бысаҡлап алып киттеләр. Ҡан тамған ерҙәрҙән юллап барып кем эше икәнен дә асыҡланы, тик тауыш күтәреп йөрөмәне, белмәмеш тә күрмәмеш булды. Үҙенең күп балалы яҡын туғаны зарураттан шуға барғанын аңланы.
Эте лә уны танып яҡын ебәргән инде. Эт түгел, сысҡанды ла тотоп ашайҙар ине бит...
Осло ҡолаҡ бабай ауылдан байтаҡ алыҫ урында сәйер тауыш ишетә. Бала илаған кеүек тә, ыңғырашҡан кеүек тә. Әллә бер-бер ен-бәрей инде... Былай уның һымаҡ юҡ-барға ышанып бармай ул, мәгәр тауҙарҙа сәйер күренештәргә лә осрағаны бар. Бер йылы Елмәрҙәк һыртынан ҡайтып килгәндә аты ҡолаҡтарын ҡайсылап туҡтап ҡалды ла ҡапыл дауыл ҡупты. Көй, йыр, арба тауыштары, аттар кешнәгәне ишетелеп ҡалғандай булды. Ҡолаҡ ярып күктәр гөрһөлдәүе, ел ыжғырыуы, сәйер ауаздар күпте күргән уның да хатта йөрәген ҡалтыратып ҡуйҙы.
Ғәрәсәт нисек ҡапыл ҡупһа, шулай ҡапыл һил булды. Аты кинәт кешнәп ебәреп атылып сығып китте. Иң шаҡ ҡатырғаны: уң яҡтан урман эсенән юлды арҡырылай киҫеп өйөр үткәнгә оҡшаған, асыҡлыҡтағы сиҙәмдә ат тояҡтары уя баҫҡан кәҫ киҫәктәре һөрөп сыҡҡан кеүек ятып ҡалған. Ҡаршылағы ишелеп-ҡушылып үҫкән ҡуйы әрәмәгә инеп киткән урында эҙҙәр өҙөлә. Ни булды был – аңлап-аңлатып булмаҫлыҡ өндәге һаташыумы, әллә бала сағында мәҙрәсәлә мулла бабай һүрәтләгән сағыммы*? Хажға барғанда сүлдә ысынында булмаған каруанды үҙ күҙҙәре менән күргәнен һөйләгәйне лә. Һырт бит сүл түгел, үҙен генә түгел, офоҡҡа барып ҡушылып күгәреп ятҡан армыт-армыт тауҙарҙы ла ҡарурмандар ҡаплап алған. Кеше ышанмаҫ һүҙҙе ысын булһа ла һөйләмә, тиҙәр. Һөйләмәне шул, йә бабай япа-яңғыҙ тауҙарҙа йөрөп, шөрөбө ысҡынған тиерҙәр.
Был юлы сыҡҡан ауаздар баланыҡына оҡшаған. Ен-бәрей шулайтып әүрәтеп аҙаштырып алып китә лә, кешеләр юғала тигән һүҙҙәр ҙә ҡолағына сағылғаны бар ине. Мәгәр, бер аҙ шыртлай төшһә лә, уҡына-уҡына барып ҡарарға булды. Үҙ күҙенә үҙе ышанмай шаҡ ҡатты – Ғөбәйтә еңгәһенең телһеҙ, аяҡһыҙ улы Бәҙри ине был. Малай уны күреп ҡалғас, шатланып ҡысҡырып ебәрҙе:
– Ағай, ағай...
Аусы һаман әле үҙ күҙенә-ҡолағына ышана алмай, белгән доғаларын мығырҙай-мығырҙай сабыйға яҡынлашты. “Көрсөй” аятынан да юғалмағас, ҡалтыранған ҡулдары менән тотоп ҡараны. Ысын бала, кейеме лә таныш, тәне лә йылы. Ауылға ауыр табышы менән бергә уны ла йөкләп алып ҡайтты һунарсы. Шул көндө үк атлай башлап та әсәһен шаҡ ҡатырҙы Бәҙри. Әллә ен алыштырҙы инде тигән уй ҙа байтаҡ ваҡыт башында йөрөнө әле.
Ҡатын алдан уйлап ҡалдырып киткәнен танды, балан йыйырға барғайным, ҡалдырған еремде оноттом, таба алманым, тип аҡланған булды. Балаһын йөкләп өйҙән сығып киткәнен, яңғыҙы бер ниһеҙ ҡайтып ингәнен күреүселәр ҙә булған. Улын эҙләшергә сығырға бер кемде лә саҡырмаған.
– Әсәй, һин мине бүре ашағыр, тип ҡалдырғайның, мине бүре ашаманы ла ҡуйҙы ул. Эргәмдән сабып ҡына китте лә барҙы, – тип теле асылыу менән төҙөк кенә итеп һөйләшеп алып киткән улы ла фаш иткән, тиҙәр.
Малай көҫәп, эстән һыҙып йөрөгән Хәблетдин ҡарт әлеге көндән табылдығын үҙенең улылай күреп, ярҙам итеп тора башланы.
Бына шул юғалып торғанында, имеш, ендәр уҡытҡан, тип әкиәт һатып тора ла инде Насрый.
– Ен дә комсомол тураһында белә икән, –урмансылар диләнкә яңғыратып хахылдашырға тотондо.
Бәҙри һәр нәмәлә өлгө ине шул. Ауылдың егеттәре лә унан күрмәксе бөхтә костюм, аҡ күлдәк кейеп, галстук тағып йөрөргә тырыша башланы. Ялтыратып таҙартылған хром итектәре, хатта кирза ғыналары ла шығырҙап торһон өсөн табанына туҙ һалып алһындармы, сәстәрен уныҡы һымаҡ ҡырҡтырһындармы. Кеҫәләренән кәрәкме-кәрәкмәйме шаҡмаҡ ситле ҡулъяулыҡ сығарып, маңлай тирәләрен һөртөп алһындармы. Кинйәкәйҙең эйәрсендәренең дә күбеһе былар яғына ылығып китте. Кистәрен клубта бикләнеп, ябыҡ йыйылыштарында ниндәйҙер сер һөйләнеүе, был хаҡта бер кемгә лә әйтергә рөхсәт булмауы менән дә күңелдәрен ҡымырйытып, комсомолға инергә теләүселәр ҙә арта барҙы. Әллә ни сер ҙә булмағандыр әле. Ә барыбер ҡыҙыҡтыра. Эштә лә күренде бының һөҙөмтәләре. “Молния” тигән стена гәзитенә маҡталып эләкһәләр, түбәләре күккә тейҙе, тәнҡит эләккеләһә, үпкәләңкерәп йөрөһәләр ҙә, фәһем алмай ҡалманылар.
Бәҙри, әйткәндәй, кәмселектән былай иптәштәренең яҡшы яғын күрһәтергә тырышты.
Шулай ҙа егеттәр уны яратып ҡына торҙо тип уйламағыҙ. Ни тиһәң дә, ауылдың һылыуҡайҙары ла уҡытыусыға битараф түгел ине. Һуштан яҙҙырырлыҡ сибәр ҙә түгел үҙе. Урта буйлы, түңәрәк йөҙлө, күҙе лә ҡыҫығыраҡ, аяғы ла кәкрерәк. Сәхнәгә сығып, телмәр тотоп, йырлап тамамлап ҡуйҙымы, артынан сығып йүгерергә әҙерҙәр. Тауышында бер тылсым бар. Ҡыҙҙар түгел, әбейҙәр күҙҙәрен һөртә-һөртә ҡат-ҡат йырлауын һорайҙар. Уҡытыусы түгел, әртис булырға кәрәк ине һиңә, тип тә ҡуялар. Әммә бер йылдан ҡыҙҙарын көнләүселәрҙең бүреһе олоуға сәбәп сыҡты, уҡытыусылар конференцияһынан курсташ ҡыҙын кәләш итеп алып ҡайтып төштө.
Инде уҡытыусыға күҙ атып йөрөгән һылыуҡайҙар килендән етешһеҙлек эҙләргә тотондо. Берәй ерҙә осраштылармы, иң тәүҙә килмешәк килендең һын-ҡиәфәтенән алып, ҡайҙа барған, нимә әйткән, ваҡ иләк аша үткәрергә лә тотоналар:
– Аба-а, сәсен ҡарағыҙ теге һарымышайҙың – ҡырҡмыш ҡолондоҡо кеүек ҡып-ҡыҫҡа, етмәһә, ялан баш йөрөй.
– Күҙе һуң, күҙе, урыҫтыҡы кеүек сәгер, танауы оҙон, осло.
– Һыйыр ҙа һауа белмәйҙер әле ущуннай килен.
– Мәрйә кеүек кәстүн кейеп алған булған.
– “Һин” тимәй, “син” тип һөйләшә. Татарҙыр ул. Өфө аръяғынан икән. Үҙҙәре яғында кейәү сыҡмағандыр, ошо һынлы ер аяғы, ер башы Ямантауға киләләрме ни ситтән. Һөргөнгә генә ҡыуалар бында.
Үҙҙәрен дә заводсылар олатайҙарының ерҙәрен алдап һатып алып, ошонда ҡыҫырыҡлағандары иҫтәренә лә төшмәй.
Иллә лә мәгәр, ҡырыҫ холоҡло ҡәйнәһе менән уртаҡ тел табып, гөрләтеп йәшәне лә китте йәштәр. Өй эстәре ялт итеп тора, урам яҡтан да текмә тоттортоп, өй алдын сәскәгә күмде киленкәй. Һыйыр ҙа һауа, һарыҡ та ҡырҡа, етмәһә, бармаҡтарына күҙ эйәрмәй, оҫта итеп хатта башлыҡтар ҙа бәйләй икән. Һуғыш башланғанда өйҙәрендә малай ятҡан бишек бәүелә ине инде.
Бәҙри тәүге көндәрҙә үк үҙ теләге менән яуға китте, икенсегә йөклө кәләше менән әсәһе уны Иҙелбашына тиклем үк барып етеп оҙатып ҡалды. Ауыл эргәһенән үткән тимер юлынан тауар поездары йышайҙы, Инйәр ҡасабаһы яғынан йә бүрәнә, йә күмер тейәп уҙалар. Һуғышҡа оҙатылыусылар эшелондары ла күренә башланы.
Уйламағанда ҡышын фронтта Бәҙриҙе осратты снайпер Сибәғәт. Уға өс көн әүәл беҙҙекеләрҙең танк һөжүме уңышһыҙлыҡҡа осраған аҡланға барып ятырға бойороҡ бирелде. Төнгө тауыш әллә ҡайҙа китә бит. Аҡ маскхалатына бөркәнеп, таңғы иң тәмле йоҡо мәлендә тауышы бик һатмаған һунарсы ҡалтағайы кейеп, аҡлан ситенә барып боҫҡон әтмәләргә сығып китте.
Уларға бирелгән саңғы – башы бөгөлгән тар ғына таҡта ла таҡта инде. Шпал станогында ҡайындан бысалар, ти. Килеп тороп ауыр үҙҙәре. Ә уның бәхетенә шәп трофей насип булды. Ҡарҙа осло таҡта башы сығып ята ине. Аусы һиҙгерлеге. Тартып сығарғайны – быймаһы киңлеге ҡалтағай. Арыраҡ икенсеһе ята. Байтаҡ ҡына ситтәрәк һай ғына көрт өйөмө, уныһы инде боҙға әйләнгән кәүҙә булып сыҡты. Хәрби түгел. Ниндәй фажиғәгә юлығып һәләк булғандыр был һунарсы...
Әле бына шул ҡалтағай менән килә бирҙе лә, ары уның өҫтөнә ятып, бер аҙ шыуып барҙы. Кистән үк үҙҙәренең окобынан ҡарап, яйлы урын һайлай башлағайны. Ҡайҙа инде ул был яҡтарҙа үҙебеҙҙәге кеүек ҡарурмандар! Снаряд төшкән бер нисә соҡор ҙа бар. Ҡыуаҡлыҡтар күренә, тик һөжүм барғанда ҡарҙары ҡойолоп бөткән. Уның ҡарауы, яндарында көрт өйөмдәре ята. Шуларҙың береһен тоҫмаллап ҡуйғайны, тура уның янына йүнәлде. Соҡор яһап, ҡалтағайын ҡар аҫтына тыҡты ла мылтығын дошман траншеялары яғына яйлы ғына итеп күҙәп, яһап ҡуйҙы. Хәҙер инде көн оҙоно ошонда ҡыбырламай ятырға. Ата башлаһалар, янда ғына төшөп боҫорлоҡ тәрән генә снаряд уйынҡыһы. Кейек тә һиҙә алмаҫлыҡ итеп йәшенергә, хәрәкәт итергә өйрәткән һунарсы Хәблетдингә рәхмәт. Хәҙер бит йылдан ашыу винтовкаһы менән фашисты, уларҙың техникаһын сүпләй, ҡайҙа ниндәй хәрәкәт барғанын да күҙәтеп, хәбәр итә. Әгәр шул оҫталығы булмаһа, күптән үҙен дә сәпкә алыр ине дошман “аусыһы”.
Яҡтыра башлағас, ауыҙынан сыҡҡан тыны күренмәһен өсөн ҡар ҡабып-ҡабып алды. Һунарсы ҡарт менән айыуҙы нисек аңдығандары иҫендә бит әле. Өңөнән сыҡҡан боҫ һата уны. Теге яҡтың снайперҙары ла күҙәтәлер. Береһен үҙе һиҙеп өлгөрҙө – Сибәғәттәрҙең окобы яғына атҡайны, оптикаһының быялаһын ҡояш сағылтты. Үҙе шуны аңлап урынын алыштырырға уйланы ахыры, ҡыуаҡ ҡыбырлап ҡуйған яҡта башы күренеп ҡалды. Мәргән уҡсыға шул етте. Атты ла соҡорона боҫто.
Дошман траншеяларына тиклем аралыҡта ике танк тороп ҡалған. Беҙҙекеләр. Береһе янған, икенсеһенең тәгәрмәс сылбырҙары өҙөлгән. Егеттәр һәләк булғандыр инде. Яраланмаған булһалар, туңып үлгәндәрҙер, өс көн үтте бит инде.
Хәблетдин ағай өйрәткәнсә, ул аҙыҡты күп итмәй, тән йылыһы килеп торорлоҡ, туңмаҫлыҡ итеп һалып ала. Бер киҫәк шәкәрҙе лә, тәм бирерлек кенә итеп ваҡлап, бәләкәй генә янсығына тыҡҡан. Урыҫ сәйәхәтселәренән кемдер, башҡорттар һыуыҡты, асығыуҙы бар тип тә белмәй, ҡышын ҡарға ятып йоҡлай, кеҫәһендә ҡорот, туңмай торған йылҡы ите була, тип яҙған бит әле. Их, әле булһын ине лә ул шулар. Ҡуйынынан бер ҡабымлыҡ ҡына итеп алдан әҙерләп ҡуйған икмәк, өҫтөнә борсаҡ ҙурлыҡ ҡына шәкәрен сығарып һалып, көйшәнеп алды.
Мосин винтовкаһында ла хәҙер күҙләгес бар. Ҡояшта ялтлап һатып ҡуймаһын өсөн винтовкаһына аҡ көпләмә кейҙереп, оптикаһының өҫтөн бинт менән ҡаплап ҡуйған. Шуның аша ҡарағанда танк пушкаһының үҙебеҙҙекеләр яғына ҡаратып төбәлгән көбәгенән саҡ ҡына боҫ килеүен һиҙеп ҡалды. Яҡшыраҡ күрер өсөн нурҙы сағылтмаҫлыҡ ҡына йүнәлеш табып, марляны сисеп күҙәтә башланы ла яңылышмауын аңланы. Тимәк, тереләр! Тик барыбер әлегә үҙебеҙҙекеләргә хәбәр итеп булмай, ҡараңғы төшкәнсә ятырға, дошманға атырға кәрәк.
Ҡайтып һөйөнсө алыу менән шул төндә үк сылбырһыҙын икенсе танкка эләктереп алып ҡайттылар. Люк эсенән ҡап-ҡара ҡоромға буялып бөткән, ныҡ өшөгән, асыҡҡан, әммә бәхетле өс егет килеп сыҡты.
– Сибәғәт ағай, танымайһыңмы ни? Был мин бит – Бәҙри, – тип ҡосаҡлап алды уны береһе.
Танкының командиры ул икән. Силәбелә танк училищеһының тиҙләтелгән курсын үтеп, һуғышҡа ебәрелгән. Башта тәгәрмәс сылбырына снаряд эләккән, шунда уҡ тиерлек люкка ла икенсеһе килеп тейгән дә кипсәлткән. Пушка көбәге үҙебеҙҙең яҡҡа ҡарап ҡатҡан. Башта шаңҡып ҡалған һалдаттар бер аҙ аң-тоңға килгәс, сығырға маташып ҡараған, тик люк ҡымшанып та бирмәгән. Бикләнеп ҡалыу оҙаҡҡа булыу ихтималын уйлап, булған паёктарын сығарып, бер нисә көнгә иҫәпләп бүлеп һалып ҡуйғандар. Фляжкаларҙағы һыу туңырын да аңлап, әлүмин сеүәтәләренә ҡойоп алғандар. Һыуһағанда боҙ булһа ла һурырҙар. Бәҙри ауыл балаһы бит, ҡыш, һуғыш, төрлө хәлдәр килеп сығыуы мөмкин. Шуға күрә танк эсендә тығыҙ булһа ла, һүнгән күмер һалынған биҙрә йөрөткән. Бик ныҡ өшөй башлағас, сеүәтәгә әҙләп һалып ҡабыҙып, булған аҙыҡты, ҡулдарын ғына булһа ла йылытып маташҡандар. Йыуынмай-нитмәй ҡоромға буялып бөтһәләр ҙә, шул ғына ла уларға әҙ булһа ла ярҙам итеп ебәргән.
“Әллә һине ендәр уҡытҡаны дөрөҫ булған инде?” тип шаяртырға уйланы ла, был күңелһеҙ ваҡиғаны иҫенә төшөрөү йүнһеҙлек булыр тип, уйын йома һалды.
Был ваҡиға хаҡында өйгә хатында яҙғайны, оҙаҡ ҡына ваҡыттан Бәҙри хәҙер танк взводы командиры икән, тигән хәбәр килде.
Әлипбайҙы бик ихлас эҙләшкәйне Бәҙри. Сермән балалар йортона барып та һорашып йөрөнө, тик унда булған документтар архивҡа тапшырылғанын әйткәндәр. Архивта иһә ҡағыҙҙарҙы тапмағандар. Урта Азияға ла, Украинаға ла яҙып ҡараны. Тик ул яҡтарҙан да һөйөнөрлөк яуаптар килмәне.
Миндекәй апайҙың әйткәне лә иҫенән сыҡмай, күңелендә төйөн булып тик торҙо. Ялдарының береһендә тотто ла Сермәнгә үҙе сығып китте, зыяратты ҡарап сығырға булды. Тик файҙаһыҙ, сөнки бурама ултыртылған йә таш ҡына ҡуйылған ҡәберҙәр өҫтөндә кемдеке икәнен белдергән бер ниндәй ҙә яҙыу күренмәне. Ғәрәп хәрефтәре менән “һижри шунса йыл” тип яҙылған бер нисә генә таш уҙған быуатта уҡ ҡуйылған булып сыҡты. Ҡыҙылдар яғында йөрөп һәләк булған берәүҙең иҫтәлеген баш осона ҡыҙыл йондоҙло тимер өсаяҡ менән һаҡлағандар шулай ҙа.
Ҡайҙа ебәрелгән булһалар ҙа, мәктәп тамамлап, эшкә төшкәс, бәлки, берәйһе килеп сығыр, хәбәр итерһегеҙ, тип әйтеп тә ҡуйғайны. Тик ундайҙар тойолманы. Анау тиклем тетрәнеүҙәр, аслыҡ-яланғаслыҡта яфаланған ете йәшлек кенә баланың хәтерендә нимә генә һаҡланды икән һуң! Бәлки, ҡайҙан икәнен генә түгел, исем-атын да онотҡандыр. Етмәһә, йорттоң исемен хеҙмәт коммунаһы тип үҙгәртеп, 1935 йылда ер аяғы-ер башы Үҙәнгә алып барып тығып ҡуйҙылар. Килһәләр ҙә тапмағандарҙыр, эҙләп йөрөмәгәндәрҙер.
Бажаһының бер килгәнендә, ауылда ниндәйҙер әбей ноҡот һалып күрәҙәлек итә, дөрөҫ әйтә икән тип һөйләгәнен тыңлап, ҡыҙыҡһынып китеп, юратырға теләгәнен әйткәйне, ҡәйнәһе ҡаршы төштө:
– Күрәҙәгә барма, башыңа ҡайғы алма, тиҙәр. Юҡ менән булма, кейәү. Гонаһ була ул, мосолманға фал астырыу кеүек ғәмәлдәр аслан тыйыла.
Сибәғәт уның дин буйынса һүҙҙәренә ҡолаҡ һалырға күнеккән булһа ла, уйланып йөрөнө-йөрөнө лә әйтмәй генә Инйәргә, ноҡотсо ҡарсыҡҡа барып килергә булды. Тегеһе өндәшмәй генә тыңлап, дилбегәне ҡыҫҡа тотто:
– Мин мал-фәлән, әйбер-ҡара тураһында булһа ғына һалам ноҡотто, кеше яҙмышы Аллаһ ҡулында, туғаным. Яҙған булһа, табырһың.
Яуап ишетергә өмөт тотоп килгән ир яурыны төшөп кенә ҡуҙғалып, ишекте асҡанда, үҙе үк туҡтатты:
– Балаҡай, бынауында һикегә ултыр әле, ҡот ҡойоп ҡайтарайым.
Ҡайҙандыр аҡ ҡурғаш киҫәге килтереп сығарып, эҫе мейес тимерендә ҡалаҡҡа һалып иретте. Алдан һыу һалып әҙерләп ҡуйылған сеүәтәне баш өҫтөндә ниҙер уҡына-уҡына йөрөтөп, ҡапыл теге ирегән ҡурғашты ҡойоп ебәрҙе. Уның “шажж” итеп ҡалыуынан Сибәғәт тертләп китте. Һаман уҡыныуын дауам итеп, әбей һыу эсенән инде ҡатып өлгөргән ҡурғаш киҫәген килтереп сығарҙы, уны төрлөсә әйләндереп-тулғандырып һығымта яһап ҡуйҙы:
– Ныҡ итеп ҡамсынан ҡурҡҡанһың бит. Алып ҡайтып, бетеү итеп тағып йөрө, – тип ҡағыҙға төрөп, ҡулына тотторҙо.
Ҡунағының йөҙөнә иғтибар менән ҡарап торҙо ла:
– Әлипбай тере, мин уның тере икәнен күрәм, – тине.
Сибәғәттең күңеленә йылы йүгерҙе: ярай, таба алмаһа ла, тере генә булһын энекәше. Шатлығынан әбейгә алдан әҙерләнгән яулыҡты тоттороп, күңеле урынына ултырып, ҡайтып китте. Әбей уны йыуатыр өсөн генә әйткәндер тигән уй башына ла инеп сыҡманы. Индерергә лә теләмәне, дөрөҫөндә...
Ҡайтып еткәс, кеҫәһен күпме аҡтарһа ла, теге ҡурғашты тапманы...

Дауамы бар.